Volkanizma

Ece yaz tatilinde ailesiyle Tatvan'dan Nemrut Dağı'na çıkıyor. Yol kıvrıla kıvrıla yükseliyor; Ece zirvede sivri bir tepe, belki bir kaya yığını göreceğini sanıyor. Arabadan indiğinde karşısında tepe yok: ayaklarının altında kilometrelerce genişlikte bir çanak açılıyor, çanağın dibinde de lacivert bir göl parlıyor. Babası «Burası dağın tepesiydi» diyor. Ece'nin aklına tek soru takılıyor: Bir dağın tepesi nereye gider? Bu ders, yerin derinindeki erimiş kayacın yüzeye çıkarken bıraktığı izleri, Nemrut'taki o çanağı da içine alarak okumayı öğretiyor.

• Volkanın bölümlerini adlandırıp magma ile lav arasındaki farkı açıklarsın.
• Tabakalı, kalkan ve cüruf konisi volkanlarını lavın akıcılığı ile püskürmenin biçimine göre ayırt edersin.
• Krater, kaldera, maar, lav platosu ve derinlik yapılarını tanımlarından tanırsın.
• Türkiye'deki volkanik dağları haritada yerleştirip volkanizmanın yararlarını ve zararlarını örnekle tartışırsın.

Erimiş kayaç yukarı nasıl çıkar?

Kayaçlar dersinde magmanın yerin içindeki erimiş kayaç kütlesi olduğunu, yüzeye ulaşınca lav adını aldığını gördün. Volkanizma bu yolculuğun kendisidir: magmanın yer kabuğundaki zayıf, kırık kesimlerden yukarı sokulması, bir kısmının derinde kalıp katılaşması, bir kısmının da yüzeye taşması ile ilgili olayların bütünü. Magma çevresindeki katı kayaçtan daha hafiftir; içinde çözünmüş gazlar da vardır. Yükseldikçe üzerindeki basınç azalır, gazlar kabarcık hâline gelir ve kütleyi yukarı iter. Gazlı bir içeceğin kapağını açtığında köpüğün şişeden taşması bu itişin küçük bir benzeridir.

Ders kitapları bu olayları iki kola ayırır. Magma yüzeye ulaşamadan kabuğun içinde soğursa buna derinlik volkanizması denir. Yüzeye çıkarsa yüzey volkanizması söz konusudur ve volkanlar oluşur.

Bir volkanın anatomisi

Yüzey volkanizmasında magma yerin altındaki bir hazneden beslenir; bu hazneye magma odası (magma ocağı) denir. Odadan yüzeye uzanan kanala baca adı verilir. Bacanın yüzeye açıldığı huni biçimli çukur kraterdir. Kraterden çıkan lav, kül ve parçaların çevrede yığılmasıyla yükselen tepeye volkan konisi denir. Yani dağın kendisi, volkanın kendi püskürttüğü malzemeden örülür.

Püskürmeyle yalnız lav çıkmaz. Havaya fırlatılıp katılaşan iri parçalara volkan bombası, ince parçalara kül denir. Ağırlıkla su buharından, karbondioksitten ve kükürtlü gazlardan oluşan gazlar da açığa çıkar.

Lav akıcılığı volkanın biçimini belirler

Bütün volkanlar aynı şekilde püskürmez. Belirleyici olan lavın ne kadar kolay aktığıdır. Silisi az, sıcak ve akıcı lav gazını kolayca bırakır; püskürme sakin geçer, lav kilometrelerce yayılır. Silisi fazla, koyu kıvamlı lav ise bacayı tıkar; altta biriken gaz basıncı patlamayla boşalır.

Bu fark üç temel volkan tipini doğurur:

Tabloyu bir eleme tablosu olarak oku. Bir soruda «geniş alana yayılmış, eğimi az» bir volkan görürsen akıcı lav ve kalkan tipi akla gelmeli. «Kül ve lav katmanları ardalanıyor» ifadesi tabakalı volkanın imzasıdır.

Yerin altında kalan magma

Derinde soğuyan magma da iz bırakır; aşınma üstteki örtüyü kaldırınca bu yapılar yüzeyde görünür hâle gelir. Ders kitabı düzeyinde üçü öne çıkar:

• Batolit: kabuğun derininde katılaşmış çok büyük magma kütlesi. Granit gibi iri kristalli kayaçlardan oluşur, kökü derinlere uzanır.
• Lakolit: tabakaların arasına sokulan magmanın üstteki katmanları bir kubbe gibi kabartması. Mantara benzeyen, tabanı düz, üstü bombeli bir kütle.
• Dayk: magmanın tabakaları dikine ya da eğik keserek bir çatlağı doldurması. Duvar gibi ince ve uzundur.

Ayrımı tabakalarla ilişkiden yap: dayk tabakaları keser, lakolit onları kaldırır, batolit ise boyutuyla hepsini aşar.

Volkanik yer şekilleri

Kaldera, kraterin çok büyümüş hâli gibi görünür ama oluşumu farklıdır. Büyük bir püskürmede magma odası boşalınca üstündeki koni kendi ağırlığıyla içe çöker ya da şiddetli bir patlama tepeyi havaya uçurur. Geriye çapı kilometrelerle ölçülen geniş bir çanak kalır. Krater bacanın ağzıdır; kaldera çöken ya da parçalanan zirvenin yerine açılmış çanaktır. Ece'nin Nemrut'ta gördüğü budur: kalderanın tabanında biriken göl ders kitaplarında Nemrut Krater Gölü adıyla geçer.

Maar, lavın değil gazın eseridir. Yüzeye yakın bir yerde magmanın yer altı suyuyla karşılaşması ya da biriken gazın patlaması sığ ama geniş bir çukur açar; çevresinde alçak bir set oluşur, koni yükselmez. Çukur suyla dolabilir. Konya'nın Karapınar ilçesindeki Meke Gölü ders kitaplarında maar örneği olarak verilir.

Lav platosu, akıcı lavların çatlaklardan taşıp katman katman yayılarak geniş bir düzlüğü örtmesiyle oluşur. Yükseltisi fazla ama yüzeyi görece düz olan bu alanlara Türkiye'de Erzurum-Kars Platosu, dünyada Hindistan'daki Dekkan Platosu örnek gösterilir.

Volkanlar haritada nerede toplanır?

Levha tektoniği dersinde dalma-batma hatlarını ve uzaklaşan sınırları gördün; volkanların dağılışı bu hatların haritasını neredeyse aynen çizer. Etkin volkanların büyük bölümü Pasifik Okyanusu'nu çevreleyen dalma-batma hattında dizilir; halka biçimli bu şeride Pasifik Ateş Çemberi denir. İkinci büyük kuşak, Alp-Himalaya kıvrımlarının uzandığı ve Türkiye'yi de içine alan Akdeniz-Alp-Himalaya kuşağıdır. Okyanus ortası sırtlarındaki volkanizma çoğunlukla su altında kalır; İzlanda bu sırtın denizin üstüne çıktığı yer olarak anlatılır. Hawaii ise levhanın ortasındadır; ders kitapları burayı manto kaynaklı bir sıcak nokta ile açıklar.

Avustralya'nın iç kesimleri ya da Kanada'nın eski kalkanı gibi levhaların ortasındaki sakin alanlarda volkan pek görülmez. Bir haritada volkan noktaları kıtanın içine dağılmış değil de bir şerit boyunca dizilmişse, o şerit büyük olasılıkla bir levha sınırıdır.

Türkiye'nin volkanları: sözel harita

Bir kâğıda Türkiye'nin kaba sınırını çiz. En doğuda, İran sınırına yakın ve Iğdır ile Ağrı arasında bir tepe işaretle: Ağrı Dağı, Türkiye'nin en yüksek dağı. Biraz güneybatıya in; büyük bir göl çiz, bu Van Gölü. Gölün kuzey kıyısının üstüne Süphan, batı ucuna, Tatvan'ın yanına Nemrut yaz. Nemrut'un lavları gölün eski çıkışını kapatmış, ders kitapları Van Gölü'nü bu yüzden volkanik set gölü sayar. Şimdi güneye, Şanlıurfa ile Diyarbakır arasına geç ve yayvan, alçak bir tümsek çiz: Karacadağ.

Kalemi batıya, İç Anadolu'ya götür. Kayseri'nin hemen güneyine Erciyes, Aksaray ile Niğde arasına Hasan Dağı koy. Bu iki dağın arasında kalan alana küçük sivri koniler çiz ve «Kapadokya» yaz. Son olarak Ege'nin iç kesimine, Manisa'nın doğusuna bir küme küçük nokta koy: Kula çevresi. Haritaya bakınca volkanların doğuda ve İç Anadolu'da yoğunlaştığı, Ege'de daha seyrek kaldığı görülür.

Kapadokya'da Erciyes, Hasan ve çevredeki başka volkanik merkezlerin püskürttüğü küller kalın tüf katmanları oluşturmuştur. Peri bacalarını doğuran ise sonraki aşınmadır: yağmur suyu, sel ve rüzgâr kolay oyulan tüfü yıpratırken üstteki daha sert kayaç parçası altındaki sütunu korur. Şapkası düşen bir bacanın hızla aşınması bu korumanın kanıtıdır. Kula çevresinde ise genç görünümlü cüruf konileri ve koyu renkli lav akıntıları dikkat çeker.

Volkanizmanın kazandırdıkları ve kaybettirdikleri

Volkanik kül ayrıştıkça mineral bakımından zengin, verimli topraklar oluşur; bu yüzden pek çok volkanın eteğinde yoğun tarım ve nüfus görülür. Magmanın ısıttığı yer altı suları kaplıcalara ve jeotermal enerjiye kaynak olur. Türkiye'de jeotermal sahaların çoğu ise Batı Anadolu'daki kırık hatları boyunca uzanır; sıcak su yalnız volkanın dibinde aranmaz. Tüf, bazalt ve pomza yapı malzemesi olarak kullanılır, Kapadokya gibi alanlar turizmi canlandırır.

Zarar tarafında lav akıntıları yerleşmeleri ve tarlaları örter. Kızgın gaz ve kül bulutları yamaçtan çok hızlı iner, kül yağışı çatıları çökertir, ekini kurutur. Atmosfere yükselen ince kül uçak trafiğini durdurabilir; çok büyük püskürmeler güneş ışınlarını perdeleyip geniş bir alanda geçici serinlemeye yol açabilir. Deniz altındaki ya da kıyıdaki püskürmeler dev dalgalar tetikleyebilir.

Aynı hatlar, başka bir sarsıntı

Volkanların dizildiği levha sınırları kabuğun kırılıp kaydığı yerlerdir de. Türkiye'de yerleşmeleri daha sık sınayan tehlike de lavdan çok bu kırıkların aniden kaymasıdır. Bir sonraki derste fay kavramını, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatlarını, odak ile merkez üssünü ayıran deprem terimlerini ele alacağız.

Örnek 1 — Zirvedeki çanak

Soru: Bir volkanın tepesinde çapı birkaç kilometreyi bulan geniş bir çanak bulunmaktadır. Jeologlar bu çanağın, büyük bir püskürmede magma odası boşaldıktan sonra koninin içe çökmesiyle oluştuğunu belirtiyor. Bu yer şekli hangisidir?

• A) Krater
• B) Maar
• C) Kaldera
• D) Dayk
• E) Lakolit

Çözüm: Krater bacanın ağzıdır ve boyutu çökme değil püskürme yoluyla belirlenir. Maar, koni oluşmadan gaz patlamasıyla açılan sığ bir çukurdur. Dayk ile lakolit derinde katılaşan yapılardır, yüzeyde çanak oluşturmaz. Odanın boşalmasıyla çöken zirve kalderayı tanımlar. Cevap: C.

Örnek 2 — Yayvan dağ

Soru: Bir arazi gezisinde incelenen volkanın tabanı çok geniş, yamaç eğimi ise azdır. Koninin içinde kül katmanına rastlanmamış, bunun yerine üst üste binmiş ince lav akıntıları bulunmuştur. Bu volkan için hangi yorum doğrudur?

• A) Koyu kıvamlı lavla oluşmuş tabakalı bir volkandır.
• B) Akıcı lavın sakin taşmasıyla oluşmuş kalkan bir volkandır.
• C) Kısa süreli patlamalarla yığılmış bir cüruf konisidir.
• D) Magmanın tabakaları kabarttığı bir lakolittir.
• E) Gaz patlamasıyla açılmış bir maardır.

Çözüm: Geniş taban ve az eğim, lavın uzaklara kadar akabildiğini gösterir; bu akıcı lavın işaretidir. Kül katmanı yokluğu patlamanın zayıf olduğunu doğrular. Tabakalı volkanda lav ve kül ardalanır, cüruf konisi küçük ve diktir. Cevap: B.

Örnek 3 — Tabakaları kesen duvar

Soru: Yeni açılan bir karayolu kesitinde yatay uzanan tortul tabakaları dikine kesen, ince ve uzun bir koyu renkli magmatik kayaç şeridi görülüyor. Bu yapı hangisidir?

• A) Dayk
• B) Batolit
• C) Lav platosu
• D) Kaldera
• E) Volkan konisi

Çözüm: Yapı yüzeye püskürmemiş, tabakaların arasındaki bir çatlağı doldurarak katılaşmıştır; bu bir derinlik yapısıdır. Tabakaları dik kesmesi ve ince olması daykı, büyüklüğü ve kökünün derine uzanması ise batoliti tanımlar. Lav platosu, kaldera ve koni yüzey şekilleridir. Cevap: A.

Örnek 4 — Kapadokya'nın iki aşaması

Soru: Kapadokya'daki peri bacalarının oluşumu için hangi açıklama en eksiksizdir?

• A) Volkanların doğrudan sütun biçiminde lav püskürtmesiyle oluşmuşlardır.
• B) Deniz dibinde biriken kireç taşının yükselmesiyle oluşmuşlardır.
• C) Magmanın tabakaları kubbe gibi kabartmasıyla oluşmuşlardır.
• D) Rüzgârın taşıdığı kumların üst üste yığılmasıyla oluşmuşlardır.
• E) Volkanik küllerin oluşturduğu tüfün sonradan aşınmasıyla oluşmuşlardır; sert şapka alttaki sütunu korur.

Çözüm: Süreç iki adımlıdır: önce Erciyes ve Hasan çevresinden gelen küller tüf katmanını oluşturur, sonra akan su ve rüzgâr bu yumuşak katmanı oyar. Yalnız birinci adımı ya da yalnız aşınmayı anlatan seçenek eksik kalır. A seçeneği aşınmayı hiç hesaba katmaz. Cevap: E.

• Krater ile kalderayı boyut farkı sanmak. Krater bacanın ağzıdır; kaldera zirvenin çökmesi ya da patlayıp uçmasıyla açılan çanaktır. Fark oluşumdadır.
• Her volkanı yüksek ve sivri düşünmek. Akıcı lavlı kalkan volkanlar alçak ve yayvandır; Karacadağ böyle bir dağdır.
• Magma ile lavı aynı şey saymak. Erimiş kayaç yerin içindeyken magmadır, yüzeye ulaşınca lav adını alır.
• Jeotermal kaynağı yalnız volkan eteğinde aramak. Türkiye'de sahaların çoğu Batı Anadolu'nun kırık hatlarında yoğunlaşır.
• Peri bacasını doğrudan volkanın şekli saymak. Volkan malzemeyi sağlar; şekli veren dış kuvvetlerin aşındırmasıdır.