Karar yanlılıklarını fark etme

Açılış sahnesi

Bir kırsal turizm kooperatifinin yönetim kurulu, köy turlarına eklenecek yeni bir etkinlik için toplanıyor. Masada üç öneri duruyor: koordinatörün kendi önerdiği gece yürüyüşü, toplantıdan önce bir üyenin telefonla ilettiği zeytin hasadı atölyesi, son dakika eklenen keçi sağma gösterisi. Kurul dört ölçütlü bir puan tablosu dolduruyor: maliyet, hazırlık süresi, katılımcı ilgisi, tekrar edilebilirlik. Puanlar toplanınca gece yürüyüşü hafif bir farkla önde çıkıyor.

Toplantıdan bir hafta sonra kayıtları düzenleyen bir gönüllü tabloya yeniden bakıyor. Puan farkları o kadar küçük ki, herhangi bir ölçütte bir iki puanlık oynama sonucu değiştirebilirdi. Ama asıl fark ettiği şey başka: koordinatör gece yürüyüşünü toplantıdan önce, koridorda, iki üyeye zaten anlatmıştı. Tablo dolmadan önce bir tercih zaten vardı; tablo yalnızca o tercihi haklı çıkaran sayılara ulaştı.

Bu derste ne olacak

Ölçütlerin nasıl kurulacağı Seviye 1'de, seçim ölçütleri dersinde işlenmişti: sonradan eklenen bir ölçütün taşıdığı risk, gizli kalan bir ölçütün nasıl fark edilir hale getirileceği. Karar gerekçesini kaydetme dersinde ise bir kararın sonuçla değil, o an elde olan bilgiyle ölçülmesi ve bunu mümkün kılan bir kayıt gerekiyordu. Bu ders onları yeniden anlatmıyor.

Buradaki soru ölçütlerin kendisiyle değil, ölçütler doldurulmadan önce zihinde oluşan tercihle ilgili. Bir ekip puan tablosunu doldururken gerçekten tarafsız mı kalıyor, yoksa tabloyu doldurmadan önce zaten bir adayı mı seçmiş oluyor? Seçmişse bu tercih nereden geliyor: kimin ortaya attığı bir fikirden mi, ilk ya da son duyulan bir öneriden mi, yoksa en emin sesle konuşan kişiden mi? Ve bu tercih puan tablosuna sızdığında, sızıntının izi nerede aranır?

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — erken eğilim

Bir ekip puan tablosunu açtığında zihni boş bir sayfa değildir. Toplantıdan önce duyulan bir cümle, koridorda geçen bir yorum, geçen yılın alışkanlığı, bir tercihi çoktan kurmuş olabilir. Eğilimin kendisi bir suç değildir; asıl mesele, bu tercihin yazılı bir gerekçe olmadan puanlara karışmasıdır.

Mekanizma — eğilimin üç kaynağı

Erken eğilim üç ayrı yoldan puanlara sızar: fikri kimin ortaya attığından, ne sırayla duyulduğundan, kimin ne kadar kendinden emin savunduğundan.

Seviye 1'in gözlem ve algı modülündeki bağlamın algıya etkisi dersinde sıra etkisi, bir işin kendinden hemen önce görülene göre değerlendirilmesiydi. Toplantıda olan bundan geniş: sıra yalnız komşu iki öneriyi değil, bütün tartışmanın çubuğunu ve belleğini kurar.

Usta katmanı — eğilim sınaması

Sınamanın bütün değeri sırasında yatıyor. Eğilim tartışmadan önce kâğıda geçmezse, sonradan yazılan «baştan beri düşündüğüm» cümlesi tartışmanın izini taşır ve karşılaştırılacak bağımsız bir şey kalmaz. İsimsizlik ve karışık sıra da ancak gerçekten sağlandığında iş görür; biçimi uygulanıp özü kaçırılan bir sınama, sınamasız bir puanlamadan daha tehlikelidir, çünkü ekibe haksız bir güven verir.

Sınama biçimsel olarak uygulansa bile dikkat edilecek bir işaret var: gözde adayın hiçbir ölçütte kaybetmemesi, tüm puanların yazılan eğilimle kusursuz örtüşmesi. Gerçek bir değerlendirmede adaylar bazı ölçütlerde birbirine yakınlaşır, bazı ölçütlerde yer değiştirir; bir adayın her tek ölçütte önde çıkması bu yüzden bir şüphe işaretidir. Kanıt değildir, çünkü bazen bir aday gerçekten her yönden güçlüdür; ama bu tablo görüldüğünde puanların eğilime uydurulup uydurulmadığı ayrıca sorulmalıdır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir ekip puan tablosunu doldurmadan önce zihninde zaten bir tercih taşıyor olabilir; bu erken eğilim kendi başına bir kusur değildir, çünkü deneyimden de gelebilir. Sorun, bu eğilimin görünmeden kalıp puanları kendine doğru bükmesindedir.

Eğilim üç ayrı yoldan sızar. Bir fikri kendi ortaya atan kişi ona fazladan puan verebilir; bu yazar kayırması, toplam sütunu kimin hangi puanı verdiğini gizlediğinde fark edilmeden kalır. Önerilerin duyulma sırası da puana karışır: ilk duyulan diğerlerinin karşılaştırıldığı bir çıtaya dönüşür, en son duyulan ise akılda en taze kalır; ikisi de sıra çekimidir. Bir fikir kimin tarafından, ne kadar kendinden emin bir sesle savunulduğuna göre de ağırlık kazanabilir; sessiz kalan bir aday hiç savunulmadığı için değerlendirmeye hiç girmeyebilir, bu da ses ağırlığıdır.

Eğilim sınaması bu üç kaynağı da görünür kılmanın bir yolu: eğilimi ve nedenini puanlamadan önce yazıp kapatmak, adayları yazarsız ve karışık sırayla sunmak, ayrı ayrı puanlamak, sonra eğilimle puanı karşılaştırmak. Bir gözde adayın hiçbir ölçütte kaybetmemesi kendi başına bir hüküm değil, puanların eğilime uydurulmuş olabileceğini gösteren ve ayrıca sorulması gereken bir şüphe işaretidir. Sınama, adayları değil, ekibin kendi tercihini görünür kılar.

Sonraki derse köprü

Eğilim sınaması bir ekibi kararın önüne geçmiş bir tercihi görmeye zorluyor, ama sınamadan geçmeyen adaylar da yine bir yerlere gidiyor. Bazıları ölçütlerle gerçekten kaybediyor, bazıları ise yalnızca ilk duyulan, en yüksek sesle savunulan ya da başkasının fikri olduğu için kaybediyor; ikisi puan tablosunda aynı görünüyor ama nedenleri aynı değil.

Seviye 1'de bir kararın gerekçesini tutmak için elenen kaydı kullanılmıştı; orada asıl soru bir kararın hangi bilgiyle verildiğiydi. Burada soru biraz farklı: elenen bir fikir yanlış bir nedenle mi elendi, yoksa gerçekten ölçütlerle mi kaybetti? Bu ayrım yazılmazsa, iyi bir fikir yalnızca yanlış sırada anlatıldığı için bir daha hiç gündeme gelmeyebilir.

Seçilmeyen fikirler nereye gidiyor, hangi bilgiyle birlikte saklanıyor ve hangi koşulda yeniden masaya geliyor?