Kavram haritası alışkanlığı

Bir öğrenci hücre modülünü bitirmiş, defterinde kırk sayfa not birikmiş. Sınavdan önceki akşam bütün modülü hatırlamak istiyor, ama kırk sayfayı baştan okumaya vakti yok. Arkadaşı ise aynı modülü tek bir sayfada topladığını söylüyor: ortada "hücre" yazan bir kutu, çevresinde zar, sitoplazma ve çekirdek, onların altında organeller, her çizginin üzerinde "üretir", "parçalar", "denetler" gibi kısa fiiller. Bu sayfaya beş dakika bakmak, ona kırk sayfanın iskeletini hatırlatıyor. Bir önceki derste her yapıyı göreviyle birlikte öğrenmeyi gördük. Kartlar parçaları tanıtır; parçaların oluşturduğu bütünü ise ancak bir şema gösterir. Bu ders o şemayı çizmeyi, yani kavram haritasını öğretiyor.

• Kavram, bağlantı sözcüğü ve önermeyi tanımlar, iyi bir haritayı kötüsünden ayırırsın.
• Odak sorusuyla başlayan altı adımlı yöntemle tek sayfalık bir harita çizersin.
• Hiyerarşi, süreç ve karşılaştırma haritalarını uygun konulara uygularsın.
• Haritayı tekrar ve kendini sınama aracı olarak kullanırsın.

Kavram haritası nedir

Kavram haritası, bir konudaki kavramları kutular içinde, aralarındaki ilişkileri ise üzerine bir bağlantı sözcüğü yazılmış çizgilerle gösteren şemadır. Bir haritanın üç yapı taşı vardır. Kavramlar kutulara yazılan adlardır: hücre, mitokondri, ATP. Bağlantı sözcükleri çizgilerin üzerine yazılan kısa ifadelerdir: "içerir", "üretir", "parçalar", "denetler". Bir kavram, bağlantı sözcüğü ve ikinci kavram birlikte okunduğunda anlamlı bir cümle ortaya çıkar: "Mitokondri ATP üretir." Bu cümleye önerme denir. Önerme doğru ya da yanlış olabilir; bu yüzden bir harita, kendini sınamanın da aracıdır.

Neden liste değil de harita

Bir liste kavramları yalnızca sıralar; aralarındaki bağı kurmak öğrencinin aklına kalır. Harita bu bağları kâğıda taşır. Biyoloji sorularının çoğu bir kavramın tanımını değil, iki kavram arasındaki ilişkiyi sorduğu için, ilişkileri önceden görmüş bir öğrenci soruyu daha hızlı tanır. Ayrıca harita, nerede eksik olduğunu da gösterir: bağlantı sözcüğü yazılamayan bir çizgi, o ilişkinin henüz anlaşılmadığının işaretidir. Haritayı çizmek de başlı başına bir çalışmadır: hangi kavramın nereye konacağına ve hangi fiille bağlanacağına karar vermek, konuyu yeniden düşünmeyi gerektirir.

Altı adımlık yöntem

1. Odak sorusu yaz. Harita hangi soruyu yanıtlayacak? "Hücre nasıl çalışır?" ya da "Besin nasıl enerjiye dönüşür?" Odak sorusu olmayan harita, konuyla ilgili her kavramı içine alarak dağılır.
2. Kavramları listele. Odak sorusuyla ilgili on ile yirmi arasında kavram yazılır.
3. Genelden özele sırala. En genel kavram sayfanın üstüne, daha özel olanlar aşağıya yerleştirilir.
4. Bağla ve adlandır. Her çizginin üzerine ilişkiyi anlatan bir fiil yazılır. Sözcüksüz çizgi bırakılmaz.
5. Çapraz bağlantıları ekle. Haritanın farklı dallarındaki kavramlar arasında bir ilişki varsa onlar da bağlanır; ayrı sanılan bilgilerin nerede kesiştiği burada görünür.
6. Gözden geçir. Her önerme tek tek okunur; yanlış ya da belirsiz olanlar düzeltilir.

Örnek bir harita: hücre

Altı adımın nasıl işlediğini küçük bir haritayla görelim. Odak sorusu "Hücre nasıl çalışır?" olsun. Sayfanın en üstüne "hücre" yazılır. Ondan üç çizgi iner ve üçünün üzerine de "sahiptir" yazılır: hücre zarı, sitoplazma, çekirdek. Hücre zarından çıkan bir çizgi "denetler" sözcüğüyle "madde geçişi" kutusuna bağlanır. Çekirdekten çıkan çizgi "içerir" sözcüğüyle "DNA" kutusuna gider. Sitoplazmadan çıkan çizgi "barındırır" sözcüğüyle organellere iner; organellerin altında "ribozom — üretir — protein" ve "mitokondri — üretir — ATP" önermeleri yer alır. Son olarak bir çapraz bağlantı eklenir: DNA'dan proteine giden çizginin üzerine "üretimini yönetir" yazılır. Böylece çekirdek dalı ile organel dalı birbirine bağlanır ve haritayı okuyan biri, çekirdeğin ribozomdaki üretimle ilişkisini tek bakışta görür. Bu haritada on kadar kavram vardır, ama hücre modülünün iskeleti ortaya çıkmıştır.

Harita ne zaman çizilir

Haritanın ilk taslağı modülün sonunda çizilir, çünkü bağlar ancak bağlanacak kavramların hepsi tanındığında kurulabilir. Harita sonra kapanmış bir belge olarak bırakılmaz. Sonraki modüllerde yeni bir bağ fark edildiğinde, örneğin bir sistem dersinde bir hücre yapısının yeniden karşımıza çıktığı anda, eski haritaya bir çapraz bağlantı eklenir. Böylece haritalar zamanla birbirine bağlanan bir ağa dönüşür.

Tek sayfa kuralı

Her modülün sonunda o modülün haritası tek bir sayfaya çizilir. Sayfa sınırı, öğrenciyi neyin önemli olduğuna karar vermeye zorlar. Bir harita altmış kavramla dolup okunamaz hale geliyorsa odak sorusuna dönülür, en önemli kavramlar seçilir ve ayrıntılar ayrı bir alt haritaya taşınır. Harita, ancak tek bakışta okunabildiği sürece işe yarar.

Üç harita türü

Hiyerarşi haritası genelden özele iner: canlı → hücre → organel → mitokondri. Sınıflama ve yapı konuları için uygundur. Süreç haritası olayların sırasını gösterir: besin → sindirim → emilim → kan → hücre → mitokondri → ATP. Bir maddenin ya da enerjinin yolculuğunu anlatan konular için uygundur. Karşılaştırma haritası iki benzer yapıyı yan yana koyar; ortak özellikler ortada, farklar iki yanda toplanır. Bitkisel ve hayvansal hücrelerin karşılaştırılması ya da iki bölünme türünün yan yana konması gibi kolayca karışan konular için uygundur.

İyi harita, kötü harita

Kötü bir haritanın birkaç tanıdık belirtisi vardır: bütün kavramların tek bir merkeze bağlanması, çizgilerin üzerinde sözcük olmaması, kavram yerine uzun cümlelerin kutulara yazılması ve haritanın bir ders notunun kopyası gibi kalabalık olması. İyi bir haritada kavramlar kısa, bağlantı sözcükleri açık, hiyerarşi belirgin ve çapraz bağlantılar az ama anlamlıdır.

Haritayla tekrar

Harita bir kez çizilip bırakılırsa işlevinin yarısını yapar. Asıl yararı tekrar sırasında ortaya çıkar. Tamamlanmış haritanın bir kopyasında kavramların bir kısmı silinir ve boşluklar bakmadan doldurulur; boşlukları hafızadan doldurmak bilgiyi geri çağırmayı çalıştırır. Harita bir arkadaşa ya da yüksek sesle kendine anlatıldığında, anlatırken takılınan yer zayıf bir bağlantıyı gösterir. Sınavdan önce her modülün haritasını gözden geçirmek, bütün konuyu dakikalar içinde tazelemeyi sağlar.

Harita bir konunun iskeletini gösterir; ama biyolojinin bilgisi deneylerden gelir. Sıradaki ders, bir deneyi okumayı, değişkenlerini ayırmayı ve hipotez, teori ve kanunun farkını ele alıyor.

Örnek 1 — Bağlantı sözcüğü

Soru: "Ribozom" ile "protein" kavramlarını bağlayan çizgiye hangi sözcük yazılmalıdır?

• A) parçalar
• B) depolar
• C) üretir
• D) dışarı atar
• E) içine alır

Çözüm: Ribozom protein sentezinin yeridir; ilişkiyi en doğru "üretir" anlatır. Cevap: C.

Örnek 2 — Yanlış önermeyi bulmak

Soru: Bir öğrencinin haritasındaki önermelerden hangisi yanlıştır?

• A) Mitokondri ATP üretir.
• B) Ribozom protein üretir.
• C) Kloroplast fotosentez yapar.
• D) Hücre zarı madde geçişini denetler.
• E) Lizozom fotosentez yapar.

Çözüm: Hücre içindeki sindirim lizozomun işidir; fotosentez ise kloroplastta gerçekleşir. Cevap: E.

Örnek 3 — Harita türü

Soru: "Besin nasıl enerjiye dönüşür?" sorusu için en uygun harita türü hangisidir?

• A) Süreç haritası
• B) Karşılaştırma haritası
• C) Yalnız bir liste
• D) Hiç harita gerekmez
• E) Sözcüksüz bir şema

Çözüm: Soru bir dönüşümün sırasını sorduğu için olayları sıralayan harita uygundur. Cevap: A.

Örnek 4 — Kötü harita

Soru: Hangisi kötü bir kavram haritasının belirtisidir?

• A) Kavramların kısa yazılması
• B) Bütün kavramların tek merkeze bağlanması ve çizgilerde sözcük olmaması
• C) Genelden özele bir sıra izlenmesi
• D) Az ama anlamlı çapraz bağlantılar
• E) Bir odak sorusuyla başlanması

Çözüm: Böyle bir çizim ilişkileri değil, yalnızca konuyu gösterir. Cevap: B.

• Çizgilere sözcük yazmamak. Sözcüksüz çizgi ilişkinin türünü söylemez.
• Odak sorusu olmadan başlamak. Harita her şeyi içine alıp dağılır.
• Tek sayfaya sığmayan haritayı zorlamak. Ayrıntılar alt haritaya taşınır.
• Haritayı çizip bir daha bakmamak. Asıl yarar boş kopyayı doldururken ortaya çıkar.
• Kutulara uzun cümleler yazmak. Kutuda kavram, çizgide ilişki durur.