Lenf sistemi

Mısra iki gündür boğaz ağrısıyla okula gidiyor. Sabah yüzünü yıkarken parmakları çene kemiğinin hemen altında, boynun iki yanında nohut iriliğinde, bastırınca sızlayan yumrulara takılıyor. Kahvaltıda ağabeyi Nizam'a boynunu uzatıyor: «Boynumda yeni bir ur çıktı, hem de iki tane.» Nizam yorum yapmıyor; geçmezse birlikte hekime gideceklerini söylüyor ve o güne kadar her sabah aynı yerleri yoklayıp ajandasına bir satır yazmasını istiyor. Satırlar birikiyor. Boğazdaki yanma hafifledikçe yumrular da küçülüyor, sızıları azalıyor; ağrının kesildiği günlerde Mısra onları parmağıyla zor buluyor. Ajandadaki tablo Mısra'nın korkusuyla uyuşmuyor: yumrular boğazla birlikte kabarmış, boğazla birlikte sönmüş. Boğazın hemen yakınında, boynun iki yanında duran bu yapılar ne? İçlerinden bir şey akıyorsa nereden gelip nereye gidiyor?

• Doku sıvısının lenf kılcallarından büyük lenf kanallarına ve oradan kana dönüş yolunu sıralarsın.
• Lenfi kandan ve doku sıvısından içerdiği hücreler ve protein bakımından ayırırsın.
• Lenf düğümü, dalak, timus, bademcik ve kırmızı kemik iliğini bulunduğu yer ve göreviyle eşleştirirsin.
• Lenf akışı aksadığında bir bölgede ne olacağını gerekçesiyle kestirirsin.

Kanın dışında kalan sıvı

Vücut hücrelerinin hiçbiri kana doğrudan değmez. Her hücre, hücreler arasındaki boşlukları dolduran ince bir sıvı tabakasıyla çevrilidir: doku sıvısı. Hücre oksijeni, glikozu, amino asitleri bu sıvıdan alır; ürettiği karbondioksiti ve atıkları yine bu sıvıya bırakır. Doku sıvısının kaynağı kandır. «Damarlar ve kan basıncı» dersinde kılcal damarların bir ucunda plazmanın bir bölümünün damar dışına sızdığını, öbür ucunda büyük kısmının geri döndüğünü gördük. Sızan sıvının hepsi kılcala geri girmez. Her gün geride kalan bu fazla, ayrıca toplanmasa dokular yavaş yavaş şişerdi. Kılcaldan sızmış az miktardaki proteinin de kan kılcalına geri girme olanağı pek yoktur.

Bu fazlayı geri taşıyan ayrı bir damar ağı vardır: lenf sistemi. İçindeki akışa «lenf dolaşımı» da denir, ama bu ağ kan gibi kapalı bir halka kurmaz; dokularda başlar ve yalnız bir yöne, kalbe yakın büyük toplardamarlara doğru akar. Kanın geldiği yola dönmeyen, toplanıp kana katılan bir drenaj ağı gibi düşünülebilir.

Bir ucu kapalı kılcallar

Lenf ağının başlangıcı, doku aralarında kör bir uçla başlayan lenf kılcallarıdır. Kan kılcalları bir atardamarcıkla bir toplardamarcığı birleştirir; lenf kılcalının ise başlangıç ucu kapalıdır ve hiçbir damara bağlanmaz. Çeperi tek katlı ince hücrelerden oluşur ve kan kılcalından daha geçirgendir. Doku sıvısı bu çeperden kolayca içeri süzülür; proteinler, hücre artıkları, hatta dokuya girmiş mikroorganizmalar da içeri alınabilir. Kılcal duvarından dokuya sızmış akyuvarlar da bu yoldan lenfe katılır ve akışla düğümlere taşınır. Sıvı kılcala girdiği anda adı değişir ve lenf olur. Doku sıvısı ile lenf aynı kökten gelen sıvıdır; farkı bulunduğu yerdir.

Kılcaldan kanala

Lenf kılcalları birleşerek lenf damarlarını oluşturur. Lenf damarlarının çeperi ince, akışları yavaştır ve içlerinde sık aralıklarla kapakçıklar bulunur; bu yönleriyle toplardamarlara benzerler. Kapakçıkların kanatları lenfi yalnız kalp yönüne geçirir, geriye kaçmasına fırsat vermez. Lenf damarları yol boyunca yer yer fasulye biçimli lenf düğümlerinden geçer; boyunda, koltuk altında, kasıkta ve karın boşluğunda bu düğümler kümeler oluşturur.

Damarlar giderek kalınlaşan gövdelerde birleşir ve sonunda iki büyük kanala varır:

Köprücük altı toplardamarlarındaki kan, «Büyük ve küçük dolaşım» dersindeki üst ana toplardamar üzerinden sağ kulakçığa ulaşır. Böylece lenfin tamamı kalbe varmadan önce kana karışmış olur. Yolu bir zincir gibi yazarsak: kan kılcalı → doku sıvısı → lenf kılcalı → lenf damarı (düğümlerden geçerek) → sağ lenf kanalı ya da göğüs kanalı → köprücük altı toplardamarı → kan.

Pompası olmayan bir akış

Kan dolaşımının merkezinde kalp vardır; lenf sisteminde böyle bir pompa yoktur. Lenfi ileri iten güç başka kaynaklardan gelir. Lenf damarlarının çevresindeki iskelet kasları kasıldıkça damarları sıkıştırır; kapakçıklar geri kaçışı engellediği için sıkışan lenf ancak kalbe doğru ilerleyebilir. Solunum hareketleri de katkı verir: soluk alma sırasında göğüs boşluğunun basıncı azalır, bu da göğüs kanalındaki lenfi yukarıya doğru emer. Büyük lenf damarlarının çeperindeki düz kasların kasılması da akışa yardım eder. Bu yüzden lenf akışı hareketle hızlanır, uzun süre kıpırdamadan oturan ya da yatan birinde yavaşlar.

Lenf, kan ve doku sıvısı

Üç sıvı aynı kaynaktan doğduğu için birbirine çok benzer; ayrımı en çok hücreler ve proteinler yapar. Kılcalın çeperinden alyuvarlar geçemez, büyük protein moleküllerinin de ancak çok azı geçer. Lenf ise bu sıvıyı aldığı için onun özelliklerini taşır.

Lenfteki lenfositlerin çoğu, lenf düğümlerinden geçerken sıvıya katılır. İnce bağırsaktan gelen lenf ise yemekten sonra yağ damlacıklarıyla bulanıklaşır ve süt rengine döner; bu görünümün nedeni bir sonraki başlıkta.

İkinci görev: yağların yolu

Villusun ortasındaki lenf kılcalı, yani süt kılcalı, «Emilim ve kalın bağırsak» konusunun duraklarından biriydi: epitel hücresinde paketlenen yağlar (şilomikronlar) kan kılcalının çeperinden geçemeyecek iriliktedir ve bu kılcala yönelir. O ders paketlerin göğüste bir toplardamara boşaldığını söylemekle yetinmişti. Şimdi adresi tamamlayabiliriz: bağırsakların lenfi karın boşluğundaki damarlarda toplanır, göğüs kanalına girer ve sol köprücük altı toplardamarında kana katılır. Yağda çözünen vitaminler (A, D, E ile K) de aynı yoldan kana ulaşır. Böylece lenf sisteminin ikinci görevi ortaya çıkar: sindirilen yağların büyük bölümünü bağırsaktan kana taşımak.

Lenf düğümleri: yol üstündeki süzgeçler

Lenf sisteminin üçüncü görevi vücut savunmasına katkıdır ve bu katkının merkezinde düğümler durur. Bir düğümün içinde lenf yavaşlar, ince bölmelerden süzülür. Lenfin taşıdığı mikroorganizmalar, yabancı maddeler ve hücre artıkları burada tutulur. Düğümler lenfositlerin ve öteki akyuvarların yoğun bulunduğu yerlerdir; tutulan mikroplarla karşılaşma burada olur.

Mısra'nın boğazından gelen lenf, kanala varmadan önce çenenin altındaki ve boynun iki yanındaki düğümlerden geçer. Boğazda bir enfeksiyon sürerken bu düğümlere gelen mikrop yükü artar, düğümlerdeki savunma hücreleri çoğalır ve düğüm büyüyüp ağrıyabilir. Enfeksiyon geçince düğüm yeniden küçülür. Bu, şişen her yumrunun zararsız olduğu anlamına gelmez; geçmeyen ya da büyüyen bir şişliği değerlendirmek hekimin işidir. Şişen düğümün yeri, lenfini aldığı bölgeye işaret eder: elindeki bir yaraya bağlı şişlik koltuk altında, ayaktaki bir yaraya bağlı şişlik kasıkta görülür.

Dalak: kanı süzen organ

Dalak, karın boşluğunun sol üst bölümünde, midenin sol arka yanında yer alan, vücudun en büyük lenf organıdır. Düğümlerden önemli bir farkı vardır: dalak lenfi değil kanı süzer. İçinden geçen kandaki mikroorganizmalar burada tutulur ve dalakta da çok sayıda lenfosit bulunur. Dalağın öteki işleri doğrudan kanla ilgilidir. Ömrünü tamamlamış, esnekliğini yitirmiş yaşlı alyuvarlar dalakta yıkılır; «Karaciğer ve pankreas» dersinde bu yıkımın karaciğerde de yapıldığını ve hemoglobinin parçalanmasından bilirubin oluştuğunu görmüştük. Dalak bir miktar kanı depolar ve gerektiğinde dolaşıma verir. Embriyo döneminde kan hücresi üretimine de katılır.

Timus, bademcikler ve kemik iliği

Lenfositler, «Kan ve kan grupları» dersinde tanıdığımız akyuvarların bir grubudur ve vücut savunmasında özel görevler üstlenir. Bunların nerede yapılıp nerede yetiştiği, lenf organlarını birbirinden ayırmanın en iyi yoludur.

Kırmızı kemik iliği, «Kemikler» dersinde gördüğümüz gibi bütün kan hücrelerinin yapıldığı dokudur; lenfositler de burada üretilir. Lenfositlerin bir grubu, B lenfositleri, olgunlaşmasını da kemik iliğinde tamamlar. Öteki grubun öncü hücreleri kemik iliğinden kanla timusa göç eder ve orada T lenfositlerine olgunlaşır. Timus, göğüs boşluğunda, göğüs kemiğinin arkasında ve kalbin üst önünde yer alır. Çocuklukta iri ve etkindir; ergenlikten sonra giderek küçülür ve dokusunun yerini büyük ölçüde yağ dokusu alır.

Bademcikler, ağız ve burun boşluğunun yutağa açıldığı bölgede bulunan lenf dokusu kümeleridir. Solunum ve sindirim yoluyla giren mikroorganizmalarla ilk karşılaşan yapılar arasındadırlar.

Akış durursa: ödem

Lenf sisteminin birinci görevini en açık, aksadığı zaman görürüz. Bir bölgede lenf damarları tıkanırsa, o bölgenin kılcallarından sızan fazla sıvı geri toplanamaz ve hücrelerin arasında birikir. Doku şişer; bu şişliğe ödem denir. Kan kılcalları çalışmaya devam ettiği için sıvının sızması sürer, kanalı kapanan yalnız dönüş yoludur. Ödem tıkanan damarın lenf topladığı bölgeyle sınırlı kalır: sol koltuk altındaki damarları tıkanan birinde sol kol şişer, sağ kol etkilenmez.

Savunmanın kapısında

Bu derste lenfositlerin nerede yapıldığını, nerede olgunlaştığını ve nerede toplandığını gördük; düğümün içinde mikropla karşılaştıklarında ne yaptıklarını ise açık bıraktık. Bir B lenfositini T lenfositinden ayıran iş nedir, ve vücudun her mikrop için aynı yanıtı vermeyen bir savunması nasıl kurulur? «Bağışıklık» dersi, özgül olmayan savunmadan başlayıp lenfositlerin yürüttüğü özgül savunmaya, antikorlara, vücudun bir mikrobu yıllar sonra nasıl tanıdığına ve aşının bu tanımayı nasıl kullandığına uzanıyor.

Örnek 1 — Parmaktan kana

Soru: Sağ el işaret parmağının dokuları arasındaki fazla sıvının kana katılana kadar izlediği yol hangisidir?

• A) Doku sıvısı → kan kılcalı → sağ lenf kanalı → üst ana toplardamar
• B) Doku sıvısı → lenf kılcalı → lenf damarı → göğüs kanalı → sol köprücük altı toplardamarı
• C) Doku sıvısı → lenf kılcalı → lenf damarı → koltuk altı lenf düğümleri → sağ lenf kanalı → sağ köprücük altı toplardamarı
• D) Lenf damarı → lenf kılcalı → doku sıvısı → sağ köprücük altı toplardamarı
• E) Doku sıvısı → lenf kılcalı → dalak → kapı toplardamarı

Çözüm: Fazla sıvı önce bir ucu kapalı lenf kılcalına girer, kapakçıklı lenf damarlarında ilerler ve yolda koltuk altındaki düğümlerden geçer. Sağ kolun lenfi sağ lenf kanalına toplanır ve sağ köprücük altı toplardamarına boşalır. A sıvıyı kan kılcalından lenf kanalına sokuyor; iki ağ arasında böyle bir geçit yok. B sağ kolu göğüs kanalının bölgesine yazıyor. D akışı tersine çeviriyor. E lenfi dalağa ve kapı toplardamarına gönderiyor; dalak kanı süzer, kapı toplardamarı da bağırsak kanını karaciğere taşır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi organ?

Soru: Bir organ için şu bilgiler veriliyor: göğüs kemiğinin arkasında yer alır, kemik iliğinden gelen öncü hücreler orada olgunlaşır, ergenlikten sonra küçülür. Bu organ hangisidir?

• A) Dalak
• B) Bademcik
• C) Lenf düğümü
• D) Timus
• E) Kırmızı kemik iliği

Çözüm: Göğüs kemiğinin arkasındaki konum, T lenfositlerinin olgunlaşması ve yaşla küçülme timusu gösterir. Dalak karın boşluğundadır ve kanı süzer. Bademcikler yutağın girişindedir. Lenf düğümleri lenf damarları boyunca dizilir. Kırmızı kemik iliği öncü hücreleri üreten yerdir, onları dışarıdan almaz. Cevap: D.

Örnek 3 — Üç sıvıyı ayırmak

Soru: Bir öğrenci üç tüpe bir dokudan alınan doku sıvısını, aynı bölgenin lenf damarından alınan lenfi ve kolundaki toplardamardan alınan kanı koyuyor. Etiketler karışınca sıvılara bakıyor. Hangi gözlem kan tüpünü kesin olarak ayırır?

• A) Su içermesi
• B) Glikoz içermesi
• C) Alyuvar içermesi
• D) Akyuvar içermesi
• E) Mineral iyonları içermesi

Çözüm: Su, glikoz ve mineral iyonları üç sıvıda da bulunur, çünkü hepsi plazmadan türer. Akyuvar kanda bulunur, ama lenf de lenfositlerle doludur; bu yüzden akyuvar kan tüpünü ayırmaz. Alyuvarlar ise kılcalın çeperinden geçemediği için doku sıvısına, dolayısıyla lenfe hiç ulaşmaz. Cevap: C.

Örnek 4 — Boyundaki yumrunun adresi

Soru: Mısra'nın boğaz enfeksiyonu sırasında boynunun iki yanındaki yumruların büyümesinin ve iyileşince küçülmesinin en uygun açıklaması hangisidir?

• A) Boyundaki kan kılcalları patlamış, sızan kan birikmiştir.
• B) Boğaz bölgesinden gelen lenf bu düğümlerden geçer; enfeksiyon sürerken düğüme gelen mikrop yükü ve düğümdeki savunma hücreleri artar, düğüm büyür.
• C) Timus boyuna kaymıştır.
• D) Lenf düğümleri boğazdaki lenfi pompalamak için kalınlaşmıştır.
• E) Dalak büyüyüp boyna doğru uzanmıştır.

Çözüm: Düğümler lenfi aldığı bölgenin yakınında, lenf yolunun üstünde durur ve lenfin taşıdığı mikropları tutar. Enfeksiyonda iş yükü artan düğüm büyür, enfeksiyon geçince küçülür. A kan sızmasını anlatıyor; ancak şişlik boğazla birlikte gelip gitmiştir. C ve E organları yerinden oynatıyor: timus göğüste, dalak karındadır. D düğüme pompa görevi veriyor; lenf sisteminde pompa yoktur. Cevap: B.

• Lenf sistemine bir pompa yakıştırmak. Kalbe benzer bir pompa yoktur; lenf iskelet kaslarının sıkıştırması, kapakçıklar, solunum hareketleri ve damar çeperindeki düz kaslarla ilerler. Düğüm de pompa değil süzgeçtir.
• Dalağı lenf süzen organ sanmak. Lenf düğümleri lenfi, dalak kanı süzer; yaşlı alyuvarların yıkımı da bu yüzden dalakta olur.
• Lenfte alyuvar varmış gibi düşünmek. Alyuvar kılcal çeperinden geçemez; lenfte akyuvar (özellikle lenfosit) bulunur, alyuvar ve kan pulcuğu bulunmaz.
• Lenf kılcalını kan kılcalı gibi iki ucu açık sanmak. Lenf kılcalı dokuda kapalı uçla başlar; lenf tek yönlü akar ve bir halka çizmez.
• Kanalların boşaldığı tarafı karıştırmak. Yalnız sağ üst bölgenin lenfi sağ lenf kanalına gider; bacakların ve bağırsakların lenfi göğüs kanalıyla sol köprücük altı toplardamarına boşalır.