Yaratıcı tıkanıklık türleri

Açılış sahnesi

Ahşaptan duvar saatleri yapan bir usta, yeni bir modelde iki haftadır ilerleyemiyordu ve her tıkandığında aynı şeyi yapıyordu: atölyeden çıkıp uzun bir yürüyüşe gidiyordu. İlk tıkanmada yürüyüş işe yaramıştı; saatin kadranındaki rakamların nasıl dizileceği yolda aklına gelmişti. İkinci tıkanmada yine yürüdü ve döndüğünde hiçbir şey değişmemişti. Üçüncüde de. Bir akşam ne tür bir şeyde takıldığını yazdı ve iki tıkanmanın birbirine hiç benzemediğini gördü. İlki bir karardı: rakamlar Roma rakamı mı olacaktı, yoksa yalnız çizgi mi? O kararı yürürken vermişti. İkincisi ise bir beceri eksiğiydi: saatin arka kapağındaki çıtayı iki farklı ahşabı birleştirerek yapmak istiyordu ve bu birleştirmeyi hiç yapmamıştı. Ne kadar yürürse yürüsün birleştirmeyi öğrenmiş olmayacaktı. Bir saat ustası olan eski bir arkadaşını aradı, birleştirmenin nasıl yapıldığını bir öğleden sonra gösterdi ve saat bir hafta içinde bitti. İki tıkanma da içeriden aynı sessizlik gibi gelmişti; ama biri bir kararla, öbürü bir öğrenmeyle açıldı.

Bu derste ne olacak

Geçen ders ertelemenin, yani işin başına oturmamanın, nedenlerine baktı. Bu ders kişinin masada olduğu, çalıştığı ve yine de ilerleyemediği anlara bakıyor. İlk seviyedeki ilk fikirlerin ötesine geçme dersi bir fikir üretme turundaki tıkanmaları ayırmıştı: malzemenin gerçekten tükendiği kaynak duvarı, bütün fikirlerin aynı yerden geldiği kanal duvarı ve aşılması gerekmeyen geçilmeyecek duvar. O ayrım bir listenin içindeydi. Bu ders bir işin bütününe bakıyor ve işin içindeki tıkanmaları türlerine göre ayırıyor: işin nereye gideceğini bilmemekten gelen tıkanma, ne yapılacağını bilip nasıl yapılacağını bilmemekten gelen tıkanma, işe çok uzun bakmaktan gelen tıkanma ve bitmeye yakın bir işin son kısmında gelen tıkanma. Her türün çıkışı farklıdır ve yanlış türe yanlış çare uygulandığında tıkanma yerinde kalır.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — tıkanma tanısı

Tıkanmalar içeriden çoğu zaman aynı hissettirir: bir durma, bir boşluk, bir huzursuzluk. Bu yüzden insanlar tek bir çareye güvenmeye eğilimlidir: yürüyüş, mola, kahve, başka bir işe geçmek. Tanı, hissin altındaki türü ayırır ve çarenin seçilmesini bir alışkanlığa değil bu türe bağlar.

Mekanizma — yön tıkanması ve beceri tıkanması

Bir işin içinde en sık görülen iki tıkanma, ne yapılacağının bilinmemesi ile nasıl yapılacağının bilinmemesidir. Dışarıdan ikisi de aynı görünür: kişi masada oturur ve ilerlemez. Ama çareleri birbirine hiç benzemez.

Usta katmanı — göz doygunluğu ve son düzlük tıkanması

Yön ve beceri tıkanmaları işin içindeki bir eksikten gelir. Usta katmanındaki iki tıkanma ise işin kendisinde değil, kişinin işle ilişkisinde ve işin bitişe yaklaşmasında ortaya çıkar.

Yöntemin bir sınırı var. Tıkanmalar her zaman tek bir türe sığmaz; bir yön tıkanması bir beceri eksiğinden doğabilir, bir göz doygunluğu bir son düzlük tıkanmasına karışabilir. Tanı bir kesinlik değil bir ilk tahmindir ve seçilen çare işe yaramazsa tahmin değiştirilir. Bir de bazı tıkanmalar bu dört türün hiçbirine girmez: derin bir yorgunluk, işin artık istenmemesi ya da kişinin hayatındaki başka bir yük, bir tanı kâğıdıyla çözülmez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Tıkanmalar içeriden aynı hissettirir ama türleri farklıdır ve her türün çaresi başkadır. Tıkanma tanısı tıkanılan yerin niteliğine bakar ve çareyi bir alışkanlığa değil türe bağlar. Yön tıkanması bir sonraki parçanın ne olacağına dair bir kararın verilmemiş olmasıdır ve bir kararla ya da kararı görünür kılan küçük bir denemeyle açılır. Beceri tıkanması ne yapılacağı bilinip nasıl yapılacağı bilinmediğinde gelir ve bir öğrenme hamlesi ister; mola onu çözmez. Göz doygunluğu işe çok uzun bakmaktan gelir ve kişi çoğu zaman tıkandığını değil her şeyin yolunda olduğunu sanır; bir süre uzaklaşmak ya da başka bir göz onu açar. Son düzlük tıkanması bitmeye yakın bir işin son parçalarında gelir ve son parçalar için konan bir ölçütle aşılır. Tanı bir ilk tahmindir ve bazı tıkanmalar bu türlerin hiçbirine girmez.

Sonraki derse köprü

Bu derste tıkanmalar işin içindeki nedenlere göre ayrıldı. Ama aynı iş, aynı kişi tarafından, bir gün sabah kolayca ilerler, ertesi gün akşam hiç ilerlemez. Saat ustası kadranın rakamlarını sabah erken saatlerde çizmeyi seviyordu; aynı çizimi akşam yorgunken yapmaya çalıştığı günler eli titriyor, çizgiler eğri çıkıyordu. Bir tıkanmanın türü bazen işin değil, o saatin kendisidir. Günün farklı saatlerinde enerji farklıysa, hangi iş hangi saate konmalı ve bir işi yanlış saatte yapmaya çalışmak tıkanma gibi görünebilir mi?