Hangi durumda hangi araç?

Açılış sahnesi

Terzinin dükkânından dönen genç fotoğrafçı kırk baskıyı yerden toplayıp masaya yığdı ve uzun süre baktı. Sergide yerden bakış her seferinde işe yaramıştı; bir sandalyenin üstüne çıkıp yere dizilmiş fotoğraflara bakınca hangisinin öne çıktığı birkaç saniyede belli oluyordu. Bu akşam hiçbir şey öne çıkmamıştı. Sergideki fotoğraflar on yıllar arayla, farklı ailelerden, farklı makinelerle çekilmiş, birbirinden çok farklı görüntülerdi; yukarıdan bakınca bu farklar hemen seçiliyordu. Terzinin kırk fotoğrafı ise aynı dükkânda, aynı ışıkta, aynı adamın birkaç dakikalık hareketlerinden çekilmişti. Aralarındaki fark bir elin makasa ne kadar yakın durduğu, bir bakışın kumaşa mı kapıya mı gittiğiydi. Yukarıdan bakınca bu farklar tamamen kayboluyordu. Fotoğrafçı yöntemin bozulmadığını, durumun değiştiğini fark etti. Ama envanterinde bunu gösteren hiçbir satır yoktu: yerden bakışın yanında yalnız «dokuz kez, seçimi netleştirdi» yazıyordu.

Bu derste ne olacak

Önceki dersteki envanter, bir kişinin elinde gerçekte hangi yöntemlerin bulunduğunu gösteriyordu. Bu ders o envanterin yanına bir sütun daha ekliyor: her yöntemin hangi durumda çalıştığı. Seviyenin ilk modülünü kapatan yöntem seçme ölçütleri dersi, üretimin durduğu yerde neyin eksik olduğunu yazıp ona göre bir üretim yöntemi seçmeyi göstermişti; eksik girdi orada seçimin ilk adımıydı. Bu ders aynı soruyu kişinin bütün araç kutusuna, yalnız fikir üretmeye değil araştırmaya, seçmeye, sınamaya ve anlatmaya da uyguluyor ve eksik girdinin yanına durumun kendisini koyuyor: malzemenin ne kadar olduğu, ne kadar benzediği, ne kadar zaman bulunduğu, kişinin yalnız mı ekiple mi çalıştığı. Önce kutuyu evrelere göre bölmeye ve her yöntemin çalıştığı koşulu yazmaya bakacağız. Ardından koşul değiştiğinde bir yöntemin neden sessizce bozulduğunu göreceğiz. Son bölüm, kişinin kendi eşleme tablosunu kendi kullanımlarından nasıl kuracağına ayrılıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — evre çekmecesi ve çalışma koşulu

Bir araç kutusunun içi karışık olduğunda, doğru aleti bulmak için her şeyi tek tek çıkarmak gerekir. Bir yöntem envanteri de böyledir: yirmi yöntem tek bir listede durduğunda, kişi bir anda hangisine uzanacağını bilemez. İlk ayrım, yöntemin işin hangi evresine ait olduğudur.

Evre çekmecesi kişiye hangi yöntemlere bakacağını söyler, ama aynı çekmecedeki iki yöntemden hangisinin bugün işe yarayacağını söylemez. Bunun için her yöntemin hangi koşulda çalıştığını bilmek gerekir.

Mekanizma — koşul kayması

Bir yöntem birkaç kez işe yaradığında, kişi onu yöntemin kendi gücüne bağlar ve bir sonraki işte aynı güveni taşır. Ama yöntem o işlerde belirli bir koşulda çalışmıştır ve kişi o koşulu fark etmemiştir. Yeni işte koşulun bir parçası değiştiğinde yöntem bir uyarı vermeden bozulur.

Koşul kaymasının en yanıltıcı yanı, yöntemin bozulmasının bir yöntem sorunu gibi değil bir kişi sorunu gibi yaşanmasıdır. Genç fotoğrafçı terzinin dükkânından döndüğü akşam ilk önce kendisinin yorgun olduğunu, sonra bu iş için yetenekli olmadığını düşünmüştü; yöntemin koşuluna bakmak üçüncü sırada aklına geldi. Bir yöntem bir kez bozulduğunda kişi onu bırakırsa, yöntemin hâlâ çalıştığı durumlarda da onu kaybeder. Teşhisin sırası bu yüzden önemlidir: önce koşulun hangi parçasının değiştiğine, sonra yöntemin kendisine, en son kişinin kendisine bakılır.

Usta katmanı — eşleme kaydı

Hangi yöntemin hangi durumda çalıştığını gösteren genel tablolar vardır ve başlangıç için işe yarar. Ama bir kişinin kendi çalışma koşulları ancak kendi kullanımlarından çıkar. Bu yüzden kişisel eşleme tablosu baştan yazılmaz, kullanıldıkça kurulur.

Yöntemin bir sınırı var. Eşleme kaydı kişinin geçmiş kullanımlarından çıkar ve bu yüzden kişinin hiç karşılaşmadığı bir durumda bir şey söylemez; yeni bir koşulda kayıt yalnız en yakın benzer durumu gösterir. Ayrıca kayıt az kullanılan yöntemler için zayıftır: bir yöntem iki kez kullanılmışsa, iki satırdan bir çalışma koşulu çıkarmak bir tahmindir. Bu yüzden eşleme kaydı bir kural kitabı gibi değil, her yeni kullanımla düzeltilen bir taslak gibi okunur; yeni bir durumda kişi yine bir yöntemi deneyerek seçer, ama bu kez neyi denediğini bilerek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Evre çekmecesi, envanteri yöntemlerin kullanıldığı evreye göre bölmektir: anlamak, üretmek, seçmek, sınamak, anlatmak; kişi önce işin hangi evrede olduğunu söyler, sonra o çekmeceyi açar. Çalışma koşulu, bir yöntemin kişide işe yaradığı durumun kendi kullanımlarından çıkarılan tarifidir: miktar, benzerlik, süre, yalnızlık ya da ekip, belirsizlik. Koşul kayması, işe yaramış bir yöntemin koşulunun bir parçası değiştiği için sessizce bozulmasıdır; teşhis önce koşula, sonra yönteme, en son kişiye bakar. Eşleme kaydı her kullanımdan sonra durumu ve sonucu yazar; kişinin eşleme tablosu baştan yazılmaz, kullanıldıkça kurulur.

Sonraki derse köprü

Üçüncü haftaya gelindiğinde genç fotoğrafçının seçim çekmecesi dolmaya başlamıştı, ama sabahları başka bir sorunu vardı. Her gün masaya oturduğunda ilk yarım saat hiçbir şey yapmadan geçiyordu: dünkü fotoğraflara bakıyor, telefonunu kontrol ediyor, bir kahve daha yapıyordu. Envanterine baktığında başlamak için kullandığı tek bir yöntem bile bulamadı. Sergi sırasında başlangıçları hep komite toplantıları yapmıştı: biri saati koyuyor, biri ilk soruyu soruyor, iş kendiliğinden açılıyordu. Şimdi saati koyan da soruyu soran da kendisiydi ve ikisi de gelmiyordu. Tek başına çalışırken bir işe ilk beş dakikada nasıl girilir?