Ertelemenin nedenleri

Açılış sahnesi

Bir belediyede memur olarak çalışan bir adam, yıllardır yazdığı kısa öyküleri bir kitapta toplamak istiyordu. Öykülerin on biri bitmişti, on ikincisi yarımdı ve kitap o on ikinci öykü yüzünden üç yıldır bekliyordu. Her hafta sonu masaya oturuyor, dosyayı açıyor, birkaç dakika bakıyor ve kapatıyordu. Kendine tembel diyordu. Bir hafta sonu dosyayı kapatmadan önce kendine bir soru sordu: bu öyküde tam olarak hangi cümleye geldiğinde dosyayı kapatıyorum? Cevap şaşırtıcıydı. Her seferinde aynı yerde, öykünün sonunda, kahramanın kardeşiyle barışıp barışmayacağına karar vermesi gereken sahnede duruyordu. Adam o kararı bilmiyordu. Barıştırırsa öykü fazla tatlı olacak, barıştırmazsa okur kahramanı sevmeyecekti diye korkuyordu. Üç yıldır ertelediği şey yazmak değil, o karardı. Kararı verdi, kardeşler barışmadı ama son sahnede bir mektup kaldı ve öykü iki hafta sonunda bitti. Tembellik sandığı şey, öykünün içinde adı konmamış bir sorudan başka bir şey değildi.

Bu derste ne olacak

Geçen ders bekletilen bir işin kuluçka adıyla sessizce bir bırakışa dönüşebildiğini gösterdi. Bazı işler ise hiç bırakılmadan ertelenir: her gün açılır, her gün kapatılır. Bu ders ertelemeyi bir karakter kusuru olarak değil, işin içindeki bir soruna işaret eden bir belirti olarak ele alıyor. Ertelenen işin hangi özelliğinin kaçılmaya değer bulunduğuna, en sık görülen nedenlerden birinin bir sonraki adımın belirsizliği olduğuna, ertelemenin sıklıkla başka bir verimli işle kılık değiştirdiğine, işin değerlendirileceği anın bugünkü çalışmaya nasıl gölge düşürdüğüne ve her ertelemenin kötü olmadığına bakacağız. İlk seviyedeki eleştirilme korkusu ve motivasyon dalgalanmaları dersleri bu nedenlerin bazılarını kendi başlarına işlemişti; burada onlar ertelemenin olası kaynakları olarak bir araya geliyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — erteleme tanısı

Erteleme tanısının yolu basittir: iş kaçıldığı anda kaçılan yeri not etmek. Birkaç not birikince yer çoğu zaman tekrar eder ve tekrar eden yer, ertelemenin asıl nedenini gösterir.

Mekanizma — bulanık ilk adım ve vekil iş

Erteleme tanısı çoğu zaman iki tanıdık nedene varır. Biri bir sonraki adımın tanımsız olması, öbürü asıl işin yerine yapılan ve iş yapılıyormuş hissi veren başka bir iştir.

Usta katmanı — teslim gölgesi ve kararlı erteleme

Bazı ertelemelerin kaynağı işin bugünkü hâlinde değil, gelecekte bir yerdedir. Bir de her erteleme bir kaçınma değildir.

Yöntemin bir sınırı var. Erteleme tanısı işin içindeki sorunları bulmaya yarar, ama her erteleme işin içinden gelmez. Uzun süren bir yorgunluk, ağır bir kaygı ya da kişinin hayatında başka bir yük, bir öyküdeki karardan çok daha derin bir neden olabilir ve bir tanı kâğıdı onu çözmez. Bir de erteleme tanısı bazen kişinin işin kendisini artık istemediğini gösterir; o zaman yapılacak şey ertelemeyi yenmek değil, işi bilerek bırakmak olabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Erteleme bir karakter kusurundan çok, işin içindeki bir soruna işaret eden belirtidir. Erteleme tanısı «neden yapmıyorum» yerine «işin hangi noktasında duruyorum» diye sorar ve tekrar eden duraksama yeri ertelemenin nedenini gösterir. Bulanık ilk adım, bir sonraki hamlenin fiziksel olarak tanımlanmamış olmasıdır ve beş dakikalık somut bir cümleye indirilerek açılır. Vekil iş, asıl işin yerine yapılan ve iş yapılıyormuş hissi veren başka bir iştir. Teslim gölgesi, işin bir gün değerlendirileceği düşüncesinin bugünkü taslağa düşen ağırlığıdır ve taslak ile sunulacak hâl ayrı zamanlara konunca küçülür. Kararlı erteleme gerekçesi ve dönüş tarihi yazılmış bir ertelemedir; gerekçe yazılamıyor ya da her hafta değişiyorsa kaçınmadır. Bazı ertelemelerin kaynağı işin içinde değil kişinin hayatındadır ve bazıları da işin artık istenmediğini söyler.

Sonraki derse köprü

Bu derste ertelemenin işin içindeki nedenlerine bakıldı: bir karar, belirsiz bir adım, bir gölge. Ama bazen kişi işin başına oturur, ertelemez de, çalışır, ve yine de hiçbir şey çıkmaz. Rap şarkısı yazan genç nakaratın ne söyleyeceğine karar verdikten sonra bile bir hafta boyunca tek bir iyi dize yazamadı. Bu bir erteleme değildi; masadaydı ve deniyordu. Tıkanmak her zaman aynı şey midir, yoksa farklı türleri var mıdır ve bir tıkanmanın hangi türden olduğunu bilmek ondan çıkmanın yolunu değiştirir mi?