Sınıflandırma ve ikili adlandırma

Karadeniz'de "kokarağaç" denen bir ağaç, Ege'de başka bir adla anılır; bir köyde "dağ kekiği" denen bitki, komşu köyde bambaşka bir türün adıdır. Halk adları yerel ve renklidir, ama iki bilim insanı aynı canlıdan söz ettiklerinden emin olmak istediğinde işe yaramaz. Bir Japon araştırmacı ile bir Brezilyalı araştırmacının aynı meşe türünü konuşabilmesi için dünyanın her yerinde aynı biçimde yazılan, tek bir canlıya ait bir ad gerekir. Bilinen canlı türlerinin sayısı milyonlarla ölçülürken bu adların bir düzen içinde verilmesi de şarttır. Bu derste önce canlıların hangi ölçütlerle gruplandığına ve basamakların nasıl sıralandığına, ardından her türe verilen iki kelimelik bilimsel adın kurallarına bakıyoruz.

• Sınıflandırmanın amacını ve yapay sınıflandırma ile doğal sınıflandırma arasındaki farkı açıklarsın.
• Tür, cins, aile, takım, sınıf, şube, alem ve üst alem basamaklarını sıralar, basamaklar arasında ilişki kurarsın.
• Tür kavramını üreme ölçütüyle tanımlar, verimli döl ölçütünü örnekle uygularsın.
• İkili adlandırma kurallarını bilir, verilen bilimsel adlardan akrabalık çıkarımı yaparsın.

Neden sınıflandırırız?

Sınıflandırma, canlıları benzerliklerine göre gruplara ayırarak çok büyük bir çeşitliliği incelenebilir hale getirir. Bir canlının hangi gruba ait olduğunu bilmek, onun hakkında çok şey söyler: memeli olduğu bilinen bir hayvanın yavrusunu sütle beslediği, kılla örtülü olduğu ve akciğer solunumu yaptığı baştan bilinir. Sınıflandırma ayrıca canlılar arasındaki akrabalığı gösterir ve yeni bulunan bir canlının nereye yerleştirileceğine dair ortak bir çerçeve sunar.

Yapay ve doğal sınıflandırma

Yapay sınıflandırma, canlıları gözle görülen ya da insana göre belirlenen tek tük özelliklere göre gruplar: yararlı ve zararlı canlılar, karada ve suda yaşayanlar, uçabilenler ve uçamayanlar gibi. Bu yöntem pratik olabilir, ama akrabalığı yansıtmaz. Uçabilen canlılar grubunda kuş, yarasa ve sinek bir arada durur; oysa bu üç canlı birbirinden çok uzaktır.

Doğal sınıflandırma ise canlılar arasındaki gerçek akrabalığı, yani ortak atadan gelişi esas alır. Bunun için kullanılan başlıca ölçütler homolog yapılar, embriyonik gelişimdeki benzerlikler ve DNA ile protein dizilerindeki benzerliklerdir. Günümüzde kabul gören sınıflandırma doğal sınıflandırmadır.

Burada iki kavram ayırt edilmelidir. Homolog yapılar, kökeni ve iç yapısı aynı olan ama farklı işlere uyum sağlamış organlardır. İnsanın kolu, balinanın ön yüzgeci ve yarasanın kanadı aynı kemik planına sahiptir; bu ortak atanın izidir ve doğal sınıflandırmada kullanılır. Analog yapılar ise aynı işi yapan ama kökeni farklı olan organlardır. Kuşun kanadı ile kelebeğin kanadı ikisi de uçmaya yarar, ama yapıları ve gelişimleri tamamen farklıdır; analog yapılar akrabalık göstermez.

Tür kavramı

Sınıflandırmanın temel birimi türdür. Tür, ortak bir atadan gelen, benzer yapıda olan ve doğal koşullarda birbiriyle çiftleşerek verimli, yani üreme yeteneği olan döller verebilen bireylerin oluşturduğu topluluktur. Ölçütün kilit sözcüğü "verimli"dir. At ile eşek çiftleşebilir ve katırı doğurur; ama katırlar genellikle kısırdır. Bu yüzden at ile eşek ayrı türlerdir. Görünüşü çok farklı olsa da birbiriyle verimli döl veren köpek ırkları ise tek bir türün üyeleridir.

Basamaklar

Canlılar, en geniş gruptan en dar gruba doğru şu basamaklara yerleştirilir: üst alem, alem, şube, sınıf, takım, aile, cins ve tür. Bitkilerde şube basamağı yerine çoğunlukla "bölüm" adı kullanılır. Ezberi kolaylaştırmak için sıra tersten de okunabilir: tür, cins, aile, takım, sınıf, şube, alem, üst alem.

Basamaklar arasında iki yönlü bir ilişki vardır:

• Türden üst aleme doğru çıkıldıkça gruptaki birey sayısı ve tür çeşitliliği artar, bireyler arasındaki ortak özellik sayısı ve akrabalık azalır.
• Üst alemden türe doğru inildikçe gruptaki canlılar birbirine daha çok benzer ve daha yakın akraba olur.

Bu düzenin bir mantık sonucu daha vardır: aynı basamakta bulunan iki canlı, o basamağın üstündeki bütün basamaklarda da ortaktır. Aynı takıma giren iki tür, aynı sınıfta, aynı şubede ve aynı alemdedir. Ama tersi geçerli değildir: aynı sınıftaki iki türün aynı takımda olduğu söylenemez.

Bir örnek üzerinden basamakları görelim. Evcil kedi Hayvanlar alemine, Kordalılar şubesine, Memeliler sınıfına, Etçiller takımına, Kedigiller ailesine, Felis cinsine ve Felis catus türüne aittir. Aslan da Kedigiller ailesindedir, ama cinsi Panthera'dır. Demek ki kedi ile aslan aile düzeyinde ortaktır, cins düzeyinde ayrılır. Aslan ile kaplan ise aynı cinse girdiği için kediyle aslandan daha yakın akrabadır.

Üst alemler ve alemler

Hücre yapısı ve kalıtım maddesindeki karşılaştırmalar, canlıları üç büyük üst aleme ayırır: Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar. İlk ikisi prokaryottur; kalıtım maddeleri sitoplazmada, bir zarla ayrılmadan durur. Arkeler bakterilere dışarıdan benzer, ama bazı molekülleri ve hücre zarlarının yapısı farklıdır; bu yüzden ayrı bir üst alem oluştururlar. Ökaryotlar üst alemi ise Protistler, Bitkiler, Mantarlar ve Hayvanlar alemlerini içerir. Böylece bu programda altı alem işlenir: Bakteriler, Arkeler, Protistler, Bitkiler, Mantarlar ve Hayvanlar.

İkili adlandırma

Her türe, dünyanın her yerinde aynı yazılan iki kelimelik bir bilimsel ad verilir. Bu sistem 18. yüzyılda İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus tarafından yaygınlaştırılmıştır. Kuralları şunlardır:

• Ad iki kelimeden oluşur ve Latince ya da Latinceleştirilmiş kelimeler kullanılır.
• Birinci kelime cins adıdır ve büyük harfle başlar.
• İkinci kelime tür adıdır, yani türü cinsin öteki üyelerinden ayıran tanımlayıcı kelimedir; küçük harfle başlar.
• Ad basılı metinde italik yazılır; elle yazıldığında altı çizilir.

İnsanın bilimsel adı Homo sapiens'tir. Karaçam Pinus nigra, sarıçam Pinus sylvestris adını taşır. İki adın birinci kelimesi aynı olduğu için bu iki çam aynı cinse aittir ve dolayısıyla aynı aile, takım, sınıf, bölüm ve alemdedir. Buna karşılık ikinci kelimesi aynı, birincisi farklı iki ad akrabalık konusunda bir şey söylemez; tür adı tek başına kullanılmaz ve farklı cinslerde tekrar edebilir.

Bilimsel adın değeri, karışıklığı ortadan kaldırmasıdır. Halk dilinde aynı adla anılan iki farklı canlı ya da farklı adlarla anılan aynı canlı, bilimsel adla kesin biçimde ayırt edilir.

Sıradaki derste altı alemin ilk ikisine, prokaryot olan bakterilere ve arkelere daha yakından bakılıyor.

Örnek 1 — Basamak ilişkisi

Soru: Aynı takımda bulunan iki tür için hangisi kesinlikle doğrudur?

• A) Aynı cinstedirler.
• B) Aynı ailedendirler.
• C) Aynı sınıftadırlar.
• D) Birbiriyle verimli döl verirler.
• E) Bilimsel adlarının ilk kelimesi aynıdır.

Çözüm: Takımın üstündeki basamaklar ortaktır; altındakiler için kesin bir şey söylenemez. Cevap: C.

Örnek 2 — Bilimsel ad

Soru: Panthera leo ve Panthera pardus adlı türler için hangisi söylenebilir?

• A) Farklı aileye aittirler.
• B) Aynı cinse aittirler.
• C) Aynı türdürler.
• D) Farklı alemlerdedirler.
• E) Akrabalıkları bilinemez.

Çözüm: Birinci kelime cins adıdır; ikisinde de Panthera olduğu için aynı cinstendirler. Cevap: B.

Örnek 3 — Tür ölçütü

Soru: At ile eşeğin ayrı türler sayılmasının nedeni nedir?

• A) Renklerinin farklı olması
• B) Çiftleşememeleri
• C) Farklı alemlerde olmaları
• D) Çiftleşmelerinden doğan katırın genellikle kısır olması
• E) Farklı ortamlarda yaşamaları

Çözüm: Tür ölçütü verimli döldür; döl veriyorlar, ama bu döl üreyemiyor. Cevap: D.

Örnek 4 — Homolog ve analog

Soru: Hangi organ çifti homologdur?

• A) Kuş kanadı ile kelebek kanadı
• B) Balık yüzgeci ile ahtapot kolu
• C) Sinek kanadı ile yarasa kanadı
• D) Böcek bacağı ile kurbağa bacağı
• E) İnsan kolu ile balinanın ön yüzgeci

Çözüm: İnsan kolu ile balina yüzgeci aynı kemik planını taşır; ötekilerin kökenleri farklıdır. Cevap: E.

• Yukarı çıkınca akrabalığın arttığını sanmak. Üst basamaklarda çeşitlilik artar, ortak özellik ve akrabalık azalır.
• Aynı sınıftan aynı takıma sonuç çıkarmak. Ortaklık yalnız yukarı doğru taşınır, aşağı doğru taşınmaz.
• İkinci kelimeden akrabalık okumak. Akrabalığı birinci kelime, yani cins adı gösterir.
• Döl veren her çifti aynı tür saymak. Ölçüt verimli döldür; katır örneği bunu gösterir.
• Aynı işi yapan organları akrabalık kanıtı saymak. Analog yapılar akrabalık göstermez.