YKS Biyoloji · Solunum ve Boşaltım Sistemi · BİO-BY13-L05

İdrar oluşumu

AYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

Bengisu cumartesi akşamı babaannesi Belgin Hanım'la süzme yoğurt hazırlıyor. Yoğurdu tülbente boşaltıp musluğun üstüne asarlarken biyoloji defterinden kendi özetini okuyor: «Böbrek de bir tülbent. Zararlıyı yakalar, işe yarayanı kanda bırakır; yaptığı tek iş süzmek.» Sabah kâsenin dibinde sarımsı, bulanık bir su birikmiş. Belgin Hanım onu dökmüyor, hamur yoğururken kullanacak; sütün şekeri bu suyla birlikte tülbentten geçmiş. Bengisu tülbente bir daha bakıyor. Bez hiçbir şeyin yararlı mı zararlı mı olduğunu bilmiyor; ince olan geçmiş, iri olan kalmış. Kandaki glikoz da üre de böyle ince, küçük moleküller. Böbrek yalnız bir tülbent olsaydı glikoz da üreyle aynı yoldan idrara karışırdı. Sağlıklı birinin idrarında ise glikoz bulunmaz. Ayırt etmeyen bir süzgeçten çıkan glikozu kana kim geri veriyor?

2Hedefler

Süzülme, geri emilim ve salgılamayı yer, yön ve enerji gereksinimi bakımından birbirinden ayırırsın.
Glikoz, amino asit, Na⁺, su, üre, H⁺ ve kreatinin gibi maddeleri nefronda geçtikleri süreçlerle eşleştirirsin.
Plazma, süzüntü ve idrarın bileşimini karşılaştıran bir tabloyu okuyup hangi farkın hangi süreçten doğduğunu gerekçelendirirsin.
Glomerulus basıncının düşmesi, tüpte aktif taşımanın engellenmesi ya da kan şekerinin çok yükselmesi gibi varsayımsal durumların idrara etkisini öngörürsün.

3Konu anlatımı

Önce her şeyi bırakmak, sonra geri almak

Bengisu'nun tülbenti haklı olduğu bir noktayı gösteriyor: idrar yapımının ilk adımı gerçekten büyüklüğe göre ayıran, ne taşıdığına bakmayan bir süzmedir. Yanıldığı yer «tek iş» kısmı. Böbrek küçük olan her şeyi, değerli ya da atık demeden, kandan nefronun içine geçirir. Seçici davranan ikinci adımdır: nefron tüpleri bu sıvıdan vücudun ihtiyaç duyduğu maddeleri kana geri alır. Üçüncü adımda ise tüpler, kanda kalmış bazı maddeleri sıvıya ekler. Bu üç süreç sırasıyla süzülme, geri emilim ve salgılamadır. Nefronun bölümlerini ve onları saran damarları «Böbreğin yapısı ve nefron» dersinde tanıdık; burada aynı yapının içinde sıvının nasıl değiştiğini izleyeceğiz.

Süzülme: basıncın işi

Glomerulus kılcallarının duvarı ile Bowman kapsülünün iç katmanı arasında çok ince, gözenekli bir engel bulunur. Getirici atardamarcık geniş, götürücü atardamarcık dar olduğu için glomerulustaki kan basıncı yüksektir ve bu basınç plazmanın bir bölümünü engelin öbür yanına, kapsülün boşluğuna iter. Sıradan kılcalların atardamar ucunda da plazma bu yolla dışarı itilir; bunu «Damarlar ve kan basıncı» işlemişti, glomerulusta aynı olay çok daha güçlü yaşanır.

Süzülme için nefron hücreleri ATP harcamaz; itici güç, kalbin pompalamasıyla oluşan kan basıncıdır. Bu yüzden süzülme miktarı her şeyden önce glomerulustaki basınca bağlıdır: basınç düşerse kapsüle geçen sıvı azalır.

Engelden neyin geçeceğini molekülün büyüklüğü belirler. Su, glikoz, amino asitler, Na⁺, K⁺, Cl⁻, HCO₃⁻ gibi iyonlar, suda çözünen vitaminler, üre, ürik asit ve kreatinin kolayca geçer. Alyuvar, akyuvar ve trombositler gibi kan hücreleriyle büyük plazma proteinleri geçemez ve kanda kalır. Kapsüle süzülen bu sıvıya süzüntü denir. Süzüntüdeki küçük moleküllerin derişimi plazmadakiyle yaklaşık aynıdır; bu yüzden süzüntüyü proteinlerinden arındırılmış bir plazma gibi düşünebilirsin. Üre ile glikoz bu ilk adımda aynı muameleyi görür, çünkü ikisi de küçüktür.

Geri emilim: proksimal tüpteki büyük geri dönüş

Süzüntü kapsülden proksimal kıvrımlı tüpe akar. Bu tüpün hücreleri, sıvıdaki maddeleri tüp boşluğundan alıp çevredeki kılcal ağa, yani yeniden kana verir. Hareketin yönü süzülmenin tersidir: tüpten kana.

Glikoz ve amino asitler sağlıklı bir kişide burada normalde tamamen geri emilir. Bu taşıma enerji harcanarak, aktif taşımayla yapılır; TYT'deki aktif taşıma dersinde gördüğün pompa ve taşıyıcı proteinler burada çalışır. Na⁺ da tüp hücreleri tarafından aktif olarak kana pompalanır; Cl⁻ gibi eksi yüklü iyonlar onu izler. Tuz tüpten çıkınca tüp çevresindeki sıvının derişimi artar ve su osmozla, enerji harcanmadan, aynı yöne geçer. Süzüntüdeki suyun ve tuzun büyük kısmı daha proksimal tüpte kana döner. Üre de bir ölçüde difüzyonla geri sızar, ama önemli bir bölümü tüpte kalır.

Bengisu'nun sorusunun yanıtı bu bölümdedir. Tülbent glikozu üreden ayıramaz; proksimal tüp ise ayırır, çünkü yalnız belirli maddeleri tanıyan taşıyıcılar kullanır. Glikozu taşıyan bir protein üreyi taşımaz.

Henle kulpu, distal tüp ve toplama kanalı

Proksimal tüpten çıkan sıvı öze inen Henle kulpuna girer. Kulpun inen kolunda su osmozla dışarı çıkar; çıkan kol suyu geçirmez, ama tuzu dışarı taşır. Bu iş bölümü özdeki doku sıvısını tuzca zengin tutar ve aşağıdaki toplama kanalının su çekmesine zemin hazırlar.

Distal kıvrımlı tüpte ve toplama kanalında geri emilim sürer, ama burada miktar sabit değildir. Na⁺'nın ne kadarının distal tüpte geri alınacağını aldosteron, suyun ne kadarının toplama kanalında tuzlu özün içinden geçerken kana döneceğini ADH ayarlar. Proksimal tüp her koşulda büyük ve sabit bir geri dönüş sağlarken, son bölümler idrarın miktarına ve yoğunluğuna son biçimini verir.

Salgılama: kandan tüpe

Süzülme her maddeyi kandan uzaklaştırmaya yetmez; bir maddenin yalnız bir bölümü kapsüle geçer, gerisi götürücü atardamarcıkla yoluna devam eder. Tüp çevresindeki kılcallarda kalan bu kandan bazı maddeler doğrudan tüpün içine aktarılır. Buna salgılama denir ve yönü geri emilimin tersidir: kandan tüpe. Salgılama proksimal tüpte de, distal tüpte ve toplama kanalında da görülür; çoğu enerji harcanarak yapılır.

Salgılanan başlıca maddeler H⁺, K⁺, amonyum (NH₄⁺), kaslardaki enerji metabolizmasının atığı olan kreatinin ve vücuda dışarıdan girmiş bazı yabancı maddelerdir. H⁺ salgılanması kanın pH'ının korunmasına katkı verir. Tüp hücrelerinde de «Gaz değişimi ve taşınması» dersindeki karbonik anhidraz çalışır: CO₂ ve sudan oluşan H⁺ tüpe salgılanır, HCO₃⁻ ise kana geçer. Tüp hücrelerinin ürettiği amonyak tüpün içinde H⁺ bağlayıp amonyuma dönüşür ve asidin idrarla atılmasına yardım eder. Kan asitleştiğinde tüpe daha çok H⁺ verilir ve idrar daha asitli çıkar.

Üç sıvıyı karşılaştırmak

Süreçlerin izi en açık biçimde üç sıvının bileşiminde görülür. Aşağıdaki tablo sağlıklı bir kişi için nitel bir karşılaştırmadır:

Madde	Plazma	Süzüntü	İdrar
Büyük plazma proteinleri	Bol	Yok denecek kadar az	Yok
Kan hücreleri	Var	Yok	Yok
Glikoz ve amino asitler	Var	Plazmadakiyle yaklaşık aynı derişimde	Normalde yok
Na⁺ ve Cl⁻	Var	Plazmadakiyle yaklaşık aynı	Var; miktarı vücudun gereksinimine göre değişir
Üre	Var	Plazmadakiyle yaklaşık aynı	Süzüntüdekinden çok daha derişik
Kreatinin	Var	Plazmadakiyle yaklaşık aynı	Süzüntüdekinden çok daha derişik

Tabloyu sütunlar arasındaki geçişlere bakarak oku. Plazmadan süzüntüye geçerken eksilen şey süzülme engelinin tuttuğunu gösterir: proteinler ve hücreler. Süzüntüden idrara geçerken bir maddenin kaybolması geri emilime işaret eder: glikoz ve amino asitler. Bir maddenin idrarda süzüntüdekinden çok daha derişik olması ise iki yoldan gelebilir. Üre için asıl neden suyun büyük kısmının geri alınmasıdır; üre daha az suyun içinde kalır. Kreatinin buna ek olarak tüpe salgılandığı için idrarda daha da çok birikir.

Bu birikimin ölçeği büyüktür. Bir yetişkinde günde yaklaşık 180 litre süzüntü oluşur, buna karşılık idrar genellikle yaklaşık 1,5 litre kadardır. Süzüntünün yüzde 99'a yakını kana geri döner.

İdrarda olmaması gerekenler

Normal idrar büyük ölçüde sudur; içinde üre, ürik asit, kreatinin, Na⁺, Cl⁻, K⁺ gibi tuzlar ve amonyum bulunur. Glikoz, protein ve kan hücreleri ise normalde bulunmaz, ve her birinin yokluğunun nedeni farklıdır. Protein ve kan hücreleri süzülme engelinden geçemediği için idrara ulaşmaz; idrarda görülmeleri bu engelin olağan dışı geçirgen hâle geldiğini düşündürür. Glikoz ise süzülür ama geri alınır. Proksimal tüpteki taşıyıcıların sayısı sınırlıdır: kan şekeri çok yükselirse süzüntüye geçen glikoz bu kapasiteyi aşar ve fazlası idrarda kalır. İdrarda şeker görülmesini «Pankreas ve kan şekeri» bu sınırla açıklamıştı. İdrara geçen glikoz suyu osmozla tüpte tuttuğu için idrar miktarı da artar.

Ayar düğmesi nerede

Nefronun bir bölümü işini her koşulda aynı ölçüde yapar, bir bölümü ise koşula göre ayarlanır. Ter ve sıcakla su kaybeden biri ile bir sürahi suyu art arda içen birinin idrarının miktarı ve rengi neden bu kadar farklıdır? Hipotalamusta doğan susama duygusu, distal tüp ile toplama kanalını yöneten ADH ve aldosteronla nasıl birlikte çalışır? Su ve tuz dengesi konusu, vücuttaki su ve tuz miktarının bu ayarlanabilir geri emilimle nasıl sabit tutulduğunu izliyor.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Tablodan süreci okumak

Soru: Varsayımsal bir tabloda M maddesi plazmada bulunuyor, süzüntüde plazmadakiyle yaklaşık aynı derişimde görülüyor, idrarda ise hiç bulunmuyor. M maddesi için en uygun yorum hangisidir?

A) M süzülme engelinden geçemeyen büyük bir moleküldür.
B) M süzülür, sonra tüplerde tamamen kana geri alınır.
C) M süzülmez, ama tüpe salgılanır.
D) M süzülür ve ek olarak tüpe salgılanır.
E) M idrarda suyun geri emilimi sayesinde derişir.

Çözüm: Süzüntüde plazmadakiyle aynı derişimde bulunması M'nin engelden serbestçe geçtiğini gösterir; bu A ve C'yi eler. İdrarda hiç kalmaması, süzülen miktarın tamamının geri alındığı anlamına gelir; glikoz ve amino asitler böyledir. D ve E idrarda M'nin artmasını gerektirirdi, oysa M idrarda hiç yok. Cevap: B.

Örnek 2 — Tülbent benzetmesini sınamak

Soru: «Böbrek yalnız bir süzgeçtir; zararlı maddeleri tutup idrara verir, yararlıları süzmeden kanda bırakır» diyen birinin yanıldığını en doğrudan gösteren bilgi hangisidir?

A) İdrarda üre bulunur.
B) Kan hücreleri süzüntüye geçmez.
C) Glikoz süzüntüde plazmadakiyle yaklaşık aynı derişimdedir, ama sağlıklı bir kişinin idrarında bulunmaz.
D) Böbrek toplardamarındaki kanda üre azdır.
E) Glomerulustaki kan basıncı yüksektir.

Çözüm: İddiaya göre yararlı bir madde süzüntüye hiç geçmemeliydi. Glikozun süzüntüde bulunması onun da süzüldüğünü, idrarda bulunmaması ise sonradan geri alındığını gösterir; ayıklamayı süzgeç değil, tüpler yapmaktadır. A ve D iddiayla da uyumludur. B yalnız büyüklüğe göre ayırmayı gösterir ve iddiayı çürütmez. E süzülmenin itici gücünü anlatır, seçicilik hakkında bilgi taşımaz. Cevap: C.

Örnek 3 — Asitleşen kana böbreğin yanıtı

Soru: Bir kişinin kanında, varsayımsal bir durumda, H⁺ birikiyor ve pH düşüyor. Böbrek tüplerinde öncelikle hangisi beklenir?

A) Tüpe salgılanan H⁺ azalır, idrar daha bazik çıkar.
B) Glomerulusta H⁺ süzülmesi durur.
C) Tüp hücrelerinde karbonik anhidraz çalışmayı bırakır.
D) Tüpe daha çok H⁺ salgılanır, HCO₃⁻ kana geçer ve idrar daha asitli çıkar.
E) Glikozun geri emilimi durur ve asit glikozla birlikte atılır.

Çözüm: Kan asitleşince böbrek fazla H⁺'yı uzaklaştırmalıdır. Tüp hücrelerinde karbonik anhidrazın yardımıyla oluşan H⁺ tüpe salgılanır, HCO₃⁻ ise kana döner; böylece kanın pH'ı yükselmeye, idrarınki düşmeye yönelir. A yanıtı ters kuruyor. C ise H⁺ üretimini sağlayan enzimi durduruyor. B süzülmeyi böyle bir ayarın yeri sanıyor. E glikoz taşınmasını asitlikle ilgisiz biçimde karıştırıyor. Cevap: D.

Örnek 4 — Salgılanmayan üre neden derişir?

Soru: Sağlıklı bir kişide üre idrarda süzüntüdekinden çok daha derişiktir; oysa üre tüpe önemli ölçüde salgılanmaz. Bu farkın asıl nedeni hangisidir?

A) Ürenin karaciğer yerine nefronda üretilmesi
B) Ürenin süzülme engelinden geçememesi
C) Süzüntüdeki suyun büyük kısmının geri emilmesi ve ürenin daha az suyun içinde kalması
D) Ürenin proksimal tüpte aktif taşımayla tamamen geri alınması
E) Glomerulus basıncının ürenin derişimini artırması

Çözüm: Derişim, madde miktarının su miktarına oranıdır. Üre süzüntüye plazmadaki derişimiyle geçer; tüpler suyun yüzde 99'a yakınını kana geri aldıkça kalan ürenin içinde bulunduğu su azalır ve derişim yükselir. A ürenin karaciğerde yapıldığını unutuyor. B ile E süzülmeyi yanlış betimliyor. D gerçekleşseydi idrarda hiç üre kalmazdı. Cevap: C.

5Tuzaklar

Süzülmeyi aktif taşıma sanmak. Süzülmede nefron hücreleri ATP harcamaz; plazmayı kapsüle iten kan basıncıdır. Enerji harcanan taşıma geri emilimde ve salgılamada görülür.
«Yararlı madde süzülmez» demek. Glikoz, amino asit ve vitaminler de süzülür; sağlıklı bir kişide idrarda bulunmamalarının nedeni süzülmemeleri değil, geri alınmalarıdır.
Geri emilim ile salgılamanın yönünü karıştırmak. Geri emilim tüpten kana, salgılama kandan tüpe doğrudur. «Emilim» kelimesindeki kana dönüşü hatırla.
İdrarda derişen her maddeyi salgılanmış saymak. Üre çoğunlukla suyun geri alınmasıyla derişir; salgılama kreatinin, H⁺, K⁺ ve amonyum gibi maddeler için belirleyicidir.
Proteini ve glikozu aynı nedenle idrarda yok saymak. Protein süzülemediği için, glikoz süzülüp geri alındığı için idrarda bulunmaz; idrarda görülmeleri farklı basamaklardaki aksaklıklara işaret eder.

6Tekrar kartı

Üç süreç: süzülme (glomerulustan Bowman kapsülüne), geri emilim (tüpten kana), salgılama (kandan tüpe).
Süzülme kan basıncıyla, ATP harcamadan olur; molekül büyüklüğü belirler.
Süzüntüye geçer: su, glikoz, amino asitler, iyonlar, vitaminler, üre, ürik asit, kreatinin. Geçmez: kan hücreleri, büyük plazma proteinleri.
Proksimal tüp: glikoz ve amino asitlerin normalde tamamı aktif taşımayla; Na⁺ aktif, su osmozla büyük ölçüde geri alınır.
Henle kulpu: inen kolda su, çıkan kolda tuz çıkar. Distal tüp ve toplama kanalı: geri emilim aldosteron ve ADH ile ayarlanır.
Salgılanan başlıca maddeler: H⁺, K⁺, NH₄⁺, kreatinin, bazı yabancı maddeler; H⁺ salgılanması kanın pH'ını korumaya katkı verir.
Günde yaklaşık 180 litre süzüntüden yaklaşık 1,5 litre idrar: süzüntünün yüzde 99'a yakını geri döner.
Normal idrarda glikoz, protein ve kan hücresi yoktur; kan şekeri çok yükselirse geri emilim kapasitesi aşılır ve glikoz idrara geçer.

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Plazmanın glomerulustan Bowman kapsülüne geçmesini sağlayan itici güç hangisidir?
1. A)Nefron hücrelerinin harcadığı ATP
2. B)Glomerulus kılcallarındaki yüksek kan basıncı
3. C)Toplama kanalındaki hormon etkisi
4. D)İdrar kesesinin kasılması
5. E)Henle kulpundaki tuz birikimi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Getirici atardamarcığın geniş, götürücünün dar olması glomerulusta basıncı yükseltir ve süzülmeyi bu basınç yürütür; hücrelerin harcadığı ATP geri emilimde kullanılır.
Soru 2 · Kolay
Sağlıklı bir kişide glomerulustan süzüntüye geçemeyen yapı hangisidir?
1. A)Glikoz
2. B)Üre
3. C)Amino asit
4. D)Alyuvar
5. E)Sodyum iyonu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Süzülme engeli büyüklüğe göre ayırır; kan hücreleri iri olduğu için kanda kalır, öteki dört madde küçük olduğundan kolayca geçer.
Soru 3 · Kolay
Nefronda geri emilim sırasında maddeler hangi yönde hareket eder?
1. A)Tüpün içinden tüp çevresindeki kılcallara
2. B)Tüp çevresindeki kılcallardan tüpün içine
3. C)Bowman kapsülünden glomerulus kılcallarına
4. D)Toplama kanalından Bowman kapsülüne
5. E)Böbrek havuzcuğundan proksimal tüpe
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Geri emilim süzüntüdeki maddeleri yeniden kana kazandırır; B şıkkı salgılamanın yönünü veriyor, ötekiler sıvının akışını ters çeviriyor.
Soru 4 · Kolay
Sağlıklı bir kişinin idrarında normalde bulunan madde hangisidir?
1. A)Glikoz
2. B)Alyuvar
3. C)Büyük plazma proteinleri
4. D)Trombosit
5. E)Üre
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Üre süzülür ve suyun geri alınmasıyla idrarda derişir; glikoz geri emildiği, öteki üçü ise süzülemediği için idrarda yer almaz.
Soru 5 · Orta
Proksimal tüpte glikozun kana geri alınması hangi yolla gerçekleşir?
1. A)Osmozla, enerji harcanmadan
2. B)Kan basıncıyla süzülerek
3. C)Enerji harcanan aktif taşımayla
4. D)Kandan tüpe salgılanarak
5. E)Glikozun üreye dönüştürülmesiyle
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Glikoz belirli taşıyıcı proteinlerle ve enerji harcanarak kana döner; osmoz suyun hareketidir, salgılama ise tersi yöndeki aktarımdır.
Soru 6 · Orta
Madde ile böbrekte geçirdiği süreç hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?
1. A)H⁺ – tüp çevresi kılcallardan tüpe salgılanma
2. B)Alyuvar – Bowman kapsülüne süzülme
3. C)Glikoz – kandan tüpe salgılanma
4. D)Büyük plazma proteinleri – proksimal tüpte geri emilim
5. E)Su – aktif taşımayla tüpe salgılanma
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Hidrojen iyonu kandan tüpe aktarılarak atılır; alyuvar ve büyük proteinler süzülmez, glikoz salgılanmaz, su ise osmozla geri emilir.
Soru 7 · Orta
Süzüntünün plazmayla karşılaştırılmasında hangi ifade doğrudur?
1. A)Süzüntüde glikoz bulunmaz.
2. B)Süzüntüde üre plazmadakinden çok daha derişiktir.
3. C)Süzüntüde Na⁺ bulunmaz.
4. D)Süzüntü bol miktarda kan hücresi taşır.
5. E)Süzüntü, büyük proteinler ve kan hücreleri dışında plazmaya benzer.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Küçük moleküller engelden plazmadaki derişimleriyle geçer; ürenin derişmesi idrara özgüdür, glikoz ve sodyum ise süzüntüde bulunur.
Soru 8 · Orta
Varsayımsal bir ölçümde N maddesi plazmada ve süzüntüde yaklaşık aynı derişimde, idrarda ise hiç bulunmuyor. N için hangisi söylenebilir?
1. A)Süzülme engelinden geçemeyen büyük bir moleküldür.
2. B)Süzülür ve tüplerde tamamı kana geri alınır.
3. C)Süzülmez, yalnız tüpe salgılanır.
4. D)Hem süzülür hem salgılanır.
5. E)İdrarda suyun geri alınmasıyla derişir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Süzüntüde bulunması süzüldüğünü, idrarda hiç olmaması tamamen geri alındığını gösterir; salgılanan ya da derişen bir madde idrarda bulunurdu.
Soru 9 · Orta
«Süzülme, nefron hücrelerinin enerji harcadığı aktif bir süreçtir» ifadesini hangisi doğru değerlendirir?
1. A)Doğrudur; hücreler süzülen her molekül için ATP harcar.
2. B)Doğrudur; glikoz süzüntüye aktif taşımayla geçer.
3. C)Yanlıştır; süzülme yalnız Henle kulpunda gerçekleşir.
4. D)Yanlıştır; süzülmeyi kan basıncı sağlar, enerji harcanan taşıma geri emilimde ve salgılamada görülür.
5. E)Yanlıştır; süzülme osmozdur ve sudan başka hiçbir madde kapsüle geçmez.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Süzülme basınca bağlı edilgen bir olaydır; B aktif taşımayı yanlış basamağa koyuyor, E ise glikozun ve ürenin de süzüldüğünü unutuyor.
Soru 10 · Orta
Henle kulpu için hangi ifade doğrudur?
1. A)İnen kolunda tuz pompalanır, çıkan kolunda su osmozla çıkar.
2. B)Kulpta hiçbir madde geri emilmez.
3. C)İnen kolunda su, çıkan kolunda tuz tüpten dışarı çıkar.
4. D)Glikozun asıl geri emildiği bölümdür.
5. E)Kan basıncıyla süzülmenin gerçekleştiği yerdir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. İnen kol suyu geçirir, çıkan kol suyu geçirmez ama tuzu dışarı verir; A bu iki kolu ters kuruyor, glikoz ise daha önce proksimal tüpte alınır.
Soru 11 · Orta
Varsayımsal olarak kanı asitleşen bir kişinin böbrek tüplerinde hangisi beklenir?
1. A)Tüpe salgılanan H⁺ miktarı azalır.
2. B)Glikoz idrara geçmeye başlar.
3. C)Glomerulusta süzülme tamamen durur.
4. D)HCO₃⁻ idrarla daha çok atılır.
5. E)Tüpe daha çok H⁺ salgılanır ve idrar daha asitli çıkar.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Böbrek fazla asidi tüpe hidrojen iyonu vererek uzaklaştırır, bikarbonatı ise kana kazandırır; A ve D yanıtı ters yönde kuruyor.
Soru 12 · Zor
Varsayımsal olarak ağır kan kaybı yaşayan bir kişide glomerulustaki kan basıncı belirgin biçimde düşüyor. İlk etki olarak hangisi beklenir?
1. A)Kapsüle geçen süzüntü azalır, bu yüzden oluşan idrar miktarı da azalır.
2. B)Süzülme hızlanır, idrar artar.
3. C)Glikoz idrara geçer, çünkü geri emilim durur.
4. D)Salgılama durduğu için idrar proteinle dolar.
5. E)Geri emilim süzülmenin yerini alır ve idrar miktarı değişmez.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Süzülmenin tek itici gücü basınç olduğundan basınç düşünce kapsüle geçen sıvı azalır; B etkiyi tersine çeviriyor, proteinin idrara geçmesi ise engelin bozulmasını gerektirir.
Soru 13 · Zor
Varsayımsal bir maddenin proksimal tüp hücrelerinde aktif taşımayı engellediği düşünülüyor. Bu maddeyi alan bir kişide hangisi beklenir?
1. A)İdrar azalır ve idrarda glikoz bulunmaz.
2. B)Glomerulusta süzülme durur.
3. C)İdrarda glikoz ve amino asitler görülür; Na⁺ ve onu izleyen su daha az geri alındığından idrar miktarı artar.
4. D)Yalnız tüpe salgılama etkilenir, geri emilim sürer.
5. E)Kan şekeri yükselir, çünkü böbrek glikoz üretmeye başlar.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Glikoz, amino asit ve sodyum aktif taşımayla döner, su ise sodyumun ardından osmozla gelir; süzülme basınçla sürdüğü için kaybedilen maddeler idrarda kalır.
Soru 14 · Zor
Kan şekeri uzun süre çok yüksek seyreden bir kişide idrarla ilgili hangisi beklenir?
1. A)Glikoz süzülme engelinden geçemez ve kanda birikir.
2. B)Süzülen glikoz geri emilim kapasitesini aşar; fazlası idrara geçer ve suyu da tuttuğu için idrar miktarı artar.
3. C)Böbrek fazla glikozu tüpe salgılamaya başlar.
4. D)İdrar azalır, çünkü glikoz suyu kanda tutar.
5. E)Proksimal tüp fazla glikozu üreye çevirir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Taşıyıcıların sınırlı sayıda olması geri alınabilecek glikozu sınırlar; tüpte kalan glikoz suyu osmozla tüpte tuttuğundan D ters bir sonuç veriyor.
Soru 15 · Zor
Varsayımsal üç maddeden X plazmada bol, süzüntüde yok denecek kadar az, idrarda yok; Y plazmada ve süzüntüde aynı derişimde, idrarda yok; Z plazmada ve süzüntüde aynı derişimde, idrarda ise süzüntüdekinden çok daha derişik. Üç maddeyi hangi seçenek doğru adlandırır?
1. A)X: üre, Y: glikoz, Z: büyük plazma proteini
2. B)X: glikoz, Y: büyük plazma proteini, Z: üre
3. C)X: büyük plazma proteini, Y: üre, Z: glikoz
4. D)X: büyük plazma proteini, Y: glikoz, Z: üre
5. E)X: üre, Y: büyük plazma proteini, Z: glikoz
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Süzülemeyen protein süzüntüde neredeyse yoktur, glikoz süzülüp tamamen geri alınır, üre ise suyun geri emilmesiyle idrarda derişir; öteki eşleştirmeler bu üç izden en az birini bozuyor.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Su ve tuz dengesi» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Kandan idrara uzanan yolda gerçekleşen olayların doğru sırası hangisidir?
1. A)Proksimal tüpte glikozun geri alınması → kan basıncıyla süzülme → Henle kulpunda su ve tuz çıkışı → toplama kanalında su geri emilimi
2. B)Kan basıncıyla süzülme → toplama kanalında su geri emilimi → proksimal tüpte glikozun geri alınması → Henle kulpunda su ve tuz çıkışı
3. C)Kan basıncıyla süzülme → proksimal tüpte glikozun geri alınması → Henle kulpunda su ve tuz çıkışı → toplama kanalında su geri emilimi
4. D)Henle kulpunda su ve tuz çıkışı → kan basıncıyla süzülme → toplama kanalında su geri emilimi → proksimal tüpte glikozun geri alınması
5. E)Toplama kanalında su geri emilimi → Henle kulpunda su ve tuz çıkışı → proksimal tüpte glikozun geri alınması → kan basıncıyla süzülme
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Sıvı önce böbrek cisimciğinde süzülür, sonra proksimal tüpten ve Henle kulpundan geçer; toplama kanalı yolun sonundadır ve olaylar bu bölümlerin dizilişini izler.
Soru 2 · Orta
Salgılama için hangi ifade doğrudur?
1. A)Bowman kapsülünde, kan basıncıyla gerçekleşir.
2. B)Maddeleri tüpün içinden kana taşır.
3. C)Yalnız glikozun atılmasını sağlar.
4. D)Süzülmeyle aynı süreçtir, yalnız adı farklıdır.
5. E)Tüp çevresindeki kılcallarda kalan kandan tüpe madde aktarır; H⁺ ve K⁺ idrara bu yolla da katılır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Salgılama süzülmeden kurtulup kanda kalan maddeleri tüpe verir; B geri emilimin yönünü, A ise süzülmenin yerini ve itici gücünü anlatıyor.
Soru 3 · Zor
Bir yetişkinde günde yaklaşık 180 litre süzüntü oluştuğu, idrarın ise yaklaşık 1,5 litre olduğu biliniyor. Bu iki değerden çıkarılabilecek en uygun sonuç hangisidir?
1. A)Süzüntünün yüzde 99'a yakını tüplerden kana geri döner.
2. B)Süzüntünün çoğu idrarla dışarı atılır.
3. C)İdrarın büyük kısmı salgılama yoluyla oluşur.
4. D)Süzülme gün içinde çok kısa süre çalışır.
5. E)Böbreğe gelen plazmanın yalnız yüzde biri glomerulusta süzülür.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Bir buçuk litre yüz seksen litrenin yüzde birinden azdır, dolayısıyla süzülen sıvının neredeyse tamamı geri alınmıştır; E atılan oranı süzülen oranla karıştırıyor, C ise idrarın kaynağını süzülme yerine salgılamaya bağlıyor.
Soru 4 · Zor
Sağlıklı bir nefronda glikozla ilgili şu ifadeler veriliyor: I. Glikoz glomerulustan süzüntüye geçer. II. Glikoz tüp çevresi kılcallardan tüpe salgılanır. III. Glikoz proksimal tüpte aktif taşımayla kana geri alınır. Hangileri doğrudur?
1. A)Yalnız salgılamayı anlatan ifade
2. B)Süzülmeyi anlatan ifade tek başına
3. C)Salgılamayı ve geri emilimi anlatan ifadeler
4. D)Süzülmeyi ve geri emilimi anlatan ifadeler
5. E)Verilen ifadelerin hepsi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Glikoz küçük olduğu için süzülür ve proksimal tüpte aktif taşımayla tamamen geri alınır; tüpe salgılanan maddeler arasında glikoz yoktur.
Soru 5 · Zor
Varsayımsal bir kişinin idrarında protein ve kan hücreleri görülüyor, glikoz ise bulunmuyor. Bu tabloda olağan dışı çalıştığı düşünülebilecek basamak hangisidir?
1. A)Proksimal tüpte glikozun aktif taşınması
2. B)Glomerulus ile Bowman kapsülü arasındaki süzülme engeli
3. C)Kan şekerinin çok yükselmesiyle aşılan geri emilim kapasitesi
4. D)Tüpe kan hücresi salgılanması
5. E)Toplama kanalındaki su geri emilimi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Protein ve kan hücreleri normalde engelden geçemez; idrarda görülmeleri engelin geçirgenleştiğini düşündürür, glikozun yokluğu ise tüp taşınmasının ve kan şekerinin olağan olduğunu gösterir.

BY13 — Solunum ve Boşaltım Sistemi

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.