Türkiye'nin yer şekilleri

Defne, dershanenin verdiği boş Türkiye haritasını yükselti renkleriyle boyamaya oturuyor: alçak yerler yeşil, orta yükseklikler sarı, yüksek yerler kahverengi. Yarım saat sonra kâğıda bakıp kalemlerini bırakıyor. Yeşil kalem neredeyse hiç azalmamış; yalnız kıyılarda ince şeritler ve batıda içeri doğru uzanan birkaç parmak var. Kahverengi ise doğuya gittikçe koyulaşıp her yeri kaplamış. Defne'nin aklında iki soru kalıyor: yeşil şeritler neden kuzeyde ve güneyde bu kadar dar da batıda içeri sokuluyor; bu ülkede insanlar neden çoğunlukla o dar yeşil yerlerde yaşıyor? Bu ders, boyanan haritanın nedenini modül boyunca öğrendiğin iç kuvvetlere bağlıyor.

• Türkiye'nin yer şekillerinin genel özelliklerini sayıp her birinin iç kuvvetlerle ilgili nedenini açıklarsın.
• Dağları, platoları ve ovaları oluşum türüne göre ayırıp haritadaki yerlerine yerleştirirsin.
• Dağların uzanış yönünden kıyı tipini, iklim farkını ve ulaşım güçlüğünü çıkarırsın.
• Yer şekillerinin tarım ve yerleşme dağılışına etkisini bir bölge örneği üzerinde yorumlarsın.

Dört genel özellik ve tek bir neden

Defne'nin haritasındaki kahverengi bolluğu rastlantı değildir. Türkiye'nin yer şekillerini özetleyen ders kitabı cümleleri dört maddede toplanır. Birincisi, ortalama yükselti fazladır: ders kitaplarında yaklaşık 1.100 metrenin üstünde bir değer verilir (sık geçen sayı 1.132 m) ve bunun Avrupa ile Asya ortalamalarını aştığı vurgulanır. İkincisi, yükselti genel olarak batıdan doğuya artar. Üçüncüsü, yüzey engebelidir: kısa mesafede dağ, plato ve ova art arda gelir. Dördüncüsü, kuzeyde ve güneyde dağlar kıyıya paralel uzanır, batıda ise kıyıya dik dizilir.

Bu dört maddenin arkasında aynı tarih durur. Modülün önceki derslerinde gördüğün gibi Anadolu, Afrika ve Arap levhalarının kuzeye ilerleyip Avrasya'ya dayandığı bir sıkışma alanındadır. III. zamanda Tetis tabanında birikmiş kalın tortullar bu sıkışmayla kıvrılıp yükselmiş, ardından ülkenin büyük kısmı geniş ölçüde kabarmış, bazı kesimler de kırılıp çökmüştür. Yer kabuğu bu kadar hareketli ve genç olunca dış kuvvetlerin yüzeyi düzleştirmeye zamanı olmamıştır; sonuç yüksek ve engebeli bir ülkedir.

Batıdan doğuya: genel eğilim ve istisnası

Yükseltinin doğuya doğru arttığını bir hat üzerinde görmek kolaydır. Aşağıdaki tabloda değerler şehir merkezleri için yaklaşık ve yuvarlanmış rakamlardır; amaç kesin ölçü değil, eğilimi göstermektir.

Eğilimin iki nedeni vardır. Doğuda levhaların sıkışması en şiddetlidir ve yüzey yer yer kalın lav örtüleriyle kaplanmıştır; batıda ise kabuk gerilip kırılmış, çöken bloklar alçak kalmıştır. Eğilimin istisnası güneydoğudadır: Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu'nun hemen güneyinde olduğu hâlde ondan belirgin biçimde alçaktır, çünkü Arap levhasının üzerinde, kıvrım kuşağının dışında kalan bir düzlüktür. Türkiye'nin en yüksek noktası olan Ağrı Dağı (5.137 m) da doğudadır; en alçak yerleri ise kıyılardaki delta ovalarıdır.

Dağlar: üç oluşum, üç ayrı yerleşim

Kıvrım dağları sıkışmanın doğrudan eseridir. Kuzeyde Karadeniz kıyısı boyunca Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Akdeniz kıyısı boyunca Toroslar uzanır. İki sıra doğuya doğru birbirine yaklaşır ve Doğu Anadolu'da sıkışık, yüksek bir düğüm oluşturur. Kıvrılmanın nasıl gerçekleştiğini orojenez dersinde gördün; burada önemli olan sonucudur: bu kuşaklar kıyıya paraleldir ve kıyı ile iç kesim arasına duvar gibi girer.

Kırık dağları batıdadır. Orojenez dersinde Ege'nin basamaklı kesitini çizmiştin; o kesitin ülke ölçeğindeki anlamı şudur: batı kıyısında kabuk sıkışmamış, gerilmiştir. Yükselen bloklar (horst) Bozdağlar, Aydın ve Menteşe dağlarını kurar; çöken bloklar (graben) ise Gediz ile iki Menderes'in aktığı olukları açar. Blokların uzun ekseni doğu-batı doğrultusunda olduğundan sıralar kıyı çizgisini dik açıyla keser.

Volkanik dağlar levha hareketleriyle açılan çatlaklardan yükselen magmanın ürünüdür. Ağrı, Süphan, Nemrut ve Tendürek doğuda; Erciyes ve Hasan İç Anadolu'da; Karacadağ güneydoğuda bulunur. Volkanizma dersinde bunların yerini ve türünü işledik; bu derste dikkat edilecek nokta, volkanik dağların kıvrım kuşakları gibi uzun sıralar değil tek tek konik kütleler oluşturmasıdır.

Platolar: yüksekte kalmış düzlükler

Plato, çevresine göre yüksekte duran ve akarsuların derin vadilerle yarıp böldüğü geniş düzlüktür. Türkiye'deki platoların çoğu epirojenik kabarmanın izidir: yatay tabakalar bozulmadan bütün hâlinde yükselmiş, sonra akarsular onları yarmıştır. Ders kitaplarında platolar oluşumlarına göre şöyle gruplanır:

Erzurum-Kars Platosu'ndaki yaygın büyükbaş hayvancılık, yüksekliğin ve uzun kışın tarla tarımını kısıtlamasıyla ilgilidir; iklim dersinde öğrendiğin yükselti etkisi burada yer şekliyle birleşir.

Ovalar: alçakta biriken düzlükler

Ova, çevresine göre alçakta kalan ve akarsuların getirdiği alüvyonla örtülü düzlüktür. Oluşumuna göre üç grup sınavda öne çıkar:

• Tektonik ovalar: kabuğun çökmesiyle oluşan çukurlukların dolmasıyla meydana gelir. Ege'de Gediz'in ve iki Menderes'in graben ovaları ile Doğu Anadolu'daki Muş Ovası bu türdendir. Konya Ovası da ders kitaplarında tektonik bir çanakta yer alan eski bir göl tabanı olarak anlatılır.
• Delta ovaları: akarsuyun denize ulaştığı ağızda taşıdığı malzemeyi yığmasıyla büyür. Çukurova (Seyhan ve Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak) ve Silifke (Göksu) örnektir.
• Karstik ovalar (polye): kalkerli arazide suyun eritmesiyle açılan geniş çukurların tabanıdır; güneybatının kalkerli dağlık alanlarındaki Elmalı ve Muğla polyeleri ders kitaplarında sık geçer. Eritme sürecinin ayrıntısı dış kuvvetler konusuna aittir.

Sözel harita: kâğıda dağları, platoları ve ovaları yerleştir

Yatık bir dikdörtgen çiz. Üst kenarın hemen içine kıyıyla aynı yönde kalın bir hat çiz ve adını yaz: Kuzey Anadolu Dağları. Alt kenarın içine ikinci kalın hattı yerleştirip onu doğuya doğru yukarı kıvır: Toroslar. İki çizgi sağ tarafta birbirine yaklaşsın; aradaki dar ve yüksek alanın sağ üst köşesine «lav» yazıp Erzurum-Kars Platosu'nu işaretle. Sol kenarda kıyıya dik üç kısa yatay çizgi çiz (horstlar) ve aralarına üç ince ok koy (graben ovaları): ok uçları Ege kıyısına değer. Dikdörtgenin ortasına, Ankara'nın güneyine Haymana; Tuz Gölü'nün batısına Cihanbeyli; Konya'nın kuzeydoğusuna Obruk yaz; Konya'nın çevresine de geniş bir oval çizip Konya Ovası de. Alt kenarda Toros çizgisinin dışında, Akdeniz'e değen bir üçgen tarayıp Çukurova adını ver. Üst kenarda Samsun'un iki yanına iki küçük üçgen koy: batıda Bafra, doğuda Çarşamba. Toros çizgisinin sağ ucunun güneyine, Suriye sınırına yaslı iki düzlük yaz: Gaziantep ve Şanlıurfa platoları. Son olarak Van Gölü'nün batısına Muş Ovası'nı ekle.

Kıyılar: dağın uzanışı kıyının biçimini belirler

Dağlar kıyıya paralel uzanırsa kıyı çizgisi düz ve az girintili olur; buna boyuna kıyı denir ve Karadeniz ile Akdeniz kıyıları bu tiptedir. Dağlar kıyıya dik uzanırsa deniz grabenlerin içine sokulur, kıyı girintili çıkıntılı olur; buna enine kıyı denir ve Ege kıyısı bunun örneğidir. Ders kitapları bunlara ek olarak ria, dalmaçya ve limanlı kıyı tiplerini de sayar; oluşumları dış kuvvetler modülünde işlenecek.

Yer şekillerinin sonuçları: iklim, ulaşım, yerleşme, tarım

İklim. Kıyıya paralel dağlar denizden gelen nemli havayı kıyıda tutar. Kuzey Anadolu Dağları'nın denize bakan yamaçları bol yağış alırken dağın gerisi kurak kalır; iç kesimlerde karasallık bu yüzden belirgindir. Ege'de dağlar dik uzandığı için deniz etkisi graben ovaları boyunca içerilere kadar sokulur. Doğuya gittikçe artan yükselti de kışları uzatıp sertleştirir.

Ulaşım. Kıyı ile iç kesimi bağlamak için dağların aşılması gerekir; bu yüzden geçitler tarih boyunca önem taşımıştır. Toroslar'daki Gülek Boğazı Çukurova'yı İç Anadolu'ya, Trabzon ile Gümüşhane arasındaki Zigana Geçidi Karadeniz kıyısını iç kesime bağlar. Günümüzde dağların altından açılan tüneller bu engeli azaltır. Ege'de ise graben ovaları doğal birer koridor olarak kara ve demir yollarını içeri taşır.

Yerleşme ve tarım. Nüfus ve büyük tarım alanları ovalarda, özellikle kıyıya yakın delta ve graben ovalarında toplanır; Çukurova, Bafra ve Gediz ovaları makineli tarımın yoğun olduğu yerlerdir. Karadeniz'in dik yamaçlarında düz alan az olduğu için yerleşme dağınıktır ve çay gibi ürünler basamaklı yamaçlarda yetiştirilir. Doğunun yüksek platolarında ise hayvancılık öne çıkar. Engebeli arazide eğim arttıkça toprak kaybı da artar; bu, tarım arazisinin korunmasını Türkiye için ayrı bir sorun hâline getirir.

Modülün toplamı

Bu ders Yer'in yapısı ve iç kuvvetler modülünü kapatıyor; sekiz dersi tek akışta bağlayalım. Yer'in iç yapısında mantodaki ısı akımları üstteki levhaları sürükler. Levha tektoniği, Anadolu'nun neden sıkışma alanında olduğunu açıklar. Kayaçlar bu hareketlerin ham maddesidir: magmatik kayaç volkanlardan, tortul kayaç Tetis tabanından gelir, başkalaşım kayacı da sıcaklık ve basınçla dönüşür. Jeolojik zamanlar olayları sıraya koyar: kıvrım kuşakları III. zamanda, kıyıların son hâli IV. zamanda biçimlenmiştir. Orojenez kıvrım ve kırık dağlarını, epirojenez platoları kurar. Volkanizma doğudaki ve ortadaki konik dağları ve lav platolarını ekler. Depremler ise bu hareketin bugün de sürdüğünü gösterir. Defne'nin boyadığı harita, bu yedi başlığın üst üste binmiş sonucudur.

Ancak iç kuvvetlerin yükselttiği her kütle yüzeye çıktığı andan itibaren yıpranmaya başlar. Sıcaklık değişimi kayayı çatlatır, su ve hava onu kimyasal olarak ayrıştırır; üstelik bu iş kayaç yerinden kımıldamadan gerçekleşir. Sıradaki derste dış kuvvetlerin ilk basamağı olan çözülmeyi, fiziksel ve kimyasal türleriyle, hangi iklimde hangisinin baskın olduğunu sorarak inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Uzanış yönünden kıyı tipine

Soru: Bir bölgede dağlar kıyıya dik uzanmakta, aralarındaki çöküntü ovaları denize açılmaktadır. Bu bölgenin kıyısı ve iklim üzerindeki etkisi için hangisi doğrudur?

• A) Kıyı düzdür, deniz etkisi kıyı şeridinde kalır.
• B) Kıyı girintili çıkıntılıdır, deniz etkisi ovalar boyunca içeri sokulur.
• C) Kıyı düzdür, deniz etkisi içeri kolayca girer.
• D) Kıyı boyuna tiptedir, iç kesim nemlidir.
• E) Kıyı girintilidir, ama dağlar nemli havayı tamamen engeller.

Çözüm: Dağların kıyıya dik olması enine kıyıyı, yani girintili çıkıntılı bir çizgiyi verir. Dağ sıraları arasındaki graben ovaları denizden gelen havaya koridor olur; Ege bu durumun tipik örneğidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Oluşum türünü eşleştirmek

Soru: Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Erzurum-Kars Platosu — lav platosu
• B) Çukurova — delta ovası
• C) Muş Ovası — tektonik ova
• D) Gaziantep Platosu — volkanik koni
• E) Bozdağlar — horst

Çözüm: Gaziantep Platosu, Güneydoğu Anadolu'daki yataya yakın tortul tabakalardan oluşan bir platodur; volkanik koni tek tek yükselen dağ biçimidir. Öteki dört eşleştirme ders kitabı bilgisiyle uyumludur. Cevap: D.

Örnek 3 — Profilden eğilim

Soru: İzmir'den Erzurum'a uzanan bir hatta şehir merkezlerinin yükseltisi kabaca deniz seviyesinden 1.800 metrenin üstüne çıkıyor. Bu durumun en uygun açıklaması hangisidir?

• A) Doğuda sıkışmanın şiddetli olması ve lav örtüleri, batıda ise kabuğun kırılıp çökmesi
• B) Doğunun Arap levhası üzerinde kıvrım kuşağı dışında kalması
• C) Batının IV. zamanda buzullarla kaplanması
• D) Doğuda delta ovalarının yaygın olması
• E) Batıda volkanik dağların daha çok bulunması

Çözüm: Yükseltinin doğuya artması iki etkinin toplamıdır: doğuda levha sıkışması ve volkanik malzeme yüzeyi yükseltmiş, batıda gerilme horst-graben yapısını kurup alçak ovalar açmıştır. B seçeneği güneydoğunun neden alçak kaldığını anlatır. Cevap: A.

Örnek 4 — Yer şekli ve ekonomik etkinlik

Soru: Bir bölgede düz alan çok az, yamaçlar dik ve yağış boldur; yerleşmeler dağınıktır. Bu bölgede aşağıdakilerden hangisinin görülmesi en az beklenir?

• A) Basamaklı yamaçlarda çay tarımı
• B) Dağınık kır yerleşmesi
• C) Kıyıya paralel dağların kuzey yamacında bol yağış
• D) Kuzey-güney yönlü ulaşımda geçit ve tünel ihtiyacı
• E) Geniş düzlüklerde makineli tahıl tarımı

Çözüm: Betimlenen yer Karadeniz kıyısıdır. Dik ve dar alanda geniş düzlük olmadığı için büyük makinelerle yapılan tahıl tarımı bu koşula uymaz; öteki dört durum engebenin doğrudan sonucudur. Cevap: E.

• «Batıdan doğuya» kuralını istisnasız sanmak. Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu'nun güneyinde olduğu hâlde çok daha alçaktır; soru bölge karşılaştırıyorsa bu farkı unutma.
• Bütün Türkiye dağlarını kıyıya paralel çizmek. Kuzey ve güney kuşakları paraleldir, Ege'deki horstlar ise kıyıya diktir; kıyı tipini bu ayrım belirler.
• Plato ile ovayı yükselti sayısından ayırmak. Erzurum Ovası bazı platolardan yüksektir; ölçüt çevreye göre alçakta mı yüksekte mi olduğu ve akarsuyla yarılıp yarılmadığıdır.
• Konya Ovası'nı delta ovası saymak. Denize ulaşmayan bir iç alandadır; ders kitaplarında eski göl tabanı olarak geçer.
• Volkanik dağları kıvrım kuşağının parçası sanmak. Erciyes ya da Ağrı tek tek yükselen konilerdir, uzun sıralar oluşturmaz.