Biçim ve kural kısıtı

Açılış sahnesi

Bir semt tiyatrosunun sezon broşürünü hazırlayan gönüllüye yönetim tek bir kural veriyor: her oyun tam üç cümleyle tanıtılacak ve ilk cümle bir soru olacak. Gönüllü ilk gece her zamanki gibi yazıyor; oyunun konusunu, yazarını, süresini anlatan uzun paragrafları üç cümleye sıkıştırıyor, ilk cümleyi de sonuna soru işareti eklenmiş bir özetle geçiştiriyor: «Bir aile bir yaz evinde neler yaşar?» Ertesi sabah okuyunca üç cümlenin hiçbir şeyi değiştirmediğini görüyor. Kural uzunluğa ve ilk cümlenin kipine karar vermişti, ama o iki kararın arkasında hâlâ aynı özet duruyordu.

İkinci denemede soruyu seyircinin salondan çıkarken kendine soracağı soruya çeviriyor: «Birini affetmek için ondan özür beklemek gerekir mi?» Soru işareti yine aynı yerde duruyor; bu kez sorunun ne sorduğuna karar verilmiş. Kural ona ne kadar ve hangi kipte yazacağını sormamıştı, bu iki kararı çoktan kendisi vermişti. Geriye tek bir karar kalmıştı, neyi soracağı, ve gönüllünün bütün dikkati ikinci gece oraya aktı.

Bu derste ne olacak

Malzeme ve araç kısıtı dersinde bir malzemenin direnci biçimi belirliyordu; malzeme neyin mümkün olduğuna kendi fiziğiyle karar veriyordu. Bu derste kısıtlayan şey bir fizik değil, bir cümle: on dört satır, üç bölüm, yalnız sorularla yazılmış bir tanıtım, tek renk ve üç şekil. Hiçbirinin ardında bir malzeme direnci yok; sınırı koyan kişi başka bir sayı da seçebilirdi. Soru şu: biçim doğrudan bir kuraldan geliyorsa, karar kimden kime geçiyor?

Beyin fırtınası dersindeki isteyen kural ile yasak koyan kural ayrımı bu dersin konusu değil; burada bakılan, keyfî bir biçim sınırının işi nereden kestiği. Broşür gönüllüsünün iki gecesi arasındaki fark tam oradaydı. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — Sabitlenen karar ve açık kalan karar

Bir biçim kuralı duyulduğunda önce neyi yasakladığına bakılır, oysa asıl iş kuralın neyi sabitlediğinde başlar. Sabitleme bir tartışmayı kapatmaktır: kural konduktan sonra o karar bir daha masaya gelmez. Kapanan yerin yanında her zaman bir alan kalır ve kuralın işe yarayıp yaramadığı, o alanda neyin biriktiğine bakılarak anlaşılır.

Mekanizma — Form doldurma ve kabuk uyumu

Bu denge kendiliğinden kurulmuyor. Kural kapattığı yerin yanına her zaman zengin bir alan bırakmaz; bazen hiçbir kararı açık bırakmayacak kadar çoğunu birden sabitler. Bazen de kişi kuralın harfine uyar ama asıl kapatmak istediği kararı başka bir yoldan yine eskisi gibi verir. İkisi de dışarıdan aynı görünür; gerçek fark, geriye kalan alanın ne kadarının gerçekten açık olduğundadır.

Biçim kuralının keyfîliği her zaman dışarıdan giydirilmiş kalmaz; bazen kişi kuralın neden tam bu işe uyduğunu işin kendi mantığında bulur.

Bir kuralın kimde neyi sabitleyeceği, o kişinin kural gelmeden önce neyi zaten sabit tuttuğuna bağlı.

Usta katmanı — Kural haritası

Bir biçim kuralının iş üstünde ne yapacağı, kural daha konmadan kâğıt üstünde okunabilir. İşin kararları önceden yazılabilir, her biri kuralın sabitleyeceği mi açık bırakacağı mı diye işaretlenebilir; açık kalan hiçbir karar çıkmıyorsa kural henüz konmadan gevşetilebilir, açık kalan karar önemsiz çıkıyorsa kural başka bir yere kaydırılabilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir biçim kuralının fiziksel bir gerekçesi olması gerekmez; işlevi tam da bu keyfîlikten gelir. Kural bir kararı sabitler, artık tartışılmayan bir karar hâline getirir: bir uzunluk, bir sıra, bir bölüm sayısı, izin verilen ya da yasaklanan bir öğe. Sabitlenen kararın yanında her zaman bir açık kalan karar durur; kural işe yarıyorsa kişi bu dar alanda her zamankinden daha çok şey dener.

Bu denge iki yönden bozulabilir. Kural çok fazla kararı birden sabitlerse geriye açık kalan neredeyse hiçbir karar kalmaz, iş bir form doldurmaya döner. Kişi kuralın harfine uyup asıl kapatmak istediği kararı başka bir yoldan yine eski hâliyle verirse kural kâğıt üstünde tutulur ama işlevini kaybeder; buna kabuk uyumu denir. İyi çalışan bir kuralda kişi onun neden bu işe uyduğunu işin kendi içinde bulur.

Kural haritası, kural konmadan önce uygulanan denetimdir: işin kararları yazılır, her biri sabitlenecek mi açık kalacak mı diye işaretlenir. Açık kalan hiçbir karar çıkmıyorsa kural gevşetilir; önemsiz çıkıyorsa başka bir yere kaydırılır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir biçim kuralı bir kararı bir kişiden alıp önceden belirlenmiş, sabit bir kalıba veriyordu; kararı veren yine bir insandı, yalnız o insanın nerede karar verdiği değişiyordu. Sıradaki ders, Rastlantı ve olasılık, kararı bu kez hiçbir insana bırakmıyor: karar bir zara, bir kurayı çeken ele, bir tesadüfe bırakıldığında masadaki kişinin elinde ne kalır?