Karaciğer ve pankreas

Recai yaz tatilinde Saffet Usta'nın ciğer dükkânında çırak. Sabah toptancıdan gelen kuzu ciğerlerini temizlerken usta, koyu kırmızı lobun altına yapışık parmak boyu yeşilimsi bir keseyi büyük bir dikkatle kesip ayırıyor: «Bu öd kesesi. Patlarsa ciğerin tadı acır.» Recai'nin aklına geçen yıl ustanın ameliyatla alınan safra kesesi geliyor: «Safrayı bu kese yapıyorsa sizde artık safra yok demek. Yağlı bir şey yediğinizde vücudunuz onu nasıl sindiriyor?» Saffet Usta öğle yemeğini bir yıldır hiçbir şey değişmemiş gibi yediğini söylüyor. Sonra kesenin ucundaki ince boruyu gösteriyor: bu boru, ciğerin içinden çıkan başka bir kanalla birleşiyor. Kese gerçekten üretici olsaydı, ciğerin kendi dokusundan neden bir kanal çıksın? Ustanın bağırsağına bugün hâlâ safra geliyorsa, onu hangi organ yapıyor?

• Safranın üretildiği, depolandığı ve bağırsağa verildiği yerleri sıralayıp safra kesesi alınmış birinde yağ sindiriminin neden sürdüğünü açıklarsın.
• Karaciğerin sindirim dışındaki görevlerini somut durumlarla eşleştirirsin.
• Pankreas özsuyunun bileşenlerini ve salgının sekretinle nasıl artırıldığını açıklarsın.
• Safra kanalı ya da pankreas kanalı tıkandığında sindirimde neyin bozulup neyin sürdüğünü tahmin edersin.

Kanalın dışındaki iki organ

«Ağız ve yemek borusu» konusunu işlerken sindirim kanalını ağızdan anüse uzanan tek yönlü bir tüp olarak izlemiş, tükürük bezleri, karaciğer ve pankreası bu tüpün dışında duran yardımcı organlar diye anmıştık. Besin bu iki organın içinden hiç geçmez. Karaciğerle pankreas sindirime, salgılarını on iki parmak bağırsağına birer kanaldan göndererek katılır. Bu derste ikisinin ne ürettiğine, salgılarını ne zaman bıraktıklarına ve karaciğerin sindirimle ilgisi olmayan geniş iş yüküne bakacağız.

Karaciğer: safra burada doğar

Karaciğer, karın boşluğunun sağ üst bölümünde, diyaframın hemen altında yer alır. Vücudun en büyük bezi ve en büyük iç organıdır. Koyu kırmızı rengini içinden geçen bol kandan alır.

Karaciğer hücreleri sürekli safra üretir. Safra yeşilimsi sarı, hafif bazik bir sıvıdır; içinde su, safra tuzları, safra pigmentleri, kolesterol ve bazı iyonlar bulunur. Pigmentlerin kaynağı ilginçtir. Ömrünü tamamlamış yaşlı alyuvarlar dalakta ve karaciğerde yıkılır; içlerindeki hemoglobinin bir kısmı parçalanırken sarı renkli bilirubin oluşur. Karaciğer bilirubini kandan alır ve safraya katar. Böylece safra hem sindirime yardım eden bir salgı hem de bu yıkım artığının bağırsak yoluyla dışarı atıldığı bir taşıyıcı olur; dışkının rengi de büyük ölçüde bu pigmentlerden gelir.

Safranın en çok karıştırılan özelliği, hiç enzim içermemesidir. Hiçbir molekülü kimyasal olarak parçalamaz. İşi fizikseldir: safra tuzları iri yağ kütlelerini dağıtır ve lipazın tutunabileceği yüzeyi genişletir. Emülsiyon adı verilen bu olayı «İnce bağırsak» dersinde lipazla birlikte izledik; burada önemli olan, emülsiyonu yapan maddenin karaciğerde üretildiğidir.

Kese üretmez, saklar

Kancadaki kuzu ciğerinin altında duran yeşil kese, safra kesesidir. Safra iki öğün arasında da yapılmaya devam eder, ama bağırsakta onu bekleyen bir yağ yoksa dışarı akmasına gerek yoktur. Bu dönemde karaciğerden çıkan safra kanalı yoluyla keseye dolar. Kese duvarı safradaki suyun bir kısmını geri emerek onu yoğunlaştırır; küçük bir kese böylece epeyce safrayı az hacimde tutabilir.

Mideden gelen kimus yağlıysa, bağırsak duvarındaki bazı hücreler kana kolesistokinin adlı bir hormon bırakır. Bu hormon kese duvarındaki düz kası kasar ve biriken safra kanaldan bağırsağa boşalır. Aynı hormon pankreasın enzimce zengin salgısını da artırır.

Saffet Usta'nın durumu artık okunabilir. Kesesi alındı, ama safrayı yapan karaciğeri yerinde duruyor. Safra artık depolanmadan, karaciğerden çıktığı gibi kanaldan bağırsağa daha sürekli ve daha seyreltik akıyor. Yağlı bir öğünde bağırsağa bir anda büyük miktarda yoğun safra gelmiyor, ama emülsiyonu yapacak safra eksik değil. Recai'nin yanılgısı deposu üreticiyle karıştırmaktı.

Karaciğerin sindirim dışı işleri

Karaciğerin günü yalnız safrayla geçmez. Bağırsaktan emilen maddelerin büyük kısmı kanla önce karaciğere ulaşır; organ bu konumu sayesinde kanın içeriğini düzenleyen bir işlem merkezidir.

Tablodaki işlerin bir kısmı birbirine bağlıdır. Alyuvar yıkımından çıkan demir yeniden kullanılmak üzere depolanır; aynı yıkımdan çıkan bilirubin safraya geçer. Kandaki amonyak böbrekle atılmadan önce karaciğerde üreye çevrilir; ürenin böbrekte nasıl süzüldüğünü boşaltım modülünde göreceğiz. Bu yüzden karaciğer işlevi ağır biçimde azalan birinde sorun tek bir alanda kalmaz: açlıkta kan şekerini korumak güçleşir, kanda amonyak birikme eğilimine girer, pıhtılaşma proteinleri azaldığı için kanama uzayabilir.

Pankreasın dış salgısı

Pankreas midenin arka tarafında uzanan, geniş ucu bağırsağın C biçimli ilk kıvrımına oturan bir bezdir. «Pankreas ve kan şekeri» dersinde Langerhans adacıklarının kana verdiği insülin ve glukagonu işlemiştik; o adacıklar organın küçük bir bölümüdür. Pankreas dokusunun büyük kısmı pankreas özsuyunu üretir; özsu, pankreas kanalı denen yoldan on iki parmak bağırsağına ulaşır. Pankreas kanalı çoğu insanda bağırsağa açılmadan hemen önce safra kanalıyla birleşir ve iki salgı bağırsağa aynı açıklıktan girer. Hem kanala hem kana salgı veren bu organın karma bez sayılması bundandır.

Pankreas özsuyunda şunlar bulunur:

• Bikarbonat (HCO₃⁻): Özsuyu bazik yapar ve mideden gelen asitli kimusu nötrleştirir.
• Pankreas amilazı: Karbonhidrat sindirimine katılır.
• Lipaz: Yağ sindiriminin asıl enzimidir.
• Tripsinojen ve öteki protein sindirim enzimlerinin öncülleri: Etkin olmayan biçimde salgılanır.
• Nükleazlar: Nükleik asitlerin sindirimine katılır.

Bu enzimlerin her birini «İnce bağırsak» dersinde iş başında gördük. Bu derste dikkat isteyen, protein sindiren enzimlerin bezden etkin olmayan öncüller hâlinde çıkmasıdır. Pankreas hücreleri de proteinden yapılıdır; tripsin daha bezin içindeyken etkin olsaydı üretildiği dokuyu ve kanalı sindirirdi. Öncül ancak bağırsağa ulaşınca etkin hâle gelir. Bikarbonat ise bir enzim olmadığı hâlde öteki enzimlerin çalışması için gereklidir; bağırsak enzimleri bazik ortamda iyi çalışır, mide asidi nötrleşmezse işleri aksar.

Asit gelince sekretin

Pankreas salgısını ne zaman artıracağını bağırsaktan gelen bir hormonla öğrenir. Mideden gelen kimus asitliyse, on iki parmak bağırsağının duvarındaki hücreler kana sekretin bırakır. Sekretin kanla pankreasa ulaşır ve bikarbonatça zengin özsu salgısını artırır. Salgı asidi nötrleştirdikçe sekretini başlatan uyarı da zayıflar. Zincir kısaca şöyle okunur: asitli kimus → bağırsak duvarından sekretin → kan → pankreastan bikarbonat → asit nötrleşir. Yağlı ve proteinli kimus ise yukarıda gördüğümüz kolesistokinin üzerinden hem safra kesesini boşaltır hem de enzim salgısını artırır.

Kanal tıkanınca ne olur

İki organın işini ayırmanın en iyi yolu, kanallarından birinin tıkandığını varsaymaktır. Safra kanalı pankreas kanalıyla birleşmeden önce tıkanırsa safra bağırsağa ulaşamaz: yağlar emülsiyona girmez, lipazın etki yüzeyi küçük kalır ve yağ sindirimi yavaşlar; karbonhidrat ve protein sindirimi büyük ölçüde sürer. Safra pigmentleri de bağırsağa gelmediği için dışkının rengi açılır. Pankreas kanalı safra kanalıyla buluşmadan önce tıkanırsa bağırsağa ne bikarbonat ne de pankreas enzimleri ulaşır; asit yeterince nötrleşmez, karbonhidrat, protein ve yağ sindiriminin pankreasa bağlı adımları aksar. İnsülin ve glukagon ise bu tıkanmadan etkilenmez, çünkü adacıklar ürünlerini kanala değil doğrudan kılcal damarlara verir.

Parçalar hazır, ama hâlâ içeride

Safra, pankreas özsuyu ve bağırsak duvarının enzimleri işini bitirdiğinde karbonhidratlar glikoz gibi tek şekerlere, proteinler amino asitlere, yağlar da yağ asitleriyle gliserole ayrılmıştır. Yine de bu birimler kanalın içindedir; vücut hücrelerine henüz ulaşmamışlardır. İnce bağırsağın iç yüzeyini kaplayan parmak biçimli villusların bu birimleri kana ve lenfe nasıl geçirdiğini, emilen maddelerin karaciğere hangi yolla vardığını ve sindirilemeyen artıkla suyun kalın bağırsakta neye dönüştüğünü sıradaki derste izleyeceğiz.

Örnek 1 — Tezgâhtaki kese

Soru: Recai «Safrayı safra kesesi üretir; kesesi alınan kişi artık yağ sindiremez» diyor. Recai'nin sözü için hangi değerlendirme doğrudur?

• A) Doğrudur; kese alınınca bağırsağa hiç safra gelmez.
• B) Yanlıştır; safrayı karaciğer üretir, kese yalnız depolayıp yoğunlaştırır. Kese alınınca safra kanaldan bağırsağa daha sürekli ve seyreltik akar, yağ sindirimi sürer.
• C) Yanlıştır; safrayı pankreas üretir.
• D) Doğrudur; lipaz safra kesesinde üretildiği için yağ sindirimi durur.
• E) Yanlıştır; çünkü safra yağları değil proteinleri sindirir.

Çözüm: Safra karaciğer hücrelerinin ürünüdür; kese yalnız onu biriktirir ve suyunu çekerek yoğunlaştırır. Depo gidince üretim sürer, yalnız safra beklemeden akar. A deposuyla üreticiyi eşitliyor, C safrayı pankreasa veriyor, D lipazın kaynağını yanlış kuruyor; lipaz pankreastan gelir. E safranın emülsiyon işini protein sindirimine çeviriyor. Cevap: B.

Örnek 2 — Asidin söndürülmesi

Soru: Asitli kimusun bağırsağa varışından asidin nötrleşmesine kadar geçen olayları hangi seçenek başlangıçtan sonuca doğru dizer?

• A) Pankreastan bikarbonat → asitli kimus → sekretin → asit nötrleşir
• B) Sekretin mideden salgılanır → safra kesesi kasılır → asit nötrleşir
• C) Asitli kimus → pankreas adacıklarından sekretin → bağırsağa insülin → asit nötrleşir
• D) Asitli kimus → bağırsak duvarından kana sekretin → pankreastan bikarbonatça zengin özsu → asit nötrleşir
• E) Asitli kimus → karaciğerden sekretin → safra tuzları → asit nötrleşir

Çözüm: Uyarı asidin bağırsağa gelmesidir; sekretini bağırsak duvarı kana bırakır, hedefi pankreastır ve yanıt bikarbonattır. A sonucu nedenin önüne koyuyor. B ile E sekretinin kaynağını yanlış organa veriyor. C adacık hormonlarını dış salgıyla karıştırıyor. Cevap: D.

Örnek 3 — Karaciğerin bir günü

Soru: Aşağıdaki işlerden hangisi karaciğerin görevlerinden biri değildir?

• A) Amino asit yıkımında oluşan amonyağı üreye çevirmek
• B) Yaşlı alyuvarların yıkımına katılmak
• C) Fibrinojen gibi pıhtılaşma proteinlerini yapmak
• D) A vitaminini ve demiri depolamak
• E) Yağları yağ asidi ve gliserole ayıran lipazı bağırsağa salgılamak

Çözüm: Karaciğerin bağırsağa verdiği tek ürün safradır ve safrada enzim yoktur; lipaz pankreas özsuyunun bileşenidir. A, B, C ve D karaciğerin sindirim dışı işleridir. Cevap: E.

Örnek 4 — Ortak açıklıkta tıkanma

Soru: Varsayımsal bir kişide safra kanalı ile pankreas kanalı birleşip ortak bir açıklıkla on iki parmak bağırsağına dökülüyor ve tıkanma bu ortak bölümde oluşuyor. Tıkanmanın sindirime ve hormonlara etkisi için hangisi beklenir?

• A) Bağırsağa ne safra ne pankreas özsuyu ulaşır; yağlar emülsiyona girmez, asit nötrleşmez, pankreas enzimlerine bağlı sindirim aksar; insülin salgısı ise sürer.
• B) Yalnız yağ sindirimi bozulur; protein ve karbonhidrat sindirimi hiç etkilenmez.
• C) İnsülin ve glukagon da bu kanaldan geçtiği için kan şekeri düzenlemesi bozulur.
• D) Safra kesesi safra üretmeyi bırakır, karaciğerin işi değişmez.
• E) Pankreas enzimleri kana geçip oradan bağırsağa ulaşır.

Çözüm: Tıkanma ortak bölümdeyse iki salgı birden durur; tek bir kanalın tıkanmasındaki sonuçlar burada toplanır. B yalnız safra eksikliğini düşünüp pankreasın enzimlerini unutuyor. C adacık hormonlarının kanalla taşındığını sanıyor; oysa adacıklar ürünlerini doğrudan kana verir. D keseyi üretici sayıyor, E dış salgı ürünü için var olmayan bir yol kuruyor. Cevap: A.

• Safranın safra kesesinde üretildiğini sanmak. Safrayı karaciğer hücreleri yapar; kese yalnız depolar ve suyunu çekerek yoğunlaştırır.
• Safrayı bir sindirim enzimi saymak. Safrada enzim yoktur; safra tuzları yağları küçük damlacıklara ayırır, kimyasal parçalamayı lipaz yapar.
• Pankreası yalnız insülinin kaynağı bilmek. Pankreas dokusunun büyük kısmı özsuyu üretip kanalla bağırsağa verir; hormonlar küçük adacıklardan kana çıkar.
• Pankreas kanalı tıkanınca insülinin de duracağını düşünmek. Adacıkların kanalı yoktur; hormonlar kılcal damarlara verildiği için tıkanmadan etkilenmez.
• Sekretini sindirim enzimi sanmak. Sekretin, bağırsak duvarının kana bıraktığı bir hormondur; kendisi hiçbir şeyi sindirmez, pankreasın bikarbonat salgısını artırır.
• Karaciğeri yalnız sindirim organı saymak. Glikojen deposu, üre yapımı, pıhtılaşma proteinleri, zehirsizleştirme ve hormon yıkımı da onun işidir.