Hayvanlar: omurgasızlar

Yaz tatilinde kayalık bir kıyıda, dalgaların çekildiği küçük bir su birikintisinin başına eğilin. Taşın dibinde dikenli, mor bir deniz kestanesi durur; yanındaki kayaya sımsıkı yapışmış midyeler açılıp kapanır. Suyun içinde dokunaçlarını açmış bir deniz şakayığı yavaşça sallanır, çatlağın birinden bir yengeç yan yan kaçar. Taşın üstünde güneşlenen bir sinek ise birazdan uçup gidecektir. Bir avuç suyun çevresinde görülen bu canlıların hiçbirinde iç iskelet yoktur; ama vücut planları birbirinden o kadar farklıdır ki aynı alemin üyesi olduklarına inanmak zordur. Bu derste önce bütün hayvanları birleştiren özelliklere ve hayvanları ayırmakta kullanılan ölçütlere, ardından omurgasızların başlıca şubelerine ve her şubenin ayırt edici özelliklerine bakıyoruz.

• Hayvanlar aleminin ortak özelliklerini sayar, simetri tiplerini ayırt edersin.
• Süngerleri, sölenterleri, solucanları, yumuşakçaları, eklembacaklıları ve derisidikenlileri ayırt edici özellikleriyle tanırsın.
• Böcekleri, örümcekleri, kabukluları ve çok ayaklıları vücut bölgeleri, bacak ve anten sayılarıyla karşılaştırırsın.
• Omurgasızların doğadaki ve insan sağlığındaki rollerine örnek verirsin.

Hayvanların ortak özellikleri

Hayvanlar çok hücreli, ökaryot ve heterotrof canlılardır. Mantarlardan farklı olarak besinlerini genellikle yutarak alır ve vücutlarının içinde sindirirler. Hücrelerinde duvar bulunmaz; bu yüzden hücreleri esneklik kazanır ve kas ile sinir gibi özelleşmiş dokular gelişebilir. Fazla besini glikojen ve yağ olarak depolarlar. Hayvanların büyük çoğunluğu yaşamlarının en az bir döneminde hareket edebilir.

Hayvanlar, sırt boyunca uzanan bir omurganın bulunup bulunmamasına bakılarak ikiye ayrılır. Omurgası olmayanlara omurgasızlar denir ve bilinen hayvan türlerinin çok büyük kısmı bu gruptadır.

Simetri

Hayvanları karşılaştırırken kullanılan ölçütlerden biri simetridir. Vücudunu ikiye bölen hiçbir düzlem eş parçalar oluşturmuyorsa canlı asimetriktir; süngerlerin çoğu böyledir. Vücudu merkezden geçen birçok düzlemle eş parçalara ayrılabiliyorsa ışınsal (radyal) simetri vardır; denizanası ve deniz şakayığı örnektir. Vücudu yalnız tek bir düzlemle sağ ve sol olmak üzere iki eş yarıya ayrılabiliyorsa iki yanlı (bilateral) simetri vardır. İki yanlı simetrili hayvanlarda bir baş ve kuyruk ucu belirginleşir; duyu organları ve sinir hücreleri baş bölgesinde toplanma eğilimi gösterir. Bu, hareket yönündeki çevreyi algılamayı kolaylaştırır.

Süngerler

Süngerler en basit yapılı hayvanlardır. Gerçek doku ve organları yoktur. Vücutları gözeneklerle delik deşik bir torba gibidir; su bu gözeneklerden girer, içerideki kamçılı hücrelerin çırpınmasıyla dolaştırılır ve tepedeki büyük bir açıklıktan çıkar. Süngerler suyla gelen küçük besin parçalarını süzerek beslenir. Yetişkin süngerler bir yere bağlı yaşar; çoğu denizlerde bulunur.

Sölenterler

Hidra, denizanası, deniz şakayığı ve mercanlar bu şubededir. Işınsal simetrilidirler ve gerçek dokuları vardır. Ağzın çevresindeki dokunaçlarda yakıcı hücreler bulunur; bu hücreler dokunulduğunda zehirli bir iplik fırlatarak avı felç eder. Denizanasına dokunan bir yüzücünün derisinde hissettiği yanma bu hücrelerden kaynaklanır. Sindirim boşluklarının tek bir açıklığı vardır; bu açıklık hem ağız hem de artıkların atıldığı yer olarak işlev görür. Hidra, tomurcuklanarak eşeysiz çoğalabilir. Mercanların kireçli iskeletlerinin binlerce yılda birikmesiyle mercan resifleri oluşur.

Solucanlar

Solucan biçimli hayvanlar tek bir şube değildir; üç ayrı gruba ayrılır.

• Yassı solucanlar yaprak gibi yassıdır. Tatlı sularda serbest yaşayan planarya, kesilen parçalarından yeni bireyler oluşturabilmesiyle, yani yüksek rejenerasyon yeteneğiyle bilinir. Şerit (tenya) ise bağırsakta yaşayan bir parazittir; sindirim sistemi yoktur ve önceden sindirilmiş besini vücut yüzeyinden emer. Az pişmiş, denetimsiz etler bulaşma yollarındandır.
• Yuvarlak solucanlar ince, uzun ve silindir biçimlidir. Sindirim kanallarının ağız ve anüs olmak üzere iki açıklığı vardır. Bağırsak solucanı gibi bazıları insan paraziti iken çoğu toprakta serbest yaşar. Elleri ve sebzeleri iyi yıkamak bu parazitlerden korunmanın temel yoludur.
• Halkalı solucanlar, vücutları birbirini izleyen halkalara bölünmüş solucanlardır. Toprak solucanı ve sülük örnektir. Toprak solucanında kan, kalp görevi gören damarlar ve kılcallardan oluşan kapalı bir dolaşım sisteminde dolaşır. Solunum nemli deri yoluyla yapılır. Toprak solucanı hem erkek hem dişi üreme organı taşır, yani hermafrodittir; ama döllenme için iki birey eşleşir. Toprak solucanları toprağı kazarak havalandırır, organik maddeyi toprağa karıştırır ve toprağın verimliliğini artırır.

Yumuşakçalar

Salyangoz, midye, istiridye, ahtapot ve kalamar bu şubededir. Vücutları yumuşaktır ve çoğunda, manto adı verilen bir örtünün salgıladığı kireçli bir kabuk bulunur. Kabuk salyangozda tek parçalı ve sarmal, midyede iki parçalıdır; ahtapotta ise dışarıda bir kabuk yoktur. Yumuşakçaların çoğunda dolaşım açıktır, yani kan damarlardan çıkıp doku aralarına dökülür. Hızlı yüzen ahtapot ve kalamarda ise dolaşım kapalıdır ve gelişmiş gözler ile beyin bulunur. Midyeler suyu süzerek beslendiği için sudaki kirleticileri vücutlarında biriktirebilir.

Eklembacaklılar

Hayvanlar aleminin en kalabalık şubesidir. Vücutları ve bacakları eklemlidir ve vücutlarını kitinden yapılmış sert bir dış iskelet örter. Dış iskelet büyümeyle birlikte genişleyemediği için eklembacaklılar büyürken eski örtülerini atıp yenisini oluşturur; buna gömlek değiştirme denir. Dolaşımları açıktır. Dört ana grupları şöyle ayırt edilir:

• Böcekler: vücut baş, göğüs ve karın olmak üzere üç bölgedir; üç çift bacak ve bir çift anten taşırlar; çoğunda kanat bulunur. Vücut içine dallanan trake adlı borularla solunum yaparlar. Arı, kelebek, karınca ve sinek örnektir.
• Örümceğimsiler: vücut baş-göğüs ve karın olmak üzere iki bölgedir; dört çift bacak taşırlar ve anten yoktur. Örümcek, akrep ve kene örnektir.
• Kabuklular: çoğu suda yaşar ve solungaçla solunum yapar; iki çift anten taşırlar. Yengeç, karides ve ıstakoz örnektir.
• Çok ayaklılar: vücutları çok sayıda halkadan oluşur ve her halkada bir ya da iki çift bacak bulunur. Kırkayak ve çıyan örnektir.

Böcekler, çiçeklerin tozlaşmasında oynadıkları rol nedeniyle tarım için vazgeçilmezdir; bazıları ise sivrisinekte olduğu gibi hastalık taşır.

Derisidikenliler

Deniz yıldızı, deniz kestanesi ve deniz hıyarı bu şubededir. Hepsi denizde yaşar. Derileri altında kireçli plakalardan oluşan bir iç iskelet bulunur ve yüzeylerinde dikenler görülür. Vücut içinde dolaşan deniz suyuyla çalışan bir su-damar sistemi sayesinde çok sayıda küçük tüp ayağı hareket ettirirler. Yetişkinler genellikle beşli ışınsal simetri gösterir, ama larvaları iki yanlı simetrilidir.

Sıradaki ders, sırt boyunca uzanan bir omurgayla desteklenen hayvanları ele alıyor.

Örnek 1 — Eklembacaklı tanıma

Soru: Vücudu iki bölgeden oluşan, dört çift bacak taşıyan ve anteni olmayan bir eklembacaklı hangi gruptadır?

• A) Böcekler
• B) Kabuklular
• C) Örümceğimsiler
• D) Çok ayaklılar
• E) Sölenterler

Çözüm: İki vücut bölgesi, dört çift bacak ve antensizlik örümceğimsilerin özelliğidir. Cevap: C.

Örnek 2 — Yakıcı hücre

Soru: Dokunaçlarında avını felç eden yakıcı hücreler bulunan şube hangisidir?

• A) Süngerler
• B) Sölenterler
• C) Yumuşakçalar
• D) Derisidikenliler
• E) Halkalı solucanlar

Çözüm: Yakıcı hücreler denizanası, hidra ve mercanların ayırt edici özelliğidir. Cevap: B.

Örnek 3 — Gömlek değiştirme

Soru: Eklembacaklıların büyürken gömlek değiştirmesinin nedeni nedir?

• A) Kitinden yapılmış dış iskeletin büyümeyle birlikte genişleyememesi
• B) Solunum yapamamaları
• C) Kanlarının açık dolaşımda olması
• D) Antenlerinin kopması
• E) Simetrilerinin değişmesi

Çözüm: Sert dış örtü büyüyemediği için atılır ve yerine daha büyüğü yapılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Simetri

Soru: Hangi hayvanın yetişkini ışınsal simetrili, larvası iki yanlı simetrilidir?

• A) Toprak solucanı
• B) Sünger
• C) Örümcek
• D) Salyangoz
• E) Deniz yıldızı

Çözüm: Derisidikenlilerin yetişkinleri beşli ışınsal, larvaları iki yanlı simetri gösterir. Cevap: E.

• Örümceği böcek saymak. Örümceğin dört çift bacağı ve iki vücut bölgesi vardır, anteni yoktur.
• Bütün solucanları tek şube sanmak. Yassı, yuvarlak ve halkalı solucanlar ayrı gruplardır.
• Bütün yumuşakçalarda kabuk aramak. Ahtapotta dış kabuk yoktur.
• Bütün omurgasızlarda dolaşımın açık olduğunu sanmak. Toprak solucanında, ahtapotta ve kalamarda kapalıdır.
• Derisidikenlilerde iskelet olmadığını sanmak. Deri altında kireçli plakalardan oluşan bir iç iskelet bulunur.