Tiroit ve paratiroit

Pazar sabahı Toygar, babaannesi Şahika Hanım'ın çorba için aldığı ilik kemiğini tezgâhta buluyor. Kasap kemiği boyuna ikiye bölmüş: dış kabuk sert ve beyaz, içi süngeri andıran gözenekli bir doku ve yumuşak ilikle dolu. Toygar kendinden emin: «Kemik taş gibidir. Kalsiyum bir kez içine yerleşti mi ömür boyu kıpırdamaz.» Şahika Hanım kemiğin dış yüzündeki küçük bir deliği gösteriyor: «Kasap söyledi, damar buradan giriyormuş.» Toygar kemiği çevirip bakınca böyle deliklerden birkaç tane daha buluyor. Kan kemiğin içine kadar ulaşıyorsa kalsiyum da tek yönlü bir yolda değildir; kandan kemiğe geçebildiği gibi kemikten kana da dönebilir. O zaman kemiğin ne zaman kalsiyum vereceğine, ne zaman alacağına kim karar veriyor?

• Tiroit ve paratiroit bezlerinin yerini, salgıladıkları hormonları ve bu hormonların hedef etkilerini eşleştirirsin.
• İyot eksikliğinden bezin büyümesine uzanan zinciri negatif geri bildirimle adım adım açıklarsın.
• Kan kalsiyumu yükseldiğinde ya da düştüğünde kalsitonin ve parathormonun nasıl karşıt yönde çalıştığını yorumlarsın.
• Tiroksin fazlalığı ve eksikliğinin genel sonuçlarını, eksikliğin görüldüğü yaşa göre ayırt edersin.

Boyundaki kelebek

Tiroit bezi boynun ön tarafında, gırtlağın hemen altında ve soluk borusunun önünde oturur. Sağ ve sol iki lobu ince bir köprüyle birbirine bağlandığından kabaca kelebeğe benzer. Dokunun içinde küçük keseler biçiminde kümelenmiş hücreler vardır; bezin asıl ürünü olan hormonlar bu hücrelerde yapılır. Aynı bezin arasına serpiştirilmiş başka bir hücre grubu ise bambaşka bir hormon üretir. Bu yüzden tiroit, tek bir organ görünümünde iki ayrı işe bakar: biri bütün vücudun enerji harcama temposu, öteki kandaki kalsiyum.

İyotlu hormonlar: T₄ ve T₃

Tiroidin keselerinde yapılan hormonlar tiroksin (T₄) ve triiyodotironin (T₃) adını taşır. «Vitaminler ve hormonlar» dersinde tiroksini amino asit türevi hormonlar arasında saymıştık; burada önemli olan, molekülün iyot atomları taşımasıdır. Adlarındaki sayı da buradan gelir: T₄'te dört, T₃'te üç iyot atomu bulunur. İyot vücutta üretilemez. «Su ve mineraller» dersinde gördüğümüz gibi, iyot gereksinimi besinlerle karşılanır ve tiroit bu dış kaynağa bağımlıdır.

Bu hormonların hedefi tek bir organ değil, vücuttaki hücrelerin büyük çoğunluğudur. Hücrelerde metabolizma hızını yükseltirler: hücre daha çok besin yıkar, daha çok oksijen tüketir ve daha çok ısı açığa çıkarır. Vücudun dinlenirken harcadığı enerjinin ayarı büyük ölçüde bu hormonlara bağlıdır. Büyüme ve gelişmede de yerleri vardır; özellikle bebeklik ve çocuklukta sinir sisteminin normal gelişebilmesi için yeterli tiroit hormonu gerekir.

Salgıyı kim ayarlar?

Tiroksin salgısı kendi başına başıboş artıp azalmaz. «Hipotalamus ve hipofiz» dersinde kurulan TRH → TSH → tiroksin ekseni ve onu dengede tutan negatif geri bildirim burada da geçerlidir; ayrıntıyı orada bıraktık. Bizim için gereken tek sonuç şudur: kandaki tiroksin azaldığında hipofiz üzerindeki frenleyici etki gevşer ve TSH artar; tiroksin bollaştığında TSH geriler. TSH ise tiroidi yalnız salgıya değil, büyümeye de iter.

İyot yoksa ne olur?

Şimdi varsayımsal bir kişiyi besinle uzun süre yeterli iyot alamazken düşünelim ve zinciri sırayla izleyelim:

1. Tiroit, iyot bulamadığı için yeterli tiroksin üretemez; kandaki tiroksin düşer.
2. Düşük tiroksin hipofizi artık frenlemez; TSH salgısı yükselir.
3. Yüksek TSH bezi sürekli uyarır; bez hücreleri çoğalır ve büyür.
4. Ham madde hâlâ eksik olduğu için büyüyen bez de yeterli hormon yapamaz; uyarı sürer.

Sonuçta boyunda göze çarpan bir şişlik, yani guatr oluşur. Burada sık düşülen bir yanılgı var: şişliği gören biri bezin fazla çalıştığını sanabilir. İyot eksikliğinde durum tersidir; bez büyük ama ürünü azdır, büyüme ise hormon yetersizliğine verilen bir yanıttır. Başka nedenlerle büyüyüp fazla hormon salgılayan bezler de olabildiğinden, bezin boyutu tek başına hormon düzeyini göstermez.

Fazlası ve eksiği

Tiroksin uzun süre fazla salgılandığında (hipertiroidi) metabolizma hızlanır. Kişide kalp atışı hızlanır, vücut daha çok ısı üretir ve sıcağa dayanmak zorlaşır, iştah yerinde olsa bile kilo verme eğilimi görülür; huzursuzluk ve sinirlilik de bu tabloya eşlik edebilir.

Salgı yetersiz kaldığında (hipotiroidi) aynı ayar ters yöne kayar: metabolizma yavaşlar, halsizlik ve üşüme artar, kalp atışı yavaşlar, kilo alma eğilimi belirir. Eksikliğin hangi yaşta başladığı sonucu değiştirir. Çocuklukta tiroksin yetersiz kalırsa büyüme ve zihinsel gelişme geri kalır; ders kitaplarında bu duruma kretenizm denir. Gelişimini tamamlamış bir yetişkinde ise sinir sistemi zaten kurulmuş olduğundan tablo daha çok metabolizmanın yavaşlaması ve deri altında şişlik biçiminde görülür; buna miksödem adı verilir.

Kemik bir kumbara

Kancadaki ilik kemiğine dönelim. Kemik, vücudun kalsiyum ve fosfat deposudur ve canlı bir dokudur: kan damarlarıyla beslenir, içindeki hücreler yaşam boyu bir yandan kemik yıkar, bir yandan yeni kemik yapar. Bu sürekli yapım ve yıkım, kemiği bir kumbaraya çevirir; kalsiyum gerektiğinde kana çekilir, bol olduğunda yeniden yatırılır.

Kandaki kalsiyumun dar bir aralıkta tutulmasının nedeni bu iyonun pek çok işe karışmasıdır. «Su ve mineraller» dersinde kas kasılmasındaki ve kanın pıhtılaşmasındaki görevini saymıştık; «Sinaps ve nörotransmitterler» dersinde ise akson ucuna giren Ca²⁺'un keseciklerin boşalmasını tetiklediğini gördük. Kan kalsiyumu fazla düşse ya da fazla yükselse bu işlerin hepsi aksar. Kumbaranın kapağını açıp kapayan iki hormon vardır.

Kalsitonin: fazlayı kemiğe yatıran hormon

Kalsitonin, tiroit bezinin içine serpiştirilmiş, tiroksin yapanlardan farklı hücrelerde üretilir. Uyaranı doğrudan kandaki kalsiyumdur: kan Ca²⁺ düzeyi normalin üstüne çıkınca salgısı artar. Kalsitonin kemikten kalsiyum çözülmesini yavaşlatır ve kalsiyumun kemikte depolanmasını destekler; sonuçta kandaki Ca²⁺ düşer ve normale iner. Kalsitoninin salgısı TSH'ye bağlı değildir. Aynı bezden çıkmalarına karşın tiroksin hipofizden gelen sinyali, kalsitonin ise kanın kalsiyumunu izler.

Paratiroit ve parathormon: eksiği tamamlayan hormon

Paratiroit bezleri, tiroidin arka yüzüne yerleşmiş, mercimekten pek büyük olmayan küçük bezlerdir; çoğu insanda dört tanedir. Salgıladıkları parathormon (PTH), kan Ca²⁺ düzeyi normalin altına indiğinde artar. Etkisi üç ayrı noktada birden görülür:

• Kemikte: kalsiyumun kemikten çözülerek kana geçmesini hızlandırır.
• Böbrekte: idrarla kaybolacak kalsiyumun geri emilimini artırır.
• Bağırsakta: D vitamininin etkin hâle getirilmesini artırır; «Vitaminler ve hormonlar» dersinde gördüğümüz gibi D vitamini kalsiyumun bağırsaktan emilmesine yardım eder. Böylece besinlerden kana geçen kalsiyum da çoğalır.

Bu üç yolun ortak sonucu, kan kalsiyumunun yükselip normale dönmesidir. PTH'nin salgısı da hipofizin değil, doğrudan kandaki kalsiyumun denetimindedir.

Karşıt çalışan iki hormon

Kalsitonin ve parathormon birbirine zıt etkili, yani antagonist hormonlardır:

Her iki döngü de negatif geri bildirimle kapanır. Kan kalsiyumu yükselip normale dönünce kalsitoninin uyaranı ortadan kalkar; kalsiyum normale çıkınca da PTH salgısı geriler. Bu ince ayar, Toygar'ın sorusunun cevabıdır: kemiğin ne zaman vereceğine ve ne zaman alacağına kandaki kalsiyum düzeyini izleyen bu iki hormon karar verir.

Dengeden sapmalar da bu mantıkla okunur. Parathormon varsayımsal olarak yetersiz kalırsa kan kalsiyumu düşer ve kaslarda istemsiz kasılmalar görülebilir. Uzun süre fazla salgılanırsa kemikten gereğinden çok kalsiyum çekilir ve kemikler zayıflar.

Boyundan böbreğin üstüne

Tiroitte tek bezin içindeki farklı hücre grupları işi aralarında bölüşüyordu. Böbreklerin üst ucuna oturan bezlerde bu bölünme daha da belirgindir: dıştaki kabuk bölge ile içteki öz bölge, aynı organın içinde iki ayrı bez gibi çalışır. Öz bölgenin adrenalini sinir sistemiyle el ele verip bedeni ani bir tehlikeye hazırlarken, kabuk bölgenin kortizolü ve aldosteronu daha uzun soluklu işlere, kan şekerine ve tuz-su dengesine bakar. Bu iki bölgeyi ve hormonlarını sıradaki derste ayıracağız.

Örnek 1 — Büyük ama yetersiz bez

Soru: Varsayımsal bir kişi besinle uzun süre yeterli iyot alamıyor. Bu kişinin tiroit bezinin büyümesini en iyi açıklayan hangisidir?

• A) Bez fazla tiroksin ürettiği için büyümüştür.
• B) Kalsitonin salgısı arttığı için bez büyümüştür.
• C) Tiroksin azaldığı için hipofiz üzerindeki baskı kalkmış, artan TSH bezi büyütmüştür.
• D) İyot eksikliği TSH salgısını azaltmış, bez boşalan yeri doldurmak için büyümüştür.
• E) Parathormon tiroit hücrelerini çoğaltmıştır.

Çözüm: İyot olmadan tiroksin yapılamaz. Kandaki tiroksin düşünce negatif geri bildirim zayıflar ve hipofiz daha çok TSH salgılar; TSH bezi hem salgıya hem büyümeye zorlar. A büyümeyi fazla çalışmayla karıştırıyor, D TSH'nin yönünü ters kuruyor, B ile E başka hormonlara görev yüklüyor. Cevap: C.

Örnek 2 — Kalsiyum düşerse

Soru: Varsayımsal bir kişide kan Ca²⁺ düzeyi normalin altına iniyor. Bu durumda salgısı artan hormon ve onun etkisi hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Kalsitonin; kalsiyumun kemikte depolanmasını artırır.
• B) Parathormon; kemikten kalsiyum çözülmesini ve böbrekte kalsiyum geri emilimini artırır.
• C) Tiroksin; kalsiyumu hücrelerde yakarak enerji üretir.
• D) Parathormon; kalsiyumun idrarla atılmasını hızlandırır.
• E) TSH; paratiroit bezlerini uyarır.

Çözüm: Düşük kalsiyum paratiroit bezlerini uyarır; PTH kemikten çözülmeyi, böbrekte geri emilimi ve D vitamini yoluyla bağırsaktan emilimi artırır. A düşük kalsiyumda baskılanan hormonu seçiyor, D böbrekteki etkiyi ters çeviriyor, C kalsiyumu besin gibi düşünüyor, E paratiroidi yanlışlıkla hipofiz eksenine bağlıyor. Cevap: B.

Örnek 3 — Aynı eksiklik, farklı yaş

Soru: Tiroksin yetersizliği bir kişide çocuklukta, başka bir kişide yetişkinlikte başlıyor. Bu iki durum için hangisi doğrudur?

• A) Her iki kişide de aynı tablo görülür; yaşın önemi yoktur.
• B) Çocukta metabolizma hızlanır, yetişkinde yavaşlar.
• C) Çocukta miksödem, yetişkinde kretenizm görülür.
• D) Yalnız çocukta guatr oluşabilir.
• E) Çocukta büyüme ve zihinsel gelişme geri kalır (kretenizm); yetişkinde daha çok metabolizma yavaşlaması ve deri altında şişlik görülür (miksödem).

Çözüm: Tiroit hormonları gelişmekte olan sinir sistemi için gereklidir; bu yüzden eksiklik çocuklukta büyümeyi ve zihinsel gelişmeyi etkiler. Yetişkinde sinir sistemi kurulmuştur, ön plana metabolizma çıkar. C adları ters eşliyor, B eksiklikte metabolizmanın hızlanacağını sanıyor, D guatrı yaşa bağlıyor. Cevap: E.

Örnek 4 — Geri bildirim işlemiyorsa

Soru: Varsayımsal bir kişide kan Ca²⁺ düzeyi normalin üstündedir ve PTH düzeyi de yüksek bulunmuştur. Bu tablo için en uygun yorum hangisidir?

• A) Yüksek kalsiyum PTH'yi baskılaması gerekirken baskılamamıştır; paratiroit salgısı geri bildirime yanıt vermiyordur.
• B) Kan kalsiyumu yüksek olduğu için PTH'nin yükselmesi normal bir yanıttır.
• C) Kalsitonin fazla salgılanmış ve PTH'yi artırmıştır.
• D) Tiroksin eksikliği kalsiyumu yükseltmiştir.
• E) TSH artışı paratiroidi uyarmıştır.

Çözüm: Normalde kan kalsiyumu yükselince PTH salgısı azalır. İkisinin birlikte yüksek olması, kalsiyum yükselmesinin nedeni olarak PTH'yi gösterir ve negatif geri bildirimin işlemediğini düşündürür. B yönü ters kuruyor, C kalsitoninin etkisini yanlış veriyor, D ve E kalsiyum dengesini tiroksin eksenine bağlıyor. Cevap: A.

• Şişliği fazla çalışma sanmak. İyot eksikliğinde bez büyür ama tiroksin azdır; büyüme TSH'nin artan uyarısından gelir.
• Kalsitonin ile parathormonun yönünü karıştırmak. Kalsitonin kalsiyum yüksekken çıkar ve kandaki fazlayı kemiğe yatırır; PTH düşükken çıkar ve kemikten çeker.
• Bütün tiroit hormonlarını TSH'ye bağlamak. TSH tiroksin salgısını düzenler; kalsitonin de PTH de doğrudan kandaki Ca²⁺ düzeyine yanıt verir.
• Kretenizm ile miksödemi yer değiştirmek. Kretenizm çocuklukta başlayan eksikliğin, miksödem yetişkindeki eksikliğin adıdır.
• Kemiği cansız bir taş saymak. Kemik damarlarla beslenen canlı bir dokudur; içindeki kalsiyum hormonların kararıyla kana çekilir ya da geri yatırılır.