Tükenmişliği önleme

Açılış sahnesi

Haftalık bölümlerle çizgi roman yayımlayan bir çizer, yılın ortasında ikinci kez ara verdiğinde bu aranın öncekinden farklı olduğunu fark etti. İlk arada çizemiyordu ama hikâyeyi düşünüyordu; otobüste karakterlerin bir sonraki konuşmasını kuruyor, aklına gelen sahneleri telefonuna yazıyordu. İkinci arada hikâyeye dönüp bakmaya bile yanaşmıyordu. Okurların sayfanın altına yazdıklarını okumuyor, bir arkadaşı «yeni bölüm ne zaman?» diye sorduğunda konuyu değiştiriyordu. Eski bölümlerine baktığında onları kendisinin çizdiğine inanmakta zorlanıyor, «bunu bir daha yapamam» diye düşünüyordu. Süreç günlüğünü açtığında bu hâlin işaretlerinin üç ay önce başladığını gördü: yorumları okumayı bıraktığı ilk hafta, eskiz defterini çantasından çıkardığı ilk gün, bir bölümü «nasılsa kimse fark etmez» diyerek aceleyle bitirdiği ilk akşam. İşaretler oradaydı; yalnız o sırada kimse onlara bakmamıştı.

Bu derste ne olacak

Geçen ders tempoyu işin miktarı ve haftalara dağılımı üzerinden ele aldı. Bu ders, bir işin yalnız yavaşlamasıyla kişinin o işi istemekten çekilmesi arasındaki farka bakıyor. Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği bir hastalık olarak değil, iş bağlamına ait bir durum olarak tanımlar ve üç boyutunu sayar: enerjinin tükendiği hissi, işe karşı zihinsel uzaklık ya da olumsuzluk, işte yeterlilik duygusunun azalması. Birinci boyut geçen dersin tempo konusuna yakındır. Bu ders diğer ikisine, yaratıcı işte nasıl göründüklerine ve erkenden nasıl fark edileceklerine bakıyor. Ardından, kişinin kendi işaretlerini iyi bir dönemde önceden yazmasına ve işle bağı koruyan küçük bir payı ayırmaya geçeceğiz. Son bölümde bu modülde kurulan çalışma sisteminin parçalarının bu önlemeye nasıl katıldığını toplayacağız. Ders bir tanı ya da tedavi anlatmıyor; ilgilendiği şey yalnız işle kurulan ilişkide görülen değişiklikler.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — yavaşlama ve işten uzaklaşma

Bir iş yavaşladığında kişi hâlâ o işin içindedir: yapamasa da düşünür, merak eder, dönmek ister. Tükenmeye giden yolda ise başka bir şey olur: kişi işten yalnız uzak durmaz, işe karşı bir mesafe kurar.

Mekanizma — yetkinlik aşınması ve uyarı listesi

İkinci boyut, kişinin işindeki yeterlilik duygusunun azalmasıdır. Yaratıcı işte bu çoğu zaman becerinin kendisinin kaybolması gibi hissedilir. Ama çoğu durumda beceri yerindedir; aşınan, kişinin o beceriye olan güvenidir.

Uzaklaşma ve yetkinlik aşınması yavaş gelir ve içeriden zor görülür; kişi her gün bir öncekinden biraz daha uzaktadır ve fark günden güne küçüktür. Bu yüzden işaretleri, onlar ortaya çıkmadan, iyi bir dönemde yazmak gerekir.

Usta katmanı — besleyen iş ve sistemin toplamı

Yaratıcı iş bir meslek, bir sorumluluk ya da başkalarının beklentisine bağlı bir üretim olduğunda, kişinin işle ilk bağını kuran şey, yani merak ve kendi için yapma isteği, çoğu zaman en önce kaybolan şey olur. Bu bağı korumanın bir yolu, işin içinde hiçbir yükümlülüğe bağlı olmayan küçük bir pay bırakmaktır.

Tükenmişliği önlemek tek bir araçla olmaz. Bu modülde kurulan çalışma sisteminin her parçası bu önlemeye bir katkı yapar: fikir yakalama sistemi kişiyi işin içinde tutar, hazırlık ritüeli başlamanın maliyetini düşürür, ortam ve odak işin akmasını korur, mola ve kuluçka günün içinde yükü dağıtır, erteleme ve tıkanma tanısı duran işin nedenini bulur, saat eşleşmesi ve günlük birim işi doğru yere ve ölçüye koyar, proje ve süreç günlükleri işaretleri kaydeder, sürdürülebilir tempo da yoğun dönemleri planlı bir inişe bağlar.

Yöntemin bir sınırı var. Burada anlatılan araçlar işle kurulan ilişkide görülen değişiklikleri erkenden fark etmek ve önlemek içindir. İşin dışına taşan, günlük hayatın geneline yayılan ya da haftalar içinde derinleşen bir hâl, bir çalışma düzeniyle çözülmez ve bir uzmana danışmayı gerektirir. Bir de tükenmişlik yalnız kişinin düzeniyle ilgili değildir: işin koşulları, yükün miktarı ve başkalarının talepleri de onu besler ve bunlar her zaman tek başına değiştirilemez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir işin yavaşlaması ile o işi isteyememek aynı şey değildir: yavaşlayan kişi işin içinde kalır, tükenmeye giden kişi işten uzaklaşır. İşten uzaklaşma işi düşünmekten, işle ilgili konuşmalardan kaçınma ve işe karşı alaycı bir dil kullanmayla görünür. Yetkinlik aşınması becerinin değil, beceriye duyulan güvenin azalmasıdır. Bu işaretler yavaş gelir ve içeriden zor görülür; bu yüzden iyi bir dönemde, kişiye özgü bir uyarı listesiyle önceden yazılıp düzenli aralıklarla okunmalıdır. Besleyen iş, yükümlülüğe bağlı olmayan küçük ve düzenli bir iştir ve kişinin işle ilk bağını canlı tutar. Bu modülde kurulan çalışma sisteminin her parçası önlemeye katılır; işaretler belirdiğinde bütün sistemi değiştirmek yerine eksik parçayı bulmak gerekir. İşin dışına taşan bir hâl ise bir çalışma düzeniyle çözülmez ve bir uzmana danışmayı gerektirir.

Sonraki derse köprü

Bu modül, kendi işini kendi düzeninde yürüten kişiye baktı. Ama bu dersin ilk örneğindeki reklam metin yazarı bir ekipte çalışıyordu ve işinden uzaklaştığı aylarda bir kez bile toplantıda «bu yük yetişmiyor» ya da «bu başlığı nasıl yazacağımı bilmiyorum» dememişti; böyle bir cümlenin zayıflık gibi görüneceğinden çekiniyordu. Bir ekipte insanlar bilmediklerini, yetişemediklerini ya da yanlış yaptıklarını söylemekten ne zaman çekinir? Ve bu çekingenlik, o ekibin birlikte üretebileceği fikirlere ne yapar?