Rastgele uyaran yöntemi

Açılış sahnesi

Soru masada duruyor ve tıkanmış. Biri sözlüğü açıyor, parmağını rastgele bir yere koyuyor ve çıkan kelimeyi yüksek sesle okuyor: mandal.

Masada bir hareketlenme oluyor. Kelime tuhaf, tam da bu yüzden umut verici ve herkes ondan bir şey çıkarmaya çalışıyor.

İlk cümle geliyor: müşterilerimizi de mandal gibi bir arada tutmalıyız. Cümle hoş duruluyor ve kimse itiraz etmiyor.

İkinci cümle geliyor ve başka bir şey yapıyor: mandal tuttuğu şeyi bırakabiliyor, bizim kayıt sistemimiz bırakamıyor.

İki cümle de mandaldan geldi. Biri kelimeyi kullandı, öteki kelimeden bir şey aldı ve aldığı şey masadaki soruya değdi.

Aradaki farkı o an kimse adlandırmadı. Tur bitti, iki cümle de listeye yazıldı ve ikisi de aynı ağırlıkta duruyordu.

Bu derste ne olacak

Bu yöntemin parçaları sana yabancı değil ve hepsi ayrı derslerde çalışıldı.

Çağrışımların belirli bir sırayla geldiğini, önce en sık kullanılan bağların çıktığını biliyorsun. İki kavramın özelliklerini çaprazlamayı da yaptın. Soruyla ilişkisi kurulamayan bir kategoriye atlamanın adı da kondu; yeterli gözlem yokken görülen sahte örüntünün de.

Eksik olan tek bir şey var ve bu ders onun için yazıldı: ortada iki cümle varken hangisinin gerçekten bir şey taşıdığını, o anda, nasıl anlarsın?

Yöntemin kendisini uzun uzun tarif etmeyeceğim. Bir kelime alınıyor, soruya sürtülüyor ve bir şey çıkıyor; anlatılacak kısmı bu kadar.

Ders boyunca tek bir uyaranı izleyeceğiz. Açılıştaki mandal yanımızda kalacak ve her bölümde başına bir şey gelecek; sonunda da atılacak, çünkü atılmak onun işinin bir parçası. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — seçilmemiş olmanın işi

Bir kelimenin işe yaraması tuhaflığından gelmiyor. Seçilmemiş olmasından geliyor.

Kendi başına düşünürken aklına gelen her şey, çağrışım sırasının başından geliyor: en sık kullandığın bağlar. Sözlükten gelen kelimenin o sırayla hiçbir alışverişi yok.

Burada akla gelen itiraz şu: uzak bir kelimeyi kendim de seçebilirim. Seçebilirsin ve seçtiğin anda o kelime uzak olmaktan çıkar; onu uzak bulman bile onunla bir bağın olduğunu gösterir. Kendi seçtiğin uzaklık, kendi çağrışım sıranın biraz ilerisidir ve o sıranın dışına çıkmaz. Sözlüğün ya da elinin değdiği ilk nesnenin seni götürdüğü yerin senin hakkında hiçbir bilgisi yok; işi gören fark bu.

Ölçü, işin içinde bir el olup olmaması değil. Sözlüğü açan da masadaki nesneyi alan da sensin; belirleyici olan, seçme kuralının sorunla ilgisiz olması. Sayfayı açmak ya da en yakındakini almak soruna bakmadan işleyen kurallar; uzak bir kelime düşünmek ise soruna bakarak işliyor.

Ama seçilmemiş olmak tek başına yetmiyor. Kelime odaya giriyor ve ondan alınacak şeyin ne olduğu hâlâ belirsiz.

Mandala dönelim. Mandalın adı bir şey taşımıyor; nitelikleri taşıyor: yaylı olması, tuttuğunu bırakabilmesi, ucuz olması, tek başına işe yaramayıp çift çalışması.

Bu niteliklerden hangisinin işe yarayacağı baştan belli değil. Hepsi denenir ve çoğu tutmaz; tutmaması da beklenen şey.

Mekanizma — iki cümle, aynı görünüş

Şimdi açılıştaki iki cümleye dönebiliriz. İkisi de mandaldan geldi ve aralarındaki fark gözle görünmüyor.

Süs bağlantısının en sinsi yanı iyi hissettirmesi. Masa bir şey bulduğunu düşünüyor ve turun verimli geçtiğine dair bir izlenim kalıyor.

Ayrımı yapmanın bir yolu var ve mekanik. Uyaranın kendisini cümleden çıkarıp geriye ne kaldığına bakıyorsun.

Mandalın iki cümlesine uygulayalım. Birincisinden mandalı silince geriye müşterileri bir arada tutmak kalıyor ve bu zaten bilinen bir istek; cümle dağılmıyor ama yeni bir şey de söylemiyor.

İkincisinden mandalı silince şu kalıyor: kayıt sistemimiz aldığını bırakamıyor. Cümle ayakta duruyor, kelimeye ihtiyacı yok ve masadaki soruya değiyor.

Usta katmanı — sınamanın aldatan yüzü

Silme işlemi bir yanlışı eliyor ve bir başkasını hiç görmüyor.

Bunun kötü bir şey olmadığını söylemek gerek. Söylenmemiş bir fikrin nihayet söylenmesi kazançtır ve turun hanesine yazılır.

Yanlış olan şey ölçümde. O fikri uyaranın ürünü saymak, yöntemin ne yaptığı konusunda seni yanıltıyor ve bir dahaki sefere yanlış aracı kuruyorsun.

Ayırt etmenin yolu ikinci bir soru ve turdan sonra soruluyor: bu fikir bugün mü kuruldu?

Bir şeyi de eklemek gerek: uyaranın tutmaması yöntemin başarısızlığı değil. Bir kelimeden dört nitelik çıkarıp dördünün de tutmadığını görmek, o soruya o gün başka bir yerden bakılamayacağını söylemiyor; yalnız o kelimenin işini bitirdiğini söylüyor. Yenisini almak ucuz.

Şimdi yöntemin sınırına geliyoruz ve sınır uyaranda değil soruda.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Rastgele uyaranı çalıştıran şey tuhaflık değil, seçilmemiş olmak. Kendi aklına gelen her şey çağrışım sırasının başından gelir; sözlükten gelen kelimenin o sırayla alışverişi yoktur.

Uyarandan geçen şey adı değil, bir niteliği. Nitelik sorunun üstünde bir şey değiştiriyorsa iş görmüştür; değiştirmiyorsa ortada yalnız alışılmadık bir kelime vardır.

Süs bağlantısı iyi hissettirir ve en çok bu yüzden tehlikelidir. Masa bir şey bulduğunu sanır ve turun verimli geçtiğine dair bir izlenim kalır.

Ayırmanın yolu mekanik: uyaranın adını fikirden sil ve geriye ne kaldığına bak. Fikir kelimesiz ayakta duruyorsa bir nitelik geçmiştir.

Silme işlemi bir yanlışı görmez. Uyarandan önce de aklında duran bir fikir, kelimeye hiç ihtiyacı olmadığı için sınamadan rahatça geçer.

Bu yüzden ikinci bir soru var ve turdan sonra sorulur: bu fikir bugün mü kuruldu? Eski fikirler kazançtır, ama yöntemin hanesine yazılmaz.

Yöntemin sınırı uyaranda değil soruda. Niteliklerin tutunacağı bir yüzey gerekir; dar ve tek bir ölçüme bağlı bir soruda hiçbir nitelik tutunmaz.

Ve uyaran atılır. İşi bittiğinde cümlede kalmaz; aynı kelimeye ikinci kez dönüldüğünde de artık seçilmemiş bir kelime değildir.

Sonraki derse köprü

Bu derste kelimeyi hiç seçmedik. Gücünün tamamı seçilmemiş olmasından geliyordu ve seçseydik kendi çağrışım sıramızın içinden çıkacaktı.

Sıradaki ders tam tersini yapıyor: iki şeyi de sen seçiyorsun ve aralarında bir bağ kurmak zorunda kalıyorsun. Seçilmiş iki şey arasında zorunlu bir bağ kurmak, rastgele bir kelimeden nitelik çekmekle aynı iş değil.

Farkı şurada aramak gerekecek: rastgele uyaranda bağ kurulamazsa kelime atılır ve bir yenisi alınır. Zorunlu bağda atma seçeneği yoktur ve bağ kurulana kadar iki uçta da kalınır.

Bugün öğrendiğin silme işlemi orada da işe yarayacak, ama tek başına yetmeyecek; iki ucun da seçilmiş olduğu bir yerde, bağın gerçekten kurulup kurulmadığını başka bir şey ölçer.