Seçimden önce fikirleri olgunlaştırma

Açılış sahnesi

Bir mahalle sakinleri toplantısında yeni bir çocuk oyun alanı için iki öneri masaya geliyor.

Birinci öneri bir sayfa: alanın ölçüleri çizilmiş, hangi ekipmanın nereye konacağı işaretlenmiş, bakımını kimin üstleneceği yazılmış. İkinci öneri tek cümle: eski otoparkın kullanılmayan köşesine bir salıncak konsun.

Toplantı başkanı birinci öneriyi okuyor ve salon başını sallıyor. İkinci öneriyi getiren komşu daha cümlesini bitirmeden "bu daha iyi düşünülmüş" yorumunu duyuyor. Oylamaya geçilmek üzereyken arka sıradan biri soruyor: ikinci öneriyi de aynı sayfaya döksek, birinci hâlâ kazanır mı?

Soru salonu susturuyor, çünkü kimsenin cevabı yok. İkinci öneriyi getiren komşu otoparkı hiç düşünmemiş değil; üç haftadır aklında taşıyor, iki komşusuyla konuşmuş, hangi saatlerde boş kaldığını biliyor. Ama bunların hiçbiri kâğıda geçmemiş; birinci öneriyi getiren komşu ise üç akşamını o sayfaya vermiş.

Toplantı bir hafta erteleniyor. İkinci öneri de aynı sayfaya dökülüyor: kime, hangi kullanım anı için, ilk itiraza ne cevapla. Bir hafta sonra iki sayfa masaya konduğunda salonun fikri değişiyor ve salıncak önerisi kazanıyor.

Değişen fikirlerin kendisi değil. Değişen, ikisinin de aynı asgari sayfaya getirilmiş olması.

Bu derste ne olacak

Oyun alanı toplantısında seçilmek üzere olan fikir daha iyi değildi; daha çok yazılmıştı. Bu ders tam o farkta duruyor: henüz kimse seçilmedi, masada birden çok aday var ve adaylar hâlâ birbiriyle karşılaştırılabilir değil.

Önce adaylar arasında bir farkı göreceğiz: bazı fikirler masaya işlenmiş gelir, bazıları ham gelir. Sonra bu farkı kapatan ortak bir asgari biçim kuracağız. Ardından bu biçime getirme işine ayrılan zamanın da eşit dağılması gerektiğini, aksi hâlde farkın yeniden açıldığını göreceğiz. Sonra iki tehlikeye bakacağız: bir adayın seçimden önce zaten geliştirilmeye başlanması ve bir adayın yalnızca iyi anlatıldığı için olgun sanılması. Son olarak bir olgunluk sınamasının nasıl yapıldığını ve nasıl atlandığını göreceğiz.

Seviye 1'deki güçlü ve zayıf yönleri karşılaştırma dersindeki eşit ayrıntı kuralı tek bir fikrin iki yüzünü eşitliyordu; burada eşitlenen adayların kendisi. Seçilen fikri geliştirme dersindeki yeter sürüm ise seçimden sonrasına aitti; bu ders seçimden öncesinde kalıyor.

Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — olgunluğun kaynağı

Bir seçim toplantısına gelen fikirler aynı işlenmişlikte gelmiyor. Biri aylardır taşınmış, biri dün akla gelmiş; biri kâğıda dökülmüş, biri yalnızca söylenmiş. Bu fark gerçek görünüyor ve önemli görünüyor, ama ölçtüğü şey fikrin kendisi değil, üzerinde geçirilen zaman.

Bunun pratik sonucu, seçim toplantılarının çoğu zaman en iyi fikri değil en çok anlatılmış fikri seçmesi. İşlenmiş bir aday kendini savunuyor; ham bir aday susuyor, çünkü henüz kimse onu bir cümleye oturtmamış. Toplantı bu susmayı fikrin zayıflığı sanıyor.

Mekanizma — asgari biçim ve eşit bakım payı

Olgunluk farkını kapatmanın yolu her adayı daha da geliştirmek değil, hepsini aynı basit hâle indirmek.

Bunun pratik sonucu, sıralamanın çoğu zaman değişmesi. İşlenmiş görünen bir aday asgari biçimin üç parçasından birini taşıyamayabiliyor; ham görünen bir aday üç parçayı da on dakikada doldurabiliyor. Biçim eşitlendiğinde geriye kalan fark artık zamandan değil fikrin kendisinden geliyor.

Asgari biçime getirmek tek seferlik bir iş değil; her adaya bu işlem için ayrılan zaman da eşit olmalı.

Usta katmanı — erken yatırım, görünüş ve sınama

Asgari biçim ve eşit bakım payı doğru uygulansa bile bir tehlike kalıyor: adaylardan birinin asgari biçimin ötesine geçip geliştirilmeye başlanması.

Bu, seçilen fikri geliştirme dersindeki geliştirme turunun konusu değil; oradaki tur seçimden sonra başlıyordu. Burada geliştirme seçimden önce, adaylardan yalnız birine uygulanıyor.

Bu bir parlak ilk hâl: anlatının akıcılığı olgunluğun kanıtı sanılıyor, oysa asgari biçimin üç parçasından biri hiç doldurulmamış. Sunum ne kadar iyi olursa olsun, üçüncü parça boşsa aday henüz karşılaştırmaya hazır değil.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Ham fikirler seçim toplantısına aynı işlenmişlikte gelmiyor. Biri aylardır taşınmış, biri dün söylenmiş; bu ayrım gerçek ama fikrin kalitesiyle ilgisi yok, yalnız üzerinde geçirilen zamanla ilgili. Seçimden önce fikirleri olgunlaştırmak onları geliştirmek değil eşitlemektir — en çok işlenmiş aday, daha iyi olduğu için değil daha çok yazıldığı için kazanmasın diye.

Asgari biçim bu eşitlemenin aracı: kime ve ne için olduğunu söyleyen tek cümle, bir somut kullanım anı, ilk itiraza tek satırlık bir cevap. Bu üçü taşınmadan hiçbir aday karşılaştırmaya girmiyor ve biçim eşitlendiğinde sıralama çoğu zaman değişiyor.

Biçimin eşitlenmesi tek başına yetmiyor; ona ayrılan bakım payı da eşit olmalı. Sevilen adaya fazla zaman ayrıldığında olgunluk farkı, asgari biçim doğru uygulanmış olsa bile yeniden açılıyor.

İki tehlike bu dengeyi bozuyor. Biri erken yatırım: bir adayın asgari biçimin ötesine geçip geliştirilmeye başlanması, seçimi fiilen bitiriyor. Öbürü parlak ilk hâl: akıcı bir anlatının olgunluk sanılması, oysa asgari biçimin üç parçasından biri hâlâ eksik olabiliyor.

Bunların hepsini görmenin tek yolu bir olgunluk sınaması: seçim toplantısından önce her adayın üç parçayı taşıyıp taşımadığına tek tek bakmak. Sınama yapılmadığında toplantı en çok yazılmış öneriyi ödüllendiriyor, en iyi öneriyi değil.

Sonraki derse köprü

Bu derste her aday aynı asgari biçime getirildi: kime, ne için, hangi kullanım anında, hangi itiraza karşı.

Ama asgari biçime sokulan adaylar bir araya gelince bazen tuhaf bir şey görülüyor: iki ayrı öneri, farklı sözlerle söylenmiş aynı şeyi anlatıyor. Biri eski otoparka salıncak diyor, öbürü otoparkın kullanılmayan köşesini çocuklara ayıralım diyor ve ikisi de aynı yeri işaret ediyor.

Böyle adaylar birer birer mi karşılaştırılmalı, yoksa önce ortak bir çatı altında mı toplanmalı?

Temalara göre kümeleme bu soruyla açılıyor.