Jeolojik zamanlar

Bu konu yalnız AYT Coğrafya-1 (C1) kapsamındadır. Yalnız TYT'ye çalışıyorsan bu dersi şimdilik atlayıp sonrakine geçebilirsin.

Bayramda Zeynep'in ailesi Konya'dan Antalya'ya inerken bir yol yarmasında mola veriyor. Kesilmiş yamaçta açık ve koyu renkli şeritler üst üste dizilmiş; bazıları dümdüz, bazıları eğik. Zeynep bir taşın üzerinde deniz kabuğuna benzeyen bir iz buluyor ve şaşırıyor: deniz buradan kilometrelerce uzakta, üstelik bulundukları yer dağın ortası. Babası «Bir zamanlar burası denizmiş» diyor ama ne zaman olduğunu söyleyemiyor. Bu derste o şeritlerin ve o izin bir takvim gibi nasıl okunduğunu öğreniyoruz.

• Jeolojik zamanları en eskiden en yeniye doğru sıralar, her birinin öne çıkan olayını eşleştirirsin.
• Tabakaların üst üste diziliş sırasından ve içerdikleri fosilden göreli yaşı belirlersin.
• Türkiye'deki taşkömürü, dağ kuşakları ve boğazlar gibi oluşumları ait oldukları zamanla ilişkilendirirsin.
• Kılavuz fosil örneklerini doğru zamanla eşleştirerek bir kesit sorusunu çözersin.

Kayalar bir arşivdir

Önceki derste tortul kayaçların katman katman biriktiğini gördük. Bu biriktirme işi milyonlarca yıl sürdüğü için her katman, oluştuğu dönemin bir sayfası sayılabilir. Yerbilimciler Yer'in yaklaşık 4,6 milyar yıllık geçmişini, bu sayfalarda okunan büyük değişimlere göre parçalara ayırır: canlı topluluklarının değişmesi, geniş dağ kuşaklarının yükselmesi, denizlerin ilerleyip çekilmesi. Bu parçalara jeolojik zamanlar denir. Türk ders kitapları beş zaman kullanır ve onlara hem sıra numarası hem de uluslararası adını verir.

Tabakayı okumanın iki anahtarı

Birincisi diziliş sırasıdır. Tortul malzeme her zaman var olan yüzeyin üstüne çöker; bu yüzden bozulmamış bir istifte en alttaki tabaka en yaşlı, en üstteki en gençtir. Buna üst üste gelme ilkesi denir. Bu ilke yalnız göreli yaş verir: «A, B'den eskidir» der, kaç yıl önce olduğunu söylemez. Bir uyarı da ekleyelim: iç kuvvetler tabakaları büküp devirdiğinde sıra ters dönebilir; o durumu sonraki derste göreceğiz.

İkincisi fosildir. Bir canlının kayaç içinde korunmuş kalıntısına ya da izine fosil denir. Bütün fosiller zaman ölçmeye yaramaz. İşe yarayanlar kısa bir süre yaşamış ama geniş bir alana yayılmış canlılardır; bunlara kılavuz fosil denir. Birbirinden uzak iki bölgedeki tabakalarda aynı kılavuz fosil bulunuyorsa, o tabakaların aynı zamanda oluştuğu sonucuna varılır. Zeynep'in bulduğu deniz kabuğu izi de bu yüzden önemlidir: hem o yerin bir dönem deniz tabanı olduğunu hem de, türü belirlenirse, hangi zamana ait olduğunu söyler.

Beş zaman, en eskiden en yeniye

İlkel zaman (Prekambriyen). Yer'in oluşumundan sonraki çok uzun dönemdir; Yer tarihinin büyük bölümünü (yaklaşık %85'ten fazlasını) kaplar. Yer kabuğu bu zamanda katılaşmış, ilk okyanuslar oluşmuş, ilk tek hücreli canlılar ortaya çıkmıştır. Sert kabuklu canlılar henüz yaygın olmadığı için bu zamanın fosilleri azdır. Kıtaların çekirdeğini oluşturan, sonradan pek bükülmeyen eski ve sert kütlelere masif ya da kalkan denir; ders kitapları bunları bu zamana bağlar.

I. zaman (Paleozoyik). Denizlerde canlı türleri hızla çeşitlenir; balıklar, ardından ilk kara bitkileri ve amfibiler görülür. Kılavuz fosili trilobit adlı deniz canlısıdır. Bataklık kıyılarda eğrelti otlarından oluşan geniş ormanlar yetişmiş, bu bitkilerin gömülüp basınç ve sıcaklık altında kalmasıyla taşkömürü yatakları oluşmuştur. Kaledoniyen ve Hersinyen adlı iki büyük dağ oluşumu da bu zamana düşer.

II. zaman (Mezozoyik). Sürüngenler, özellikle dinozorlar karada egemen olur; ilk memeliler ve kuşlar ortaya çıkar. Kılavuz fosil, kıvrık kabuklu bir deniz canlısı olan ammonittir. Bugünkü Akdeniz'in yerinde ve çok daha geniş bir alanda Tetis adı verilen bir deniz uzanır; tabanında kalın tortul tabakalar birikir. Zaman, dinozorların ve ammonitlerin yok oluşuyla kapanır.

III. zaman (Senozoyik'in Tersiyer dönemi). Tetis'te biriken tabakalar sıkışıp kıvrılarak yükselir; Alp-Himalaya kuşağı bu zamanda oluşur. Alpler, Himalayalar ve Türkiye'nin kıyıya paralel uzanan büyük dağları bu kuşağın parçasıdır. Memeliler yayılır, çiçekli bitkiler çoğalır. Kılavuz fosil nummulit adlı, para biçimli küçük bir deniz canlısıdır. Bataklıklarda biriken bitki kalıntıları bu zamanda linyite dönüşmüştür.

IV. zaman (Kuaterner). En kısa ve en yakın zamandır. Yer yer kalın buzulların ovalara ve dağ yamaçlarına yayıldığı soğuk buzul dönemleri, aralarında daha ılık buzul arası dönemlerle sıralanır. Ders kitaplarında insanın bu zamanda ortaya çıktığı anlatılır; mamut gibi soğuğa uyumlu memeliler de bu zamanın tanınmış fosilleridir.

Yaklaşık zaman çizelgesi

Aşağıdaki yıllar yaklaşıktır ve yuvarlanmıştır; kaynaklar arasında birkaç milyon yıllık farklar görülebilir. Sınavda asıl istenen yıl değil, sıra ve olaydır.

Sütunları aşağı doğru izlersen her zamanın bir öncekinden kısa sürdüğünü görürsün: ilkel zaman milyarlarca yıl, IV. zaman ise yalnız birkaç milyon yıl tutar.

Sözel harita: Türkiye'yi zamanlarla boyamak

Kâğıda Türkiye'nin kabaca bir dikdörtgenini çiz; üst kenar Karadeniz, alt kenar Akdeniz, sol kenar Ege olsun. Üst kenarın batı ucuna yakın bir noktaya Z yaz: Zonguldak. Buradaki taşkömürü I. zaman ormanlarından kalmadır. Dikdörtgenin içine, üst kenara paralel uzun bir dalgalı çizgi çek: Kuzey Anadolu Dağları. Alt kenara paralel ikinci dalgalı çizgi Toroslar olsun. İki çizgiyi de III. zaman rengine boya, çünkü ders kitaplarına göre Anadolu'nun yer şekillerinin büyük bölümü bu zamanda, Tetis tabakalarının kıvrılmasıyla şekillenmiştir. Sol üst köşede Karadeniz ile Ege arasına iki dar boğaz çiz: İstanbul ve Çanakkale. Bunları ve Ege kıyılarının bugünkü girintili hâlini IV. zaman rengine boya. Doğu ucunda yüksek bir zirveye küçük bir buz işareti koy: Ağrı'da bugün de buzul bulunur.

Haritayı oku. Kuzeybatıdaki yaşlı kömür, ortadaki dağ kuşakları ve kıyıdaki en genç ayrıntılar aynı ülkenin içinde üç ayrı zamanı yan yana gösterir. Türkiye bu yüzden «genç» bir arazi olarak anlatılır: yaşlı parçaları da vardır ama bugünkü yüzünün çoğu III. ve IV. zamanın eseridir.

Türkiye'nin oluşumu, temkinli bir özet

Ders kitaplarında Türkiye'nin oluşumu aşağı yukarı şöyle anlatılır. I. zaman sonunda bugünkü Anadolu'nun yalnız bazı parçaları karadır; Zonguldak-Amasra çevresindeki taşkömürü bu döneme aittir. II. zamanda bölgenin büyük kısmı Tetis'in altındadır ve kalın tortullar birikir. III. zamanda bu tortullar Alp-Himalaya kıvrımlarına katılarak yükselir; Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları belirginleşir, Anadolu genel hatlarıyla bugünkü konumuna yaklaşır. IV. zamanda ise ayrıntı işlenir: buzul dönemlerinde deniz seviyesi alçalıp yükselir, Karadeniz, Ege ve Akdeniz bugünkü kıyı biçimlerini alır. Boğazların, eski akarsu vadilerinin yükselen deniz suları altında kalmasıyla oluştuğu anlatılır. Yüksek dağlarda o soğuk dönemlerin izleri, buzul aşındırmasının oyduğu çanaklar olarak bugün de görülür.

Kıvrılan, kırılan kabuk

III. zamanın Alp-Himalaya kuşağını kuran güç, yatay tabakaları sıkıştırıp bükebilen ya da kopartıp kaydırabilen iç kuvvettir. Aynı güç bazen tek tek dağları değil, koca bir kıtanın tamamını yavaşça yükseltir ya da alçaltır. Sıradaki derste kıvrılma ile kırılmayı birbirinden ayıracak, dağ oluşturan hareketlerle kıta ölçeğindeki yükselme ve alçalmanın neden ayrı adlarla anıldığını göreceğiz.

Örnek 1 — Kesitte sıra

Soru: Bozulmamış, yatay bir tortul istifte alttan üste doğru K, L, M ve N tabakaları bulunuyor. L'de trilobit, N'de nummulit fosili var. Bu dört tabakayla ilgili kesin olan yargı hangisidir?

• A) N tabakası K'den daha yaşlıdır.
• B) L ile N aynı zamanda oluşmuştur.
• C) M, I. zamandan önce oluşmuştur.
• D) K tabakası L'den daha yaşlıdır.
• E) N, II. zamanda oluşmuştur.

Çözüm: Bozulmamış istifte alttaki daha yaşlıdır; K en altta olduğu için L'den yaşlıdır. Trilobit L'yi I. zamana, nummulit N'yi III. zamana bağlar; bu yüzden B ve E yanlıştır. M, L'nin üstünde olduğundan I. zamandan önce oluşmuş olamaz. Cevap: D.

Örnek 2 — Kömürün yaşı

Soru: Bir öğrenci Zonguldak'taki kömür ile Türkiye'nin pek çok yerindeki linyit yataklarını karşılaştırıyor. Ders kitabı bilgisine göre hangi eşleştirme doğrudur?

• A) Taşkömürü I. zaman, linyit III. zaman
• B) Taşkömürü III. zaman, linyit I. zaman
• C) İkisi de IV. zaman
• D) Taşkömürü II. zaman, linyit IV. zaman
• E) İkisi de ilkel zaman

Çözüm: Zonguldak taşkömürü I. zamanın eğrelti ormanlarından kalmıştır; linyit daha genç bitki kalıntılarından, III. zamanda oluşmuştur. Daha yaşlı kömürün daha uzun süre basınç altında kaldığını hatırlamak sırayı karıştırmamaya yardım eder. Cevap: A.

Örnek 3 — Hangi zaman, hangi iz?

Soru: Bir yerde dağ yamaçlarında buzul aşındırmasıyla oluşmuş çanaklar ve önceden akarsu vadisi olduğu anlaşılan, bugün deniz suyuyla dolu dar bir geçit bulunuyor. Bu iki iz hangi zamanı işaret eder?

• A) I. zaman
• B) II. zaman
• C) III. zaman
• D) İlkel zaman
• E) IV. zaman

Çözüm: Buzul dönemleri IV. zamanın en belirgin olayıdır. Buzulların erimesiyle yükselen deniz eski vadileri doldurmuş; ders kitapları boğazların oluşumunu da bu zamana bağlar. Cevap: E.

Örnek 4 — Dağın içindeki deniz

Soru: Toroslarda, deniz seviyesinden yüzlerce metre yukarıda ammonit fosili içeren kalker tabakaları bulunuyor. Bu durumun en doğru açıklaması hangisidir?

• A) Ammonitler dağlarda yaşayan kara canlılarıydı.
• B) Tabakalar II. zamanda Tetis tabanında birikmiş, III. zamanda kıvrılarak yükselmiştir.
• C) Fosiller IV. zamanda buzullar tarafından taşınmıştır.
• D) Toroslar I. zamanda oluşmuş, sonra denizle kaplanmıştır.
• E) Bu tabakalar ilkel zamanda katılaşan yer kabuğunun parçasıdır.

Çözüm: Ammonit bir deniz canlısı ve II. zamanın kılavuz fosilidir; tabaka o zamanda bir deniz tabanında oluşmuştur. Bugün dağda olması, Tetis tortullarının III. zamanda Alp-Himalaya kıvrımlarına katılmasıyla açıklanır. Cevap: B.

• Göreli yaşı mutlak yaşla karıştırmak. Alttaki tabaka daha yaşlıdır, ama bu ilke tek başına kaç milyon yıl olduğunu vermez.
• Her fosili kılavuz fosil saymak. Uzun süre yaşamış ya da dar bir alanda kalmış bir canlı zamanı belirlemeye yaramaz; kısa ömürlü ve yaygın olanı arar.
• İki kömürün yaşını ters çevirmek. Taşkömürü daha yaşlıdır (I. zaman), linyit daha gençtir (III. zaman).
• Dinozor ile buzulu aynı zamana koymak. Dinozorlar II. zamanın sonunda yok olmuştur; buzul dönemleri IV. zamana aittir.
• Türkiye'yi bütünüyle yaşlı ya da bütünüyle genç sanmak. Zonguldak gibi I. zaman parçaları vardır, ama yer şekillerinin çoğu III. ve IV. zamanda biçimlenmiştir.
• Sırayı her kesitte değişmez sanmak. Şiddetli kıvrılma tabakaları devirebilir; soru bozulmamış istif diyorsa ilkeyi doğrudan uygula.