İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Biyoloji · Genden Proteine · BİO-BY16-L04

Transkripsiyon

AYTher yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

Kadriye ödevi için il halk kütüphanesinin nadir eserler bölümünde eski bir bahçecilik kitabından aşılama yöntemini arıyor. Görevli kitabı salondan çıkarmasına izin vermiyor; Kadriye yalnız işine yarayan sayfayı defterine geçiriyor, kitap rafta kalıyor. Akşam aynı defterin arka yüzüne biyoloji notunu yazıyor: «İnsülin gerekince pankreas hücresindeki insülin geni çekirdekten çıkıp ribozoma gider; protein, DNA'nın üstünde dizilerek yapılır.» Ertesi sabah sıra arkadaşı Kürşat notu okuyup kendi defterini açıyor: «Çekirdek dersinde porlardan geçenleri listelemiştik. mRNA var, ribozom alt birimleri var; DNA yok.» Kadriye iki sayfaya, kütüphaneden getirdiği notla dünkü cümlesine, bir süre bakıyor. DNA çekirdeği hiç terk etmiyorsa, sitoplazmadaki ribozom hangi proteini yapacağını kimden öğreniyor?

2Hedefler

  • Kalıp zincirin ya da kalıp olmayan zincirin baz dizisinden bir genin mRNA dizisini yazarsın.
  • Kalıp zincirdeki baz sayılarından mRNA'nın ve genin çift zincirli bölgesinin baz sayılarını hesaplarsın.
  • Transkripsiyonun ökaryot ve prokaryot hücrede nerede gerçekleştiğini, ökaryotta mRNA'nın sitoplazmaya nasıl ulaştığını açıklarsın.
  • DNA eşlenmesi ile transkripsiyonu enzim, kalıp, nükleotit, ürün ve zaman bakımından karşılaştırırsın.

3Konu anlatımı

Bilgi çekirdekte kalır, kopyası yola çıkar

Kürşat'ın listesi doğrudur: ökaryot hücrede kromozomlardaki DNA çekirdekten çıkmaz. Proteinler ise sitoplazmadaki ribozomlarda kurulur. Bu iki yer arasındaki boşluğu bir ara molekül kapatır. Hücre, gerekli genin baz dizisini bir RNA molekülüne aktarır; RNA porlardan sitoplazmaya geçer ve ribozom bu RNA'yı okuyarak amino asitleri sıraya koyar. Protein sentezi böylece iki evreye ayrılır. Birincisinde DNA'daki bilgi RNA'ya yazılır; buna transkripsiyon denir. İkincisinde RNA'daki bilgiye göre amino asitler birleştirilir; buna translasyon denir. Bilginin genel akışı kısaca DNA → RNA → protein biçiminde gösterilir.

Kadriye'nin kütüphanede yaptığı da buna benzer: kitabın bütününü değil, gereken tek sayfayı not almıştı ve kitap yerinde kalmıştı. Transkripsiyonda da bütün DNA değil, o an gereken gen okunur; DNA bu işten değişmeden çıkar ve aynı gen ihtiyaç oldukça defalarca okunabilir. Bir genin hangi baz dizisiyle bir proteini belirlediği, yani üçlü kodlar ve okuma kuralları, «Gen ve genetik kod» dersinin konusudur. Burada o bilginin DNA'dan RNA'ya nasıl geçtiğine bakıyoruz.

Transkripsiyon hücrenin neresinde olur?

Transkripsiyon DNA'nın bulunduğu yerde gerçekleşir, çünkü DNA kalıp olarak kullanılır. «Prokaryot ve ökaryot hücre» dersinde ayırdığımız iki hücre tipi burada farklı davranır. Ökaryot hücrede kromozomal DNA çekirdektedir; genlerin büyük çoğunluğunun transkripsiyonu da çekirdekte yapılır. Mitokondri ve kloroplast kendi küçük DNA'larını taşıdığı için bu organellerin içinde de transkripsiyon görülür. Prokaryot hücrede çekirdek zarı yoktur; DNA sitoplazmada durduğundan transkripsiyon da sitoplazmada gerçekleşir. Prokaryotta RNA'yı çekirdekten dışarı taşıma adımı olmadığı için ribozomlar, henüz sentezi bitmemiş bir mRNA'yı okumaya başlayabilir.

RNA polimeraz işbaşında

Transkripsiyonu RNA polimeraz enzimi yürütür. Enzim, genin başındaki başlama bölgesine (promotor) bağlanır. Bağlandığı yerde DNA'nın iki zincirini bir arada tutan hidrojen bağlarını koparır ve sarmalı küçük bir bölgede açar. Açılan bu bölgede iki zincirden yalnız biri okunur; okunan zincire kalıp zincir denir. Enzim kalıp zincir boyunca ilerledikçe ortamdaki serbest ribonükleotitleri, yani şekeri riboz olan nükleotitleri, kalıptaki bazların karşısına tamamlayıcılık kuralına göre yerleştirir ve birbirine bağlar:

Kalıp zincirdeki bazRNA'ya eklenen baz
A (adenin)U (urasil)
T (timin)A (adenin)
G (guanin)C (sitozin)
C (sitozin)G (guanin)

Tablonun ilk satırı dersin en çok sorulan noktasıdır: kalıptaki adeninin karşısına RNA'da timin değil urasil gelir, çünkü «Nükleik asitler ve ATP» dersinde gördüğümüz gibi RNA'da timin bulunmaz. Enzim ilerledikçe arkasında kalan DNA bölgesi yeniden kapanır ve iki zincir eski eşleşmesine döner. RNA polimeraz genin sonundaki bitiş bölgesine ulaştığında yeni RNA kalıptan ayrılır, enzim de DNA'yı bırakır. Ürün tek zincirli bir RNA'dır. Yazımın da bir yönü vardır: yeni RNA zinciri 5' ucundan 3' ucuna doğru uzar, bu yüzden enzim kalıbı 3'→5' yönünde izler ve RNA kalıp zincire ters yönlü (antiparalel) durur.

Aynı DNA molekülü üzerindeki farklı genlerde kalıp olarak kullanılan zincir aynı olmayabilir: bir gen üstteki zincirden, komşu bir gen alttaki zincirden okunabilir. Ancak tek bir genin transkripsiyonunda kalıp hep tek zincirdir.

Kalıp zincir ve öteki zincir

Kalıp zincir ile oluşan RNA birbirine tamamlayıcıdır. Kalıp olarak kullanılmayan öteki zincir de kalıbın tamamlayıcısı olduğundan, RNA ile bu zincirin baz sırası aynı çıkar; tek fark, DNA'daki her T'nin RNA'da U olmasıdır. Kalıp olmayan zincire bu nedenle kodlayan zincir de denir; bazı kaynaklar zincirleri «anlamlı» ve «anlamsız» diye de adlandırır ve bu adlar kaynaktan kaynağa ters kullanılabilir. Soruda karıştırmamak için adlara değil, hangi zincirin okunduğu bilgisine bakılır.

Kısa bir dizi bunu gösterir. Bir bölgenin iki zinciri ATGCCA ve TACGGT olsun ve ikinci zincir kalıp olarak okunsun. Kalıbın her bazının karşısına tabloya göre baz konunca RNA AUGCCA olur. Bu dizi kalıba tamamlayıcıdır; ilk zincirle ise T'nin U'ya dönüşmesi dışında birebir aynıdır.

Sayılarla transkripsiyon

Her ribonükleotit, kalıptaki tek bir bazın karşısına geldiği için sayılar doğrudan aktarılır. Kalıptaki A sayısı RNA'daki U sayısına, T sayısı A sayısına, G sayısı C sayısına, C sayısı da G sayısına eşittir. Prokaryotta, olgunlaşma işlemi olmadığından, mRNA'nın nükleotit sayısı genin tek bir zincirindeki nükleotit sayısına eşittir; genin çift zincirli bölgesi bunun iki katı nükleotit içerir. RNA tek zincirli olduğundan içinde A'nın U'ya ya da G'nin C'ye eşit olması gerekmez. Ters yönden de düşünülebilir: mRNA'nın baz sayıları biliniyorsa kalıp zincir de kodlayan zincir de, dolayısıyla genin iki zincirli bölgesi de eksiksiz hesaplanır.

Ökaryotta mRNA'nın çekirdekten çıkışı

Ökaryotlarda genlerin çoğu parçalı yapıdadır. Bir genin içinde proteine karşılık gelen bölümlerin, yani ekzonların, arasına protein bilgisi taşımayan intronlar girer. Transkripsiyonda gen baştan sona okunduğu için ilk oluşan RNA hem ekzonları hem intronları içerir. Bu öncül RNA çekirdekte olgunlaştırılır: intronlar kesilip çıkarılır, ekzonlar uç uca birleştirilir. Olgun mRNA, bu yüzden kendisini veren gen bölgesinden kısadır. Olgunlaşan mRNA, «Çekirdek» dersinde gördüğümüz çekirdek porlarından sitoplazmaya geçer ve ribozomlara ulaşır. Kadriye'nin defterindeki cümlenin düzeltilmiş hâli budur: çekirdekten çıkan gen değil, genden hazırlanmış mRNA'dır.

Üç RNA da aynı yoldan gelir

Hücredeki üç RNA türü (mRNA, tRNA ve rRNA) DNA'daki ayrı genlerden transkripsiyonla üretilir. mRNA, bir proteinin bilgisini ribozoma götürür. «Çekirdek» dersinde çekirdekçikte üretildiğini gördüğümüz rRNA, proteinlerle birleşip ribozom alt birimlerini kurar. tRNA da kendi genlerinden yazılır. Bu üç molekülün proteinin kurulmasındaki işbölümü translasyonda ortaya çıkar; burada bilinmesi gereken, üçünün de DNA'yı kalıp alan bir RNA polimeraz tarafından yapılmasıdır.

Eşlenme mi, transkripsiyon mu?

İki olayda da DNA kalıp olarak kullanılır ve nükleotitler tamamlayıcılık kuralıyla eklenir. Benzerlik burada biter; «DNA eşlenmesi» dersindeki süreçle karşılaştırma şöyledir:

ÖlçütDNA eşlenmesiTranskripsiyon
Görevli temel enzimDNA polimerazRNA polimeraz
Kalıpİki zincir deOkunan gende tek zincir
Kopyalanan kısımDNA'nın tamamıYalnız o an gereken gen
Kullanılan nükleotitDeoksiribonükleotit (T içerir)Ribonükleotit (U içerir)
Ürünİki çift zincirli DNATek zincirli RNA
ZamanıÇekirdek DNA'sında yalnız S evresindeİnterfaz boyunca, gerektikçe

Son satır sık sorulur. Bölünmeyen bir hücre DNA'sını eşlemez ama proteinlere hep ihtiyaç duyduğu için transkripsiyonu sürdürür; olgun bir sinir hücresi buna örnektir.

Ribozoma ulaşan mesaj

Sitoplazmaya geçen mRNA artık okunmaya hazırdır, ama tek başına protein yapamaz. Ribozom mRNA'yı üçlüler hâlinde nasıl izler? Doğru amino asidi o üçlünün karşısına hangi molekül taşır ve tRNA bu üçlüyü kendi antikodonuyla nasıl tanır? Amino asitler peptit bağlarıyla birbirine eklenerek zincir nasıl uzar, sentez nerede durur? «Translasyon» dersi, bu dersin ürününün ribozomda bir proteine dönüşmesini adım adım işliyor.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Kalıptan mesaja

Soru: Bir genin kalıp zincirinde bir bölümün baz dizisi CGTAACGTTAGC olarak verilmiştir. Bu bölümden sentezlenen RNA dizisi hangisidir?

  • A) RNA: CGUAACGUUAGC
  • B) RNA: GCATTGCAATCG
  • C) RNA: CGTAACGTTAGC
  • D) RNA: GCAUUGCAAUCG
  • E) RNA: GCAUUGCAUUCG

Çözüm: Kalıptaki her bazın karşısına tamamlayıcısı konur: C → G, G → C, T → A, A → U. Dizi GCAUUGCAAUCG çıkar. B tamamlayıcıyı doğru kurar ama A'nın karşısına RNA'da bulunmayan T'yi koyar. A kalıbı T'yi U'ya çevirerek kopyalar; C kalıbın kendisidir. E dokuzuncu bazda adeninin yerine urasil yazar. Cevap: D.

Örnek 2 — Kalıp olmayan zincir verilirse

Soru: Bir genin kalıp olarak okunmayan zincirindeki dizi ATGTCCAAGTTA'dır. Bu genden oluşan RNA dizisi hangisidir?

  • A) RNA: AUGUCCAAGUUA
  • B) RNA: UACAGGUUCAAU
  • C) RNA: TACAGGTTCAAT
  • D) RNA: ATGTCCAAGTTA
  • E) RNA: UAGUCCAAGUUA

Çözüm: Kalıp olmayan zincir RNA ile aynı sıradadır; yalnız T'ler U olur: AUGUCCAAGUUA. B, verilen zinciri kalıp sanıp tamamlayıcısını yazar; C bunu T ile yapar. D, DNA dizisini hiç değiştirmez. E ilk iki bazın yerini değiştirmiştir. Cevap: A.

Örnek 3 — Kalıptaki sayılardan mRNA'ya

Soru: Bir bakteride bir genin kalıp zincirinde 180 adenin, 240 timin, 300 guanin ve 280 sitozin bulunuyor. Bu genden sentezlenen mRNA'daki urasil ve guanin sayıları hangisidir?

  • A) U = 240, G = 300
  • B) U = 0, G = 280
  • C) U = 180, G = 280
  • D) U = 180, G = 300
  • E) U = 420, G = 580

Çözüm: mRNA'daki urasil, kalıptaki adeninlerin karşısına gelir: 180. mRNA'daki guanin, kalıptaki sitozinlerin karşısına gelir: 280. Bakteride intron çıkarılması olmadığından mRNA 1 000 nükleotittir. A, kalıptaki T ve G sayısını olduğu gibi aktarır; D guanini kalıptaki guaninle eşler. B, mRNA'da timin arayıp urasili sıfır sayar. E, iki sayıyı toplar. Cevap: C.

Örnek 4 — Bölünmeyen hücre

Soru: Artık bölünmeyen olgun bir sinir hücresinin çekirdeğinde hangisi gerçekleşir?

  • A) Yalnız DNA eşlenmesi
  • B) Hem DNA eşlenmesi hem transkripsiyon
  • C) İkisi de gerçekleşmez, çünkü hücre bölünmüyor.
  • D) Transkripsiyon gerçekleşir, çekirdek DNA'sı eşlenmez.
  • E) Transkripsiyon yalnız S evresinde gerçekleşir.

Çözüm: Çekirdek DNA'sının eşlenmesi bölünmeye hazırlıktır ve S evresine bağlıdır; bölünmeyen hücre bu adımı yapmaz. Ancak hücre yaşadığı sürece protein üretir; bunun için genlerini transkripsiyonla okumayı sürdürür. C bölünmeyi bütün DNA etkinliğinin şartı sanır; E transkripsiyonu eşlenmenin zamanına bağlar. Cevap: D.

5Tuzaklar

  • Proteinin DNA'nın üzerinde yapıldığını sanmak. Ökaryotta kromozomal DNA çekirdekte kalır; ribozoma bilgiyi genden hazırlanan mRNA taşır.
  • Bir genin iki zincirinin de okunduğunu sanmak. Tek bir genin transkripsiyonunda yalnız kalıp zincir okunur. Farklı genlerde farklı zincirin kalıp olabilmesi bu kuralı değiştirmez.
  • Kalıptaki adeninin karşısına timin yazmak. RNA'da timin yoktur; adeninin eşi RNA tarafında urasildir. RNA'da T içeren her seçenek elenir.
  • RNA'yı kalıp zincirle özdeş sanmak. RNA kalıba tamamlayıcıdır; T–U farkı dışında özdeş olduğu zincir, kalıp olmayan zincirdir. Sorunun hangi zinciri verdiğini önce belirle.
  • Transkripsiyonu S evresine bağlamak. S evresine bağlı olan çekirdek DNA'sının eşlenmesidir; transkripsiyon interfaz boyunca, bölünmeyen hücrelerde de sürer.
  • Yalnız mRNA'nın DNA'dan yapıldığını sanmak. tRNA ve rRNA da kendi genlerinden transkripsiyonla üretilir.

6Tekrar kartı

  • Protein sentezi: transkripsiyon (DNA → RNA) ve translasyon (RNA → protein, ribozomda).
  • Yer: ökaryotta çekirdek, ayrıca mitokondri ve kloroplast; prokaryotta sitoplazma.
  • RNA polimeraz: başlama bölgesine bağlanır, DNA'yı yerel olarak açar, yalnız kalıp zinciri okur, bitiş bölgesinde RNA'yı bırakır. DNA değişmez.
  • Tamamlayıcılık: kalıpta adenin varsa RNA'ya urasil, timin varsa adenin girer; guanin ile sitozin karşılıklıdır.
  • RNA kalıba tamamlayıcı; kalıp olmayan (kodlayan) zincirle T yerine U ile özdeş.
  • Sayılar: RNA'daki U = kalıptaki A, A = kalıptaki T, G = kalıptaki C, C = kalıptaki G.
  • Ökaryotta öncül RNA'dan intronlar çıkarılır, ekzonlar birleşir; olgun mRNA porlardan sitoplazmaya geçer.
  • Eşlenme: DNA polimeraz, iki kalıp, T, S evresi. Transkripsiyon: RNA polimeraz, tek kalıp, U, interfaz boyunca. mRNA, tRNA, rRNA üçü de transkripsiyon ürünü.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Transkripsiyon sırasında hücrede gerçekleşen olay hangisidir?

    1. A)DNA'nın tamamının kopyalanarak iki katına çıkması
    2. B)Bir gendeki baz dizisinin bilgisinin bir RNA molekülüne aktarılması
    3. C)mRNA'daki bilgiye göre amino asitlerin peptit bağlarıyla birleştirilmesi
    4. D)RNA'daki dizinin DNA'ya geri yazılması
    5. E)Proteinin çekirdekte DNA'nın üzerine dizilmesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Transkripsiyon genin bilgisini RNA'ya yazar; DNA'nın tamamını kopyalamak eşlenmedir, amino asitleri birleştirmek translasyondur.

  2. Soru 2 · Kolay

    Bir genden RNA sentezlenmesini sağlayan enzim hangisidir?

    1. A)DNA polimeraz
    2. B)DNA ligaz
    3. C)Pepsin
    4. D)RNA polimeraz
    5. E)Helikaz
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. RNA polimeraz DNA'yı açıp kalıba göre ribonükleotitleri bağlar; DNA polimeraz eşlenmenin, pepsin ise sindirimin enzimidir.

  3. Soru 3 · Kolay

    Bir insan hücresinde kromozomlardaki bir genin transkripsiyonu hücrenin hangi bölümünde yapılır?

    1. A)Çekirdekte
    2. B)Ribozomda
    3. C)Golgi cisminde
    4. D)Lizozomda
    5. E)Hücre zarında
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kromozomal DNA çekirdekte bulunduğu ve dışarı çıkmadığı için onun genleri de çekirdekte okunur.

  4. Soru 4 · Kolay

    RNA polimeraz kalıp zincirde bir adenin bazına geldiğinde, büyüyen RNA zincirine bu bazın karşısına hangi bazı ekler?

    1. A)Timin
    2. B)Guanin
    3. C)Adenin
    4. D)Sitozin
    5. E)Urasil
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. RNA'da timin bulunmadığından adeninin tamamlayıcısı olarak urasil eklenir; timin seçeneği DNA eşleşmesini RNA'ya taşır.

  5. Soru 5 · Orta

    Bir genin kalıp zincirindeki dizi TGCAATCG'dir. Bu bölümden oluşan RNA dizisi hangisidir?

    1. A)RNA: TGCAATCG
    2. B)RNA: ACGTTAGC
    3. C)RNA: ACGUUAGC
    4. D)RNA: UGCAAUCG
    5. E)RNA: ACGUUAGG
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kalıbın her bazına tamamlayıcısı yazılır ve adeninin karşısına urasil gelir; T içeren dizi DNA'dır, kalıbı U ile kopyalamak ise tamamlayıcılığı unutmaktır.

  6. Soru 6 · Orta

    Bir genin kalıp olarak okunmayan zincirinin dizisi GATTCCAG'dir. Bu genden oluşan RNA dizisi hangisidir?

    1. A)RNA: GAUUCCAG
    2. B)RNA: CUAAGGUC
    3. C)RNA: CTAAGGTC
    4. D)RNA: GATTCCAG
    5. E)RNA: GAUUGGAG
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kalıp olmayan zincir RNA ile aynı sırayı taşır ve yalnız timinler urasile döner; tamamlayıcıyı yazmak verilen zinciri kalıp sanmaktır.

  7. Soru 7 · Orta

    Bir bakteride bir genin kalıp zincirinde 150 adenin, 210 timin, 260 guanin ve 180 sitozin vardır. Bu genden sentezlenen mRNA'da kaç urasil bulunur?

    1. A)U = 210
    2. B)U = 360
    3. C)U = 0
    4. D)U = 180
    5. E)U = 150
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Urasil yalnız kalıptaki adeninlerin karşısına gelir; iki yüz on kalıptaki timini, sıfır ise mRNA'da timin arandığını gösterir.

  8. Soru 8 · Orta

    DNA eşlenmesi ile transkripsiyonun ortak özelliği hangisidir?

    1. A)Bir bölgenin iki zincirinin de kalıp olarak kullanılması
    2. B)DNA'nın kalıp alınması ve nükleotitlerin tamamlayıcılık kuralıyla eklenmesi
    3. C)Urasil içeren nükleotitlerin kullanılması
    4. D)Çekirdekte yalnız S evresinde yapılması
    5. E)Ürünün çift zincirli olması
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. İki olay da DNA'yı okuyup karşısına tamamlayıcı nükleotit koyar; öteki seçenekler yalnız birine ait özellikleri ortak sayar.

  9. Soru 9 · Orta

    Kan şekeri yükseldiğinde pankreastaki bazı hücreler insülin üretimini artırır. Bu hücrelerde insülin bilgisinin ribozoma ulaşması için hangisi gerçekleşir?

    1. A)İnsülin geni çekirdekten çıkıp ribozoma taşınır.
    2. B)Ribozomlar çekirdeğe girip geni orada okur.
    3. C)İnsülin geninin tamamı eşlenip kopya DNA sitoplazmaya gönderilir.
    4. D)İnsülin geninden mRNA yazılır, mRNA porlardan sitoplazmadaki ribozomlara geçer.
    5. E)İnsülin, çekirdekte DNA'nın üzerinde kurulup porlardan çıkar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Gen çekirdekte kalır ve bilgisini mRNA'ya aktarır; sitoplazmaya geçip ribozoma ulaşan bu mRNA'dır, DNA ya da bir DNA kopyası değil.

  10. Soru 10 · Orta

    mRNA, tRNA ve rRNA'nın hücrede nasıl üretildiğine ilişkin hangisi doğrudur?

    1. A)Yalnız mRNA DNA'dan yapılır, öteki ikisi sitoplazmada kendiliğinden oluşur.
    2. B)tRNA ribozomda proteinlerden üretilir.
    3. C)Üçü de DNA'daki kendi genlerinden transkripsiyonla üretilir.
    4. D)rRNA sitoplazmada mRNA'nın kopyalanmasıyla oluşur.
    5. E)tRNA, DNA eşlenmesinin bir yan ürünüdür.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Üç RNA türünün de kalıbı DNA'dır ve hepsini bir RNA polimeraz yapar; rRNA'nın çekirdekçikte üretildiği de bu sentezin yeridir.

  11. Soru 11 · Orta

    Ökaryot bir hücrede çekirdekte yeni oluşmuş bir öncül RNA için hangisi doğrudur?

    1. A)Ekzonları çıkarılır, intronları birleştirilir.
    2. B)İntronları çıkarılır, ekzonları birleştirilir ve olgun mRNA porlardan sitoplazmaya geçer.
    3. C)DNA ile birlikte çekirdekten çıkarak ribozoma gider.
    4. D)Olgunlaşma sırasında urasillerin yerine timin konur.
    5. E)Olgun mRNA kendisini veren gen bölgesinden daha uzundur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Protein bilgisi taşımayan intronlar kesilir ve ekzonlar birleştirilir; bu yüzden olgun mRNA genden kısadır ve RNA'da timine dönüşüm olmaz.

  12. Soru 12 · Zor

    Bir bakteride bir genden sentezlenen mRNA'da 220 adenin, 180 urasil, 310 guanin ve 290 sitozin bulunuyor. Bu genin çift zincirli bölgesinde toplam kaç timin vardır?

    1. A)T = 220
    2. B)T = 180
    3. C)T = 0
    4. D)T = 800
    5. E)T = 400
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Kalıp zincirdeki timinler mRNA'daki adeninleri, kodlayan zincirdeki timinler mRNA'daki urasilleri karşılar; ikisi toplanınca dört yüz bulunur, tek zinciri sayan seçenekler eksik kalır.

  13. Soru 13 · Zor

    Ökaryot bir hücrede bir proteinin geni için verilen olaylar şunlardır: p: kalıp zincire göre ribonükleotitlerin eklenmesi; r: RNA polimerazın başlama bölgesine bağlanıp DNA'yı açması; s: intronların çıkarılıp ekzonların birleştirilmesi; t: olgun mRNA'nın porlardan sitoplazmaya geçmesi; v: bitiş bölgesinde RNA'nın ayrılması ve DNA'nın yeniden kapanması. Doğru sıra hangisidir?

    1. A)r → p → v → s → t
    2. B)p → r → v → t → s
    3. C)r → v → p → s → t
    4. D)r → p → s → t → v
    5. E)s → r → p → v → t
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Enzim önce bağlanıp DNA'yı açar, sonra zinciri uzatır ve bitişte RNA'yı bırakır; intronlar ancak RNA oluştuktan sonra çıkarılır ve mRNA çekirdeği olgunlaşınca terk eder.

  14. Soru 14 · Zor

    Bir bakteride bir genin kalıp zinciri ile bu genden sentezlenen mRNA karşılaştırılıyor. Baz dizisi bilinmeden hangisi kesinlikle söylenebilir?

    1. A)mRNA'daki urasil sayısı kalıptaki timin sayısına eşittir.
    2. B)mRNA'daki adenin sayısı urasil sayısına eşittir.
    3. C)mRNA'daki pürinlerin sayısı pirimidinlerin sayısına eşittir.
    4. D)mRNA'daki adenin ile guaninin toplamı, kalıp zincirdeki timin ile sitozinin toplamına eşittir.
    5. E)mRNA'nın nükleotit sayısı genin çift zincirli bölgesindeki nükleotit sayısına eşittir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. mRNA adenini kalıptaki timinin, guanini de sitozinin karşısına gelir; tek zincirli RNA'da baz eşitliği aranmaz ve mRNA genin iki zincirinin yarısı kadardır.

  15. Soru 15 · Zor

    Bir bakteride bir genin kalıp zincirindeki bazların yüzde altmışı guanin ve sitozindir. Bu genden oluşan mRNA'da adenin ile urasilin oranı toplam yüzde kaçtır?

    1. A)A + U = %60
    2. B)A + U = %20
    3. C)A + U = %40
    4. D)A + U = %30
    5. E)A + U = %80
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kalıptaki guanin ve sitozin mRNA'da sitozin ve guanine dönüştüğünden mRNA'da da yüzde altmış kalır; geri kalan yüzde kırk adenin ve urasildir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Translasyon» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Bir bitkinin yaprak hücresinde transkripsiyonun gerçekleşebildiği yerler hangi seçenekte eksiksiz verilmiştir?

    1. A)Yalnız çekirdek
    2. B)Çekirdek ve ribozom
    3. C)Sitoplazma ve hücre zarı
    4. D)Çekirdek, mitokondri ve kloroplast
    5. E)Yalnız kloroplast
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Kendi DNA'sı bulunan her bölmede transkripsiyon olur; yaprak hücresinde DNA çekirdekte, mitokondride ve kloroplastta vardır, ribozomda ise DNA yoktur.

  2. Soru 2 · Orta

    Transkripsiyonla ilgili üç ifade veriliyor. I. Bir genin transkripsiyonunda o genin yalnız bir zinciri kalıp olarak okunur. II. Sentezlenen mRNA timin içerir. III. Transkripsiyon bittiğinde kalıp olarak kullanılan DNA değişmeden kalır. Hangi ifadeler transkripsiyonu doğru anlatır?

    1. A)Birinci ve üçüncü ifade
    2. B)Yalnız birinci ifade
    3. C)Birinci ve ikinci ifade
    4. D)Üç ifadenin hepsi
    5. E)İkinci ve üçüncü ifade
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. RNA timin yerine urasil taşıdığından ikinci ifade yanlıştır; tek zincir okunur ve DNA işlem sonunda yeniden kapanıp aynen kalır.

  3. Soru 3 · Zor

    Bir bakteride bir genden sentezlenen mRNA'da 300 adenin, 250 urasil, 400 guanin ve 250 sitozin bulunuyor. Bu genin çift zincirli bölgesindeki iki zinciri bir arada tutan hidrojen bağı sayısı kaçtır?

    1. A)H = 2 950
    2. B)H = 6 100
    3. C)H = 1 800
    4. D)H = 2 400
    5. E)H = 3 050
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Bölgede adenin ile urasilden beş yüz elli A–T çifti, guanin ile sitozinden altı yüz elli G–C çifti oluşur; çift başına iki ve üç bağ verilince sonuç bulunur.

  4. Soru 4 · Zor

    Bir DNA molekülünde X geni üstteki zinciri, ondan biraz uzaktaki Y geni ise alttaki zinciri kalıp olarak kullanıyor. Bu durumla ilgili hangisi doğrudur?

    1. A)Bu durum mümkün değildir, bir DNA'nın hep aynı zinciri okunur.
    2. B)Y geninin transkripsiyonunda iki zincir birlikte kalıp olur.
    3. C)Her gen kendi bölgesinde tek zincirden okunur; hangi zincirin kalıp olduğu genden gene değişebilir.
    4. D)X geninin mRNA'sı, timin yerine urasil dışında, üstteki zincirle özdeştir.
    5. E)İki genin mRNA'larının dizisi birbirinin aynısıdır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kalıp seçimi gene özgüdür ve her gen tek zincirden okunur; X'in mRNA'sı kalıbı olan üst zincire tamamlayıcıdır, özdeş değildir.

  5. Soru 5 · Zor

    Bir DNA bölgesinin üstteki zinciri GTCAAGCT, alttaki zinciri CAGTTCGA dizisini taşıyor. Bu bölgeden yazılan RNA'nın dizisi GUCAAGCU çıkıyor. Hangi zincirin okunduğuna dair hangi yargı doğrudur?

    1. A)Üstteki zincir kalıp olarak okunmuştur.
    2. B)Alttaki zincir kalıp olarak okunmuş, üstteki zincir RNA ile timin–urasil farkı dışında özdeştir.
    3. C)İki zincir birlikte kalıp olmuştur.
    4. D)RNA alttaki zincirle, timin yerine urasil dışında, özdeştir.
    5. E)Bu RNA'nın oluşması tamamlayıcılık kuralına aykırıdır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. RNA alttaki zincirin her bazına tamamlayıcıdır, dolayısıyla kalıp alttaki zincirdir; üst zincirle yalnız timin ve urasil farkı vardır.

BY16 — Genden Proteine

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.