Eklemler

Resim atölyesinde Zeliha, ahşap çizim mankenini koşan bir figürün duruşuna sokup eskiz çiziyor. Bacağın hareketini abartmak için mankenin dizini yana kırıyor; baldır bir kanat gibi dışarı açılıyor. Masa arkadaşı Yaşar kaşlarını çatınca Zeliha omuz silkiyor: «Diz de omuz gibi bir eklem. Omzum her yöne dönüyor, dizim de döner.» Yaşar kalkıp denemesini istiyor. Zeliha önce kolunu omzundan geniş bir daire çizdirerek çeviriyor; sonra ayakta durup aynı daireyi baldırıyla çizmeye çalışıyor. Baldır yalnız ileri geri gidip geliyor, yana açılmıyor. Mankene yeniden bakıyor: bütün eklemleri birbirinin aynısı, tahta bilyelerle takılmış. Kendi bedeninde ise dizi tek yöne kilitleyen, omzu serbest bırakan bir fark var. Bu fark kemiklerin birleştiği yerin biçiminde mi saklı?

• Eklemleri hareket derecesine göre sınıflandırıp her türü vücuttaki örneğiyle eşleştirirsin.
• Oynar eklemdeki kıkırdak, kapsül, eklem zarı, eklem sıvısı ve bağların görevlerini birbirinden ayırırsın.
• Bağ (ligament) ile kirişi (tendon) bağladıkları yapılara göre ayırt edersin.
• Bir eklem yapısı bozulduğunda hareketin nasıl etkileneceğini varsayımsal durumlarda öngörürsün.

Kemiğin kemikle buluştuğu yer

Uyluk kemiğini ortasından bükmeye kalkan biri onu ancak kırar; iskeletin yay gibi esneyebilmesi, kemiklerin uç uca geldiği noktalarda gizlidir. Bu birleşme yerlerine eklem denir. Zeliha'nın denemesi diz ile omuz arasındaki farkı gösterdi, ama yelpaze daha geniştir: başını iki elinle sıkan biri kafatasında hiçbir parçanın yerinden oynamadığını hisseder, öne eğilen bir sırtta ise hareket onlarca küçük adıma bölünmüştür. Ders kitabı bu çeşitliliği önce tek bir ölçüte, eklemin ne kadar hareket ettiğine bakarak düzenler:

Tablonun üçüncü sütunu ipucunu verir: kemik uçlarının arasında ne varsa hareketin ölçüsünü o belirler.

Oynamaz eklemler: kafatasının dikişleri

Kafatasının yassı kemikleri kenarlarından girintili çıkıntılı hatlarla birbirine geçer. Bu hatlara dikiş adı verilir; kemik kenarlarının arasını yalnız ince bir sıkı bağ dokusu doldurur. Böyle bir birleşmede iki kemik birbirine göre kayamaz. Beyni saran kutunun sağlam kalması da bu kıpırdamazlığa dayanır. Alt çene bu düzenin dışında kalır: kafatasına oynar bir eklemle bağlanır, çiğnerken ve konuşurken hareket eden odur.

«Kemikler» dersinde zardan kemikleşmeyi anlatırken andığımız bıngıldaklar, bu kıpırdamazlığın sonradan kazanıldığını gösterir. Yenidoğanın kafatasında kemik köşelerinin henüz birbirine ulaşmadığı bu yumuşak alanlar, doğum sırasında başın biraz biçim değiştirebilmesine ve ilk yıllarda hızla büyüyen beyne yer açılmasına izin verir. Kemikler bu alanlara doğru ilerleyip birbirine kavuştukça bıngıldaklar kapanır ve yerlerini dikişler alır.

Yarı oynar eklemler: omurganın esnekliği

İki omurun gövdesi arasında, «Kemikler» dersinde adını andığımız lifli kıkırdaktan yapılmış bir yastık bulunur: omurlar arası disk. Disk hem sıkıca tutunur hem de basınç altında biraz ezilip esner. Bu sayede iki komşu omur arasında küçük bir hareket olur. Tek başına küçük olan bu hareketler omurga boyunca toplanınca gövde öne eğilebilir, yana bükülebilir, bir ölçüde dönebilir. Disk ayrıca yürürken, koşarken ve zıplarken omurgaya gelen darbeleri yumuşatır. İki leğen kemiğinin karnın alt kısmındaki ön birleşimi de kıkırdakla bağlanan ve az oynayan bir eklemdir.

Oynar eklemin yapısı

Dirsek, diz, omuz ve kalça gibi oynar eklemlerde kemik uçları arasında dar bir eklem boşluğu vardır ve eklemi bir dizi yapı birlikte kurar:

• Eklem kıkırdağı: Kemik uçlarının birbirine bakan yüzeylerini kaplar. «Kemikler» dersindeki hiyalin kıkırdaktır; pürüzsüz yüzeyi iki kemiğin doğrudan sürtünmesini önler.
• Eklem kapsülü: İki kemiğin ucunu bir kese gibi saran sağlam bağ dokusu kılıfıdır. Boşluğu dışarıdan kapatır ve eklemi bir arada tutar.
• Eklem zarı: Kapsülün iç yüzünü döşeyen ince tabakadır ve eklem sıvısını salgılar.
• Eklem sıvısı: Boşluğu dolduran kaygan sıvıdır. Kıkırdak yüzeylerin birbiri üzerinde kaymasını kolaylaştırarak sürtünmeyi azaltır; damar içermeyen kıkırdağa besin ulaştırır.
• Bağlar (ligament): Kemiği kemiğe bağlayan sağlam şeritlerdir. Kapsülü destekler ve eklemin olağan sınırını aşan ya da yanlış yöne giden hareketleri frenler. Dizde olduğu gibi bazı bağlar kapsülün içinde de bulunur.

Sıvının işi, bir kapı menteşesine sürülen yağa benzer: menteşe yağsız da döner, ama metal yüzeyler kısa sürede aşınır.

Bağ mı, kiriş mi?

Kas ile kemik arasındaki bağlantıyı kiriş (tendon) kurar. Baldır kaslarını topuk kemiğine bağlayan kalın şerit, elle bile yoklanabilen bir kiriştir. Kas kasıldığında çekme kuvvetini kemiğe aktaran yapı kiriştir. Bağ ise iki kemik arasında gerilir ve hareket üretmez; hareketin sınırını korur. İkisi de sıkı bağ dokusundan yapılmıştır, bu yüzden görünüşleri benzer. Ayırt etmenin yolu uçlarına bakmaktır: bir ucunda kas varsa kiriş, iki ucunda da kemik varsa bağdır.

Yuvanın biçimi hareketi belirler

Oynar eklemler kemik uçlarının biçimine göre de ayrılır. Zeliha'nın sorusunun yanıtı burada:

• Menteşe eklem: Bir kemiğin silindire benzeyen ucu ötekinin oluğuna oturur ve hareket tek düzlemde, bükme ile açma olarak gerçekleşir. Dirsek, diz ve parmak boğumları bu türdendir. Diz yana açılmaz, çünkü yuvası buna izin vermez.
• Küresel (top-çukur) eklem: Yuvarlak bir kemik başı çukur bir yuvaya oturur. Kol ya da bacak öne, arkaya, yana gider, kendi ekseni çevresinde döner ve daire çizebilir. Omuz ve kalça böyledir. Omuzun yuvası sığdır; hareket genişler ama kemik başının yerinden çıkması da kolaylaşır. Kalçanın yuvası derindir; uyluk kemiğinin başını daha sıkı tutar.
• Eksen (dönme) eklemi: Bir kemik ötekinin çıkıntısı çevresinde döner. Birinci boyun omuru, ikinci boyun omurunun dişe benzeyen çıkıntısı çevresinde dönünce baş sağa sola çevrilir. Bu iki omurun arasında disk yoktur ve eklem oynar türdendir; yarı oynar eklem kuralı disk taşıyan omur gövdeleri için geçerlidir.
• Kayma eklemi: Düz ya da hafifçe kıvrık yüzeyler birbirinin üzerinde az miktarda kayar. El bileğindeki küçük kemiklerin arası buna örnektir.

Ahşap mankende her eklem küresel olduğu için diz de yana kırılabiliyordu. İnsan dizi menteşedir; bağları ve kemik uçlarının biçimi baldırı tek düzlemde tutar.

Kemik, eklem ve kas birlikte

Eklem hareketi kendisi başlatmaz. Kas kasılır, kirişi aracılığıyla kemiği çeker ve kemik eklemin çevresinde döner. Bu düzen bir kaldıraca benzer: kemik kaldıracın çubuğu, eklem destek noktası, kas ise kuvveti uygulayan güçtür. Hareketin yönünü ve sınırını eklem belirler; hareketin gücünü kas sağlar.

Eklemin sınırları ve korunması

Eklem kıkırdağı damar taşımaz; «Kemikler» dersinde gördüğümüz bu özellik yüzünden besini eklem sıvısından alır ve hasar gördüğünde yavaş, sınırlı biçimde onarılır. Bu nedenle kıkırdak yüzeyler ömür boyu korunması gereken yüzeylerdir. Eklem zorlandığında iki durum öne çıkar. Burkulma, eklemin olağan sınırını aşan bir hareketle bağların gerilmesi ya da zedelenmesidir; ayak bileği burkulmaya en çok uğrayan eklemlerdendir. Çıkık ise kemik ucunun eklem yuvasından ayrılmasıdır. Sığ yuvalı omuzun çıkığa yatkınlığı, yukarıdaki biçim–hareket ilişkisinin bir sonucudur.

Kirişin öbür ucu

Kiriş kemiği çekiyorsa, öbür ucundaki kas bu çekmeyi isteğimize göre yapar: Zeliha kolunu dilediği an çevirebildi. Bedendeki her kas böyle çalışmaz. Midenin ve damarların duvarındaki kas ile kalbi oluşturan kas da kasılır, ama hiçbir kemiğe tutunmaz ve buyruk beklemez. Bir sonraki derste bu üç kas türünü hücrelerinin biçimine, enine bant taşıyıp taşımadığına ve onları yöneten sinir yoluna göre birbirinden ayıracağız; kimi kasın neden çabuk yorulduğu, kiminin neden mola istemediği de bu farklardan çıkacak.

Örnek 1 — Hareket derecesi

Soru: Kemikler arasındaki yapı ile eklem türü hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) Lifli kıkırdaktan disk — oynar eklem
• B) Eklem boşluğu ve eklem sıvısı — oynamaz eklem
• C) İnce sıkı bağ dokusu (dikiş) — yarı oynar eklem
• D) Lifli kıkırdaktan disk — yarı oynar eklem
• E) Zar yapısında bıngıldak — oynar eklem

Çözüm: Omur gövdeleri arasındaki disk az esneyerek sınırlı hareket sağlar; bu yarı oynar eklemdir. A diski oynar ekleme, B boşluğu oynamaz ekleme bağlıyor. C dikişi yarı oynar sayıyor; dikiş kafatasında kıpırdamaz bir birleşmedir. Bıngıldak ise yenidoğanda henüz kapanmamış alandır, oynar eklem değildir. Cevap: D.

Örnek 2 — Kopan şeridin adı

Soru: Varsayımsal bir sporcuda, baldır kaslarını topuk kemiğine bağlayan şerit kopmuştur. Bu yapı ve sonucuyla ilgili hangisi doğrudur?

• A) Kopan yapı bir bağdır; ayak bileği kemikleri birbirinden ayrılır.
• B) Kopan yapı bir kiriştir; baldır kasları kasılsa da çekme kuvveti topuk kemiğine aktarılamaz.
• C) Kopan yapı eklem kapsülüdür; eklem sıvısı dışarı akar.
• D) Kopan yapı eklem kıkırdağıdır; kemik uçları birbirine sürtünür.
• E) Kopan yapı bir kiriştir; baldır kasları artık hiç kasılamaz.

Çözüm: Bir ucu kasa, öbür ucu kemiğe tutunan şerit kiriştir; kiriş kasın kuvvetini kemiğe taşır. Kas kasılabilir, ama kuvvet topuğa ulaşmaz. A kirişi bağla karıştırıyor. C ve D kas ile kemik arasında yer almayan yapıları seçiyor. E kasın kendisini bozuk sayıyor; kopan yalnız aktarma yoludur. Cevap: B.

Örnek 3 — Sıvısı azalan eklem

Soru: Varsayımsal bir kişinin diz ekleminde eklem zarının salgısı belirgin biçimde azalmıştır. Uzun vadede en çok beklenen durum hangisidir?

• A) Diz menteşe olmaktan çıkar, küresel eklem gibi her yöne döner.
• B) Dizdeki bağlar uzayarak kemikleri birbirinden uzaklaştırır.
• C) Kıkırdak yüzeyler arasındaki sürtünme artar, kıkırdak daha kolay aşınır ve beslenmesi güçleşir.
• D) Uyluk kası kirişinden ayrılır.
• E) Diz kafatası dikişi gibi kıpırdamaz hâle gelir ve aşınma durur.

Çözüm: Eklem sıvısını eklem zarı salgılar; sıvı azalınca kıkırdak yüzeyler kayganlığını yitirir. Damarsız kıkırdak besinini de bu sıvıdan aldığı için hem aşınma artar hem onarım güçleşir. Eklemin tipi yuvanın biçimine bağlıdır, sıvıya değil; bu yüzden A ve E yanlıştır. B ve D bağ ile kirişi sıvıyla ilgisiz biçimde etkiliyor. Cevap: C.

Örnek 4 — Hangi eklem döndürür?

Soru: Başını sağa sola çevirerek «hayır» diyen birinde bu hareket esas olarak hangi eklemde gerçekleşir?

• A) Birinci ve ikinci boyun omurları arasındaki eksen ekleminde
• B) Kafatası kemikleri arasındaki dikişlerde
• C) Bel omurlarının gövdeleri arasındaki disklerde
• D) Omuz eklemlerinde
• E) İki leğen kemiğinin ön birleşiminde

Çözüm: Birinci boyun omuru ikinci omurun çıkıntısı çevresinde dönerek başı sağa sola çevirir; bu bir eksen (dönme) eklemidir. Dikişler kıpırdamaz. Bel disklerinin küçük hareketleri başı çevirmez. Omuz ve leğen bölgesi baş hareketine katılmaz. Cevap: A.

• Bağ ile kirişi yer değiştirmek. Bağ kemiği kemiğe, kiriş kası kemiğe bağlar; bir ucunda kas olan şerit her zaman kiriştir.
• Bütün omur eklemlerini yarı oynar saymak. Disk taşıyan omur gövdeleri yarı oynar eklemle bağlanır; birinci ile ikinci boyun omuru arasındaki dönme eklemi ise disk taşımaz ve oynar türdendir.
• Eklem sıvısını kıkırdağın ya da kapsülün salgısı sanmak. Sıvıyı kapsülün iç yüzündeki eklem zarı salgılar; kapsül dıştaki koruyucu kılıftır.
• Her oynar eklemin her yöne döndüğünü düşünmek. Yuvanın biçimi hareketi belirler: diz ve dirsek menteşedir, tek düzlemde bükülür; çok yönlü hareket küresel eklemlere (omuz, kalça) özgüdür.
• Bıngıldağı kalıcı bir eklem sanmak. Yenidoğandaki bu zar yapısında alanlar büyümeyle kemikleşip kapanır; erişkin kafatasında kemikler dikişlerle kıpırdamaz biçimde birleşir.