Gözlem ve soru dengesi

Açılış sahnesi

Bir kurutulmuş çiçek atölyesi, bastırılan çiçekleri türüne göre kaydeden yeni bir defter biçimini ilk kez deniyordu. Gözlemci masaya oturan katılımcıyı izlemeye başladı; katılımcı ilk çiçeği sayfaya yerleştirirken otuz saniye kadar duraksadı. Gözlemci bu duraksamayı görür görmez «neden orada durdunuz» diye sordu. Katılımcı soruyu cevaplarken elini sayfadan çekti, cevabını verdikten sonra kaldığı yeri bulamadı ve baştan başladı. Aynı duraksama ikinci katılımcıda da çıktı ama bu kez gözlemci hiç soru sormadı, yalnız yazdı: «otuz iki saniye durdu.» Oturum bitince katılımcıya neden durduğunu sordu, katılımcı hatırlamadığını söyledi; bir şeyi karıştırdığını hatırlıyor ama neyi karıştırdığını söyleyemiyordu. Üçüncü katılımcıda kulübün gözlem sorumlusu ikisini birden denedi: duraksamayı sessizce izledi, yazdı, oturumun sonunda «ilk çiçeği sayfaya koyarken bir süre durmuştunuz, o an ne oluyordu» diye sordu. Katılımcı hemen hatırladı: çiçeğin türünü mü, toplandığı yeri mi ilk sütuna yazacağını karıştırmıştı. Aynı duraksama, üç farklı ele geçiş biçiminde üç farklı sonuç vermişti. Hiçbiri yanlış değildi; üçü de aynı sahneye başka bir açıdan bakmıştı, ama yalnız üçüncüsü hem davranışı hem nedeni aynı oturumda topladı.

Bu derste ne olacak

Doğru katılımcı masaya oturduktan sonra geriye bir karar kalır: o kişiye ne zaman dokunulacağı. İzlemek davranışı bozmadan bırakır ama nedenini hiç vermez; sormak nedeni verir ama davranışı değiştirme riski taşır. Sessizliğin nerede başlayıp nerede bittiği, sözün ne zaman ve nasıl bir biçimde araya gireceği ve bir oturumun kaç soruya dayanabileceği sırayla açılıyor.

Tek bir sorunun kendisi de bazen fazla şey taşır; söylenişi, katılımcıyı hiç görmediği bir yöne çevirebilir. Denge burada tek seferlik bir seçim değildir, oturum ilerledikçe yeniden kurulur.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — sessiz ilk tur

Bir deneme oturumu başladığında elde henüz hiçbir gözlem yoktur; katılımcı prototiple ilk kez karşılaşır ve bu karşılaşma bir daha aynı biçimde yaşanmaz. Oturumun en kırılgan dakikaları burasıdır, çünkü araya giren tek bir cümle bile katılımcının kendi yolunu bulma çabasını değiştirir. Bu yüzden ilk tur bir sıfır noktasıdır: oturumun geri kalanı buradan ölçülür.

Mekanizma — bekletilen soru ve sesli düşünme

Sessiz tur bir yerde biter, çünkü bazı duraksamaların nedeni gözlemden anlaşılmaz. Soru gerekir; ama sorunun ne zaman sorulduğu, davranışı koruyup korumadığını belirler. Zamanlama burada bir ayrıntı değil, sonucun kendisidir.

Bekletilen soru davranışı sonradan açıklatır; sesli düşünme ise davranışla nedeni aynı anda ister.

Usta katmanı — yönlendiren soru ve soru bütçesi

İki yöntem de doğru kullanıldığında güvenilir bilgi verir; ama sorunun biçimi ve sayısı, o güveni tek başına bozabilir. Biçim yanlışsa cevap yanlış yöne gider; sayı yanlışsa cevap hiç gelmez.

Sorunun biçimi kadar sayısı da önemlidir; bir oturumda kaç kez söz alacağını bilmeyen bir gözlemci, davranışı değil kendi merakını izler. Bu, sessiz ilk turun tam tersi bir hatadır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Sessiz ilk tur, katılımcının prototiple ilk karşılaşmasını kimse araya girmeden bırakır; bu karşılaşma bir kez yaşanır ve ilk dakikalarda sorulan bir soru onu geri getirilemeyecek biçimde değiştirir. Ama sessizlik sınırsız değildir — çok uzatılırsa katılımcı tamamen tıkanır ve deneme kendi ağırlığı altında durur. Bir duraksama görüldüğünde soru hemen sorulmaz; bekletilen soru gibi çizelgeye işaretlenip oturumun sonunda o anı betimleyerek sorulur, betimleme atlanırsa katılımcı çoğu zaman o anı hiç hatırlamaz. Sesli düşünme davet edilir, dürtülmez; her hareketten sonra tekrarlanan bir soru davranışı bir sorgulamaya çevirir ve katılımcı artık kendiliğinden değil, cevap vermek için hareket eder.

Sorunun biçimi de kendi başına bir yön taşır. Yönlendiren soru cevabı ya da bakılacak yeri önceden içinde barındırır; katılımcı bu tür bir soruyu cevaplarken kendi yolunu değil sorunun gösterdiği yolu izler ve gözlemci kendi tahminini doğrulanmış sanabilir. Bir oturumda sorulacak soru sayısının önceden sınırlanması bu riski küçültür — sınırsız soru oturumu sorgulamaya çevirir ve asıl soru sona kalır ya da hiç sorulmaz, çok dar tutulan bütçe ise önemli bir nedeni sorusuz bırakır. Doğru denge sabit bir kural değil, oturumun o anına bakarak verilen bir karardır: bu duraksama şimdi mi sorulmalı, yoksa bekletilip betimlenerek mi sorulmalı. Bu karar deneme başlamadan önce değil, deneme sırasında, o anda verilir.

Sonraki derse köprü

Oturum bitti; çizelgede gözlemler, betimlenerek sorulmuş sorular ve sınırlı bütçenin son sorusuyla gelen cevaplar bir arada duruyor. Ama notları yeniden okuyunca bir şey fark ediliyor: katılımcının söylediklerinin büyük bölümü aslında bir davranışın anlatımı değil, bir beğeni ya da beğenmeme cümlesi. «Hoş olmuş», «pek sevmedim», «güzel duruyor» gibi cümleler çizelgeye aynı satıra, aynı ağırlıkla yazılmış; oysa bu cümlelerin bir kısmı fikrin gerçekten iş görüp görmediğini göstermiyor, yalnız o anki izlenimi taşıyor. Not aynı satırda duruyordu ama aynı şeyi söylemiyordu, çünkü biri gözlemden geliyordu, biri yalnızca izlenimden.

Bir katılımcının bir şeyi beğenmesiyle o şeyin gerçekten işe yaradığını göstermesi aynı cümlede gelebilir, ama ikisi aynı şey değildir; biri bir tercih, biri bir sonuçtur. Soru bütçesinin son sorusu bazen tam olarak bu ayrımı bulanıklaştırır, çünkü «nasıl buldunuz» gibi bir soru neredeyse her zaman bir beğeni cümlesiyle karşılık bulur. Toplanan cümleler arasında hangisi bir kanıt taşıyor, hangisi yalnız bir izlenim taşıyor — beğeni ile kanıt arasındaki çizgi nereden geçiyor?