Bitkiler

Köy yolunun kenarındaki eski bir taş duvara yakından bakın. Güneş görmeyen yüzü yumuşak, yeşil bir halıyla kaplıdır; bu halı parmak boyunu bile geçmeyen karayosunlarıdır. Taşların arasındaki nemli bir yarıktan tüy gibi bölünmüş yapraklarıyla bir eğrelti çıkmıştır. Duvarın hemen arkasında kozalakları dallarında sallanan bir çam yükselir, önünde ise baharda kırmızı çiçekler açan gelincikler vardır. Dört canlının dördü de yeşildir ve dördü de güneş ışığıyla kendi besinini üretir; ama boyları, yaşadıkları yerler ve çoğalma yolları birbirinden çok farklıdır. Bu farklar rastgele değildir. Bu derste önce bütün bitkileri birleştiren özelliklere, ardından onları dört büyük gruba ayıran yapılara ve bu yapıların kuru ortamda yaşamayı nasıl kolaylaştırdığına bakıyoruz.

• Bitkiler aleminin ortak özelliklerini sayarsın.
• Kara ortamında yaşamayı kolaylaştıran yapıları ve görevlerini açıklarsın.
• Damarsız tohumsuz, damarlı tohumsuz, açık tohumlu ve kapalı tohumlu bitkileri örnekleriyle ayırt edersin.
• Tek çenekli ve çift çenekli bitkileri gözlenebilir özelliklerle karşılaştırırsın.

Bütün bitkilerin ortak yanları

Bitkiler çok hücreli, ökaryot ve fotosentez yapan, yani ototrof canlılardır. Hücrelerinde selülozdan yapılmış bir duvar bulunur. Fotosentezde klorofil a ve klorofil b pigmentlerini kullanırlar ve fazla besini nişasta olarak depolarlar. Bitkilerin vücudunda doku farklılaşması görülür ve gelişimleri, ana bitkinin koruması altında gelişen çok hücreli bir embriyo evresi içerir. Bitkiler genellikle bir yere bağlı yaşar ve yer değiştirmez.

Karada yaşamanın sorunları ve çözümleri

Suda yaşayan bir canlı için su ve mineraller her yandadır; vücudu su tarafından taşınır ve üreme hücreleri suda yüzerek birbirini bulabilir. Karada ise bu üç kolaylık da kaybolur. Bitkilerin vücut planındaki pek çok yapı bu sorunlara verilmiş cevaplardır:

• Kutikula, yaprak ve gövdenin yüzeyini örten mumsu bir tabakadır ve su kaybını azaltır.
• Stomalar, yaprak yüzeyindeki açılıp kapanabilen küçük deliklerdir. Gaz alışverişi bu deliklerden yapılır; kurak havada kapanarak su kaybını sınırlar.
• İletim demetleri sayesinde su ve mineraller kökten yapraklara, fotosentez ürünleri ise yapraklardan bitkinin öteki kısımlarına taşınır. Suyu taşıyan doku ksilem, besini taşıyan doku floem olarak adlandırılır. Ksilemin hücre duvarlarındaki sertleştirici madde bitkiye dik durma desteği de sağlar.
• Kökler bitkiyi toprağa bağlar ve su ile mineralleri emer.
• Polen ve tohum, üremeyi sudan bağımsız hale getirir. Polen, erkek üreme hücresini rüzgârla ya da hayvanlarla taşınabilen dayanıklı bir örtü içinde dişi organa ulaştırır. Tohum ise embriyoyu, onu besleyecek besin deposunu ve koruyucu bir kabuğu bir arada taşır.

Bitki gruplarını birbirinden ayıran şey, bu çözümlerden hangilerine sahip olduklarıdır.

Damarsız tohumsuz bitkiler: karayosunları

Karayosunlarında iletim demetleri yoktur. Su ve mineraller hücreden hücreye yavaş yavaş geçer; bu yüzden karayosunları boyca kısa kalır ve nemli, gölgeli yerlerde yaşar. Kökleri, gövdeleri ve yaprakları gerçek anlamda gelişmemiştir; toprağa ya da taşa kök yerine rizoit adı verilen ince uzantılarla tutunurlar. Üreme hücreleri suda yüzerek birleştiği için döllenmeleri suya bağlıdır ve sporla çoğalırlar. Karayosunları çıplak kayaların üzerine ilk yerleşen canlılar arasındadır; zamanla kayayı ufalayıp toprak oluşumuna katkıda bulunurlar.

Damarlı tohumsuz bitkiler: eğreltiler

Eğreltiler, atkuyrukları ve kibritotları iletim demetlerine sahiptir. Kök, gövde ve yaprak gibi gerçek organları bulunur; bu yüzden karayosunlarından çok daha uzun boylara ulaşabilirler. Ama tohum oluşturmazlar; yapraklarının alt yüzünde biriken sporlarla çoğalırlar. Döllenme sırasında erkek üreme hücreleri hâlâ suda yüzmek zorunda olduğu için eğreltiler de çoğunlukla nemli ortamlarda yayılır. Kancadaki duvarın nemli yarığı bu yüzden onlara uygun bir yerdir.

Açık tohumlu bitkiler

Çam, ladin, köknar, sedir ve ardıç bu grubun örnekleridir. Tohumları bir meyvenin içinde değil, kozalak pullarının üzerinde açıkta durur; grubun adı buradan gelir. Gerçek çiçek ve meyve oluşturmazlar. Tozlaşmaları genellikle rüzgârla olur ve polenin dişi organa ulaşması için suya gerek yoktur. Yaprakları çoğunlukla iğne ya da pul biçimindedir; dar yüzey ve kalın kutikula su kaybını azaltır. Çoğu herdem yeşildir, yani yapraklarını kışın topluca dökmez. Bu özellikler açık tohumluların soğuk ve kurak dağ yamaçlarında geniş ormanlar kurabilmesini açıklar.

Kapalı tohumlu bitkiler

Bugün en çok türe sahip bitki grubu kapalı tohumlulardır. Tohumları, çiçeğin dişi organından gelişen bir meyvenin içinde korunur. Çiçek, bu grubun üreme organıdır. Çiçeklerin renkleri, kokuları ve balözleri böcekler ve kuşlar gibi tozlaşmayı sağlayan hayvanları çeker; bu ortaklık polenin hedefine ulaşma olasılığını artırır. Meyveler de tohumların yayılmasına yardım eder: meyveyi yiyen hayvanlar tohumları başka yerlere taşır.

Kapalı tohumlular, tohumdaki çenek sayısına göre iki gruba ayrılır. Çenek, tohumdaki embriyonun ilk yaprağıdır ve çimlenen fideye besin sağlar. Fasulyede besin büyük ölçüde iki etli çenekte depolanır; bu yüzden fasulye tanesi kolayca iki parçaya ayrılır. Buğday ve mısırda ise besin, embriyoyu çevreleyen ayrı bir besin dokusunda birikir; un büyük ölçüde bu dokudan elde edilir. Çimlenme sırasında bu depolar, fide kendi fotosentezini yapabilecek hale gelene kadar ona enerji sağlar.

• Tek çenekliler: Tohumda tek çenek bulunur. Yaprak damarları birbirine paralel uzanır. Kök sistemi saçak köktür. Çiçek parçaları genellikle üç ve üçün katları kadardır. Gövdede iletim demetleri dağınık dizilir. Buğday, mısır, arpa, pirinç, lale ve zambak örnektir.
• Çift çenekliler: Tohumda iki çenek bulunur. Yaprak damarları ağ biçimindedir. Genellikle kazık kök bulunur. Çiçek parçaları çoğunlukla dört, beş ve bunların katları kadardır. Gövdede iletim demetleri bir halka üzerinde dizilir. Fasulye, nohut, gül, ayçiçeği, meşe ve gelincik örnektir.

Gruplar arasındaki eğilim

Karayosunlarından kapalı tohumlulara doğru bakıldığında bir yön görülür: iletim demetleri ortaya çıkar, bitkiler uzar, döllenme için suya bağımlılık azalır, embriyo önce tohumla, sonra meyveyle daha iyi korunur. Bu yüzden suya en bağımlı grup karayosunları, kurak ortamlara en geniş biçimde yayılmış grup ise kapalı tohumlulardır.

Sıradaki ders, uzun süre bitkilerle birlikte anılmış ama fotosentez yapmayan ve besinini emerek alan mantarları ele alıyor.

Örnek 1 — Grup tanıma

Soru: İletim demetleri bulunan, ama tohum oluşturmayıp sporla çoğalan bitki hangisidir?

• A) Karayosunu
• B) Çam
• C) Eğrelti
• D) Buğday
• E) Gül

Çözüm: Damarlı ama tohumsuz olmak eğreltilerin ayırt edici özelliğidir. Cevap: C.

Örnek 2 — Açık tohum

Soru: Açık tohumlu bitkilerde tohumun "açık" olmasının anlamı nedir?

• A) Tohumun kabuğunun olmaması
• B) Tohumun bir meyveyle örtülmeyip kozalak pulu üzerinde durması
• C) Tohumun çimlenmemesi
• D) Tohumun suda yüzmesi
• E) Tohumun besin deposu taşımaması

Çözüm: Bu bitkilerde meyve oluşmaz; tohum kozalak pulunun üzerinde açıkta gelişir. Cevap: B.

Örnek 3 — Çenek

Soru: Paralel damarlı yaprakları ve saçak kökü olan bir bitki için hangisi beklenir?

• A) Tohumunda iki çenek bulunur.
• B) Çiçek parçaları beşin katlarıdır.
• C) Kazık köklüdür.
• D) Tohumunda tek çenek bulunur.
• E) Kozalak oluşturur.

Çözüm: Paralel damar ve saçak kök tek çeneklilerin özelliğidir. Cevap: D.

Örnek 4 — Suya bağımlılık

Soru: Karayosunlarının nemli ortamlarda yaşamak zorunda olmasının nedenlerinden biri hangisidir?

• A) Döllenme sırasında erkek üreme hücrelerinin suda yüzmek zorunda olması
• B) Kutikulalarının çok kalın olması
• C) Tohumlarının suda çimlenmesi
• D) Çiçeklerinin suyla tozlaşması
• E) Köklerinin çok derine inmesi

Çözüm: Damarsız olmaları ve döllenmenin suya bağlı olması onları neme bağlar. Cevap: A.

• Her bitkinin çiçek açtığını sanmak. Karayosunları, eğreltiler ve açık tohumlular gerçek çiçek oluşturmaz.
• Eğreltinin tohumla çoğaldığını sanmak. Eğreltiler damarlıdır, ama sporla çoğalır.
• Rizoiti kök sanmak. Karayosunlarında gerçek kök yoktur; rizoit yalnız tutunmaya yarar.
• Çam kozalağını meyve sanmak. Açık tohumlularda meyve yoktur; tohum kozalak pulunun üzerindedir.
• Tek ve çift çenekli özelliklerini karıştırmak. Paralel damar, saçak kök, üçün katları tek çeneklide; ağsı damar, kazık kök, dört-beşin katları çift çeneklide görülür.