Uygulanabilirlik ölçütü

Açılış sahnesi

Bir mahalle derneğinin toplantısında, komşuların birbirine alet ödünç verdiği bir alet kütüphanesi fikri tartışılıyor. Öneri en geniş hâliyle anlatılıyor: yüzden fazla farklı alet, geniş bir depo, aletleri teslim edecek sürekli bir görevli. Salon fikri beğeniyor ama teklif bu hâliyle reddediliyor, çünkü ne böyle bir depo var ne de sürekli bir görevli tutacak bütçe.

Tam oylamaya geçilecekken arka sıradan bir komşu sesleniyor: bu fikrin en küçük hâli ne olurdu? Yüz alet değil, on temel alet; sürekli görevli değil, haftada bir cumartesi, bir gönüllünün kendi evinde teslim. Oda bu küçük hâli düşününce fark ediyor ki bu hâlde bile aynı fikir, komşuların birbirine alet ödünç vermesi, ayakta duruyor. Reddedilen fikirle konuşulmaya başlanan fikir aynı fikirdi; bakılan sürüm değişmişti.

Bu derste ne olacak

Modülün önceki dersleri bir fikrin hangi kullanıcıya, hangi ölçüte ve hangi ana göre değerli sayıldığını sordu. Bu ders farklı bir soru soruyor: değerli bulunan bir fikir gerçekten kurulabilir mi, ve bu soru fikrin tam hâline mi yoksa hangi sürümüne bakılarak cevaplanmalı?

Bir fikrin uygulanabilirliği fikrin hayal edilen tam hâline değil, fikri hâlâ taşıyan en küçük sürümüne ve o sürümün en zor parçasına bakılarak ölçülür. Önce fikrin tam hâline bakılınca iyi fikirlerin nasıl elendiğini göreceğiz, sonra aynı fikri taşıyan küçük bir sürümün nasıl kurulduğunu. Ardından bir sürümün uygulanabilirliğinin tek bir parçaya, o işin en zor yerine bağlı olduğunu göreceğiz ve kimsenin sormadığı bir parçanın seçimi sonradan nasıl batırdığını. Son olarak seçimden önce her adayı parçalarına ayırıp tek tek yoklayan bir sınamaya bakacağız.

Varsayımları görünür kılma dersindeki kısıt kılığı, bir yapamayız cümlesinin sınanmamış bir varsayım olabileceğini gösteriyordu; bu ders aynı cümleyi bir varsayım olarak değil, fikrin hangi sürümü için söylendiğine bakarak sınıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — tam hâl yanılgısı ve çekirdek sürüm

Bir fikir masaya ilk geldiğinde çoğu zaman en büyük, en eksiksiz hâliyle anlatılır. Bu hâle bakılarak yapılamaz denmesi kolaydır; sorun, aynı fikrin çok daha küçük bir sürümünün elde kalan imkânla kurulabilir olmasıdır. Fikir olgunlaştırma dersindeki asgari biçim bir adayı karşılaştırmaya hazır hâle getiriyordu; burada aranan sürüm karşılaştırma için değil, kurulabilirlik için küçültülüyor.

Tam hâlin elenmesi fikri bitirmiyor; asıl soru fikri hâlâ taşıyan en küçük sürümün ne olduğu.

Mekanizma — darboğaz parçası ve gizli parça

Bir fikrin çekirdek sürümü bulunduğunda iş bitmiyor; o sürümün kendi içinde de bütün parçalar aynı ağırlıkta değil. Zaman, beceri, malzeme ve kimden izin gerektiği, fikir seçme dersindeki dışarıdan ölçütlerle aynı ailedendir; orada bir maddeye uygulanıyorlardı, burada fikrin tek tek parçalarına uygulanıyorlar.

Darboğaz parçası en azından sorulan bir parça. Bazen fikri batıran parça hiç sorulmamış olandır.

Usta katmanı — parça yoklaması

Darboğaz parçasını aramak yerine kolay olan yere bakıp erken bir yapılabilir hükmü vermek de yaygın bir hata.

Bu riski görmenin yolu kolay parçalara güvenmemek, seçimden önce her adayı ayrı ayrı parçalarına ayırıp yoklamaktır.

Yoklamanın adımları eksiksiz atılıp içine yanlış sürüm konabiliyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir fikrin uygulanabilirliği fikrin hayal edilen tam hâline değil, fikri hâlâ taşıyan en küçük sürümüne bakılarak ölçülür. Tam hâl yanılgısı iyi fikirleri sırf en büyük sürümleri pahalı ya da zor göründüğü için eler; oysa aynı fikrin çekirdek sürümü elde kalan imkânla kurulabilir. Çekirdek sürüm fikri küçültmenin bir yolu değil, fikri taşıyan parçayı korumanın yoludur; bu sınırın ötesine geçildiğinde küçültme fikri başka bir fikre çevirir.

Çekirdek sürüm bulunduğunda iş bitmiyor. Genellikle geri kalanı kolayken tek bir parça, bir beceri, bir malzeme ya da bir izin, bütün uygulanabilirliği belirliyor; seçim o parçaya bakılarak yapılmalı. Kimsenin listelemediği bir parça da sonradan yapılamaz çıkıp seçilen fikri batırabiliyor. Kolay parçalara bakıp erken bir yapılabilir hükmü vermek bu yüzden yanıltıcı; darboğaz parçası hiç sorulmamış olabilir.

Parça yoklaması bu riski seçimden önceye taşıyor: her adayın çekirdek sürümü yazılıyor, parçalarına ayrılıyor, her parçanın yanına eldeki imkân yazılıyor. Seçilen fikri geliştirme dersindeki yeter sürüm bir turun sonunda yeterli olan hâli sorarken, bu ders aynı soruyu seçimden önce, hangi sürümün baştan kurulabilir olduğuna sorar. Yoklamanın her adımı atılsa da içine fikrin tam hâli konursa sonuç yine yanılır: parçalara ayırma fikrin tam hâli üzerinden yapılırsa iyi bir aday gereksiz yere elenir.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir fikrin hangi sürümüne ve hangi parçasına bakılarak kurulabilir sayıldığına baktık. Ama çekirdek sürümü kurulabilir çıkan iki aday bile aynı emeği istemeyebilir ve aynı sonucu vermeyebilir.

Etki–çaba matrisi burada başlıyor: harcanacak emekle doğacak etki birlikte nasıl okunur, ve kolay olanı seçmek ne zaman bir tuzaktır?