Yapıcı eleştiri verme

Açılış sahnesi

Bir mahalle gazetesinin genç muhabiri, su kesintisiyle ilgili ilk haberini editöre teslim etti ve yanına oturup bekledi. Editör metni okudu, kalemini bıraktı ve «olmamış, bir daha yaz» dedi. Muhabir bütün öğleden sonrayı haberi baştan yazmakla geçirdi: başlığı değiştirdi, cümleleri kısalttı, bir esnafın sözünü ekledi. İkinci metin geldiğinde editör yine aynı cümleyi kurdu. Üçüncü turda masaya gazetenin emekli düzeltmeni uğradı, metne bir kez baktı ve tek bir şey söyledi: «Okur bu haberde önce kendi sokağının suyunun ne zaman kesileceğini arar. Sen o bilgiyi dördüncü paragrafa koymuşsun, ilk üç paragraf belediyenin açıklamasını anlatıyor.» Muhabir sokak listesini ilk paragrafa taşıdı, başka hiçbir şeye dokunmadı ve haber o akşam baskıya girdi. Editör de düzeltmen de aynı metne bakmış ve ikisi de onu yetersiz bulmuştu. Aralarındaki fark sertlikte değildi; biri yalnız bir hüküm vermişti, öbürü metnin hangi yerinin neden çalışmadığını göstermişti.

Bu derste ne olacak

Geçen derste gözlem yargıya çevrilmeden aktarıldı ve karar işin sahibine kaldı. Yine de bir an gelir ve işin sahibi kendisi sorar: «Sence olmuş mu?» O soruya betimle cevap vermek yetmez. Bu ders değerlendirmenin nasıl kurulacağını işliyor: işin tek bir parçasını gösteren, neye göre konuşulduğunu söyleyen, işin değişmemesi gereken yerini de belirten ve işin bulunduğu aşamaya uyan bir eleştiri. Eleştiriyi alan kişinin ne yapacağı bu dersin konusu değil; burada eleştiriyi veren kişinin elinde neyin bulunduğuna bakıyoruz.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — yerini gösteren değerlendirme

Editörün «olmamış» cümlesi yanlış değildi, metin gerçekten çalışmıyordu. Eksik olan, cümlenin muhabire bir yer göstermemesiydi. Yer gösterilmeyince muhabir her şeyi değiştirdi ve asıl sorun ilk turda da, ikinci turda da yerinde kaldı. Yapıcı eleştirinin sınaması basittir: işi yapan kişi eleştiriyi duyduktan sonra hangi satıra, hangi parçaya döneceğini biliyor mu?

Mekanizma — ölçüt beyanı ve koruma notu

Bir eleştirinin yer göstermesi yetmez; hangi ölçüte göre konuştuğu da duyulmalıdır. Bir de çoğu zaman unutulan bir şey vardır: işi yeniden yapan kişi neyin çalıştığını bilmezse, düzeltirken onu da bozabilir.

Usta katmanı — aşama uyumu ve not seli

Doğru yeri gösteren, ölçütünü söyleyen ve korunacak olanı belirten bir eleştiri bile yanlış zamanda ya da yanlış miktarda verilirse kullanılamaz.

Yöntemin bir sınırı var. Yapıcı eleştiri işin hedefinin bilindiğini varsayar. Hedef hiç konuşulmamışsa, eleştiren kendi hedefini işe yükleyebilir ve ölçüt beyanı onu yalnız dürüstçe söylenmiş bir tercih hâline getirir. Böyle bir durumda eleştiriye başlamadan önce sorulacak ilk şey işin neyi yapmaya çalıştığıdır. Bir de eleştiri ne kadar iyi kurulursa kurulsun, işi yapan kişinin onu nasıl karşılayacağını belirlemez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Yapıcı eleştiri tonuyla değil yapısıyla tanınır. Bir parçayı gösterir, o parçanın hedefe göre neyi yapmadığını söyler ve işin sahibinin yeni sürümde dönüp değiştirebileceği somut bir şey bırakır. Sınaması basittir: eleştiriyi duyan kişi hangi parçaya döneceğini biliyor mu? Ölçüt beyanı, eleştirinin işin hedefine göre mi yoksa söyleyenin beğenisine göre mi kurulduğunu baştan söyler ve bu ayrımı yapma yükünü alan kişinin sırtından alır. Koruma notu, işin değişmemesi gereken yerini neden işe yaradığıyla birlikte söyler, böylece düzeltme yapılırken çalışan parça bozulmaz. Aşama uyumu, erken taslakta yön ve yapının, bitmeye yakın işte ise hâlâ değiştirilebilir olanın konuşulmasını ister. Not seli ise her kusuru aynı ağırlıkta sıralayıp önemliyi kaybettirir; yapıcı eleştiri bir iki yeri seçer, gerisini bekletir. Hedef hiç konuşulmamışsa eleştiriden önce işin neyi yapmaya çalıştığı sorulur.

Sonraki derse köprü

Bu ders boyunca eleştiriyi veren kişinin elindekilere baktık: yer, ölçüt, koruma notu, zamanlama, miktar. Ama eleştiri her zaman böyle kurulmuş gelmez. Çoğu zaman «olmamış», «daha modern olsun» ya da «sen hep acele ediyorsun» biçiminde gelir. Eleştiriyi alan kişi böyle bir cümleyi nasıl işe yarar bir bilgiye çevirir? Hangi eleştiriyi işine almalı, hangisini teşekkür edip bırakmalı ve kendisi işin içindeyken bu ayrımı nasıl yapabilir?