Perspektif değiştirme

Açılış sahnesi

Bir kişi hazırladığı yönergeyi yeni gelenlerin anlamadığını fark ediyor ve nedenini bulmaya çalışıyor.

Kendini onların yerine koyuyor. Ben yeni gelseydim ne sorardım diye düşünüyor ve iki soru buluyor: bu adım ne kadar sürer, sıra bende mi?

Yönergeyi o iki soruya göre düzeltiyor.

Sonraki hafta yeni gelen biri geliyor ve gerçekten takılıyor. Sorduğu şey şu: burada bir sıra mı var?

Bu soru yönergede yok. Çünkü yönergeyi yazan kişi bir sıranın var olduğunu bilmemeyi hiç düşünmemiş.

Kendini yeni gelenin yerine koyarken bir şeyi yanında götürmüş: sıranın varlığını.

Yerine geçtiğini sandığı kişi, aslında kendisiydi; yalnız biraz daha az deneyimli hâliyle.

Bu ders o farkı kapatmayı anlatıyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu dersin üçüncü modüldeki konum dersinden farkını netleştireceğiz; orada gidilebilen yerler vardı, burada yok.

Sonra bir konumun neyden yapıldığını söyleyeceğiz ve üç parçası var.

Ardından en çok atlanan parçaya geleceğiz. Bu parça atlanınca kurulan konum sana çok benziyor ve hiçbir işe yaramıyor.

Sonra ikinci parçayı kuracağız; aynı sahnede iki kişi farklı şeylere bakıyor.

Son olarak kurduğun konumun gerçekten kurulup kurulmadığını ölçen tek sınamayı vereceğiz.

Bir sınır: bu ders bir duygu çalışması değil. Başkasını anlamak, ona hak vermek ya da onun hissettiğini hissetmek başka bir iştir; burada yapılan şey bir konumu parçalarından inşa etmek ve oradan ne göründüğünü yoklamak. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — gidilemeyen konum kurulur

Üçüncü modülde konumu bir yer olarak kurmuştuk ve değiştirmenin en ucuz yolu fizikseldi; çömeliyordun, uzaklaşıyordun, başka bir kapıdan giriyordun.

Bazı konumlara gidilemiyor. Bir yıl sonra bu işi devralacak kişinin yerine gidemezsin, hiç tanımadığın birinin yerine de.

Kurmanın üç parçası var ve üçü de ayrı ayrı yazılıyor: o kişi neyi biliyor, neyi bilmiyor ve o an neye bakıyor. Üçü yazılmadan yapılan şey dördüncü modülde gördüğün uydurma konum oluyor; kendi konumundan bir tahmin üretiyorsun ve tahmin kendi dağarcığından geliyor.

Zorluğun sebebi basit ve inatçı. Bir şeyi bildiğinde onu bilmemenin nasıl bir şey olduğunu hatırlayamıyorsun; bilgi geri alınamıyor. Bu yüzden bilmeme hâli hatırlanarak değil, listelenerek kuruluyor: o kişinin bilmediği şeyleri tek tek yazmak gerekiyor.

Listeyi doldururken işe yarayan bir yön var. En değerli maddeler, sana en apaçık gelenler; çünkü apaçık olan şey hiç söylenmiyor ve tam da bu yüzden yönergede, açıklamada ya da tarifte hiç geçmiyor. "Bunu zaten herkes bilir" dediğin her cümle listeye bir madde olarak giriyor ve o maddeler çoğu zaman gerçek takılma noktalarına denk düşüyor.

Mekanizma — sızan bilgi ve bakılan yer

Sızmanın işareti çok net: kurduğun kişi hiçbir yerde takılmıyorsa sızma olmuş demektir. Gerçek bir yeni gelen mutlaka bir yerde takılıyor ve senin kurduğun kişi takılmıyorsa o kişi sen oluyorsun. Bu işaret kurulmuş konumun en hızlı kontrolü.

Bunun pratik karşılığı şu: bir şeyin orada olması, o kişi için var olduğu anlamına gelmiyor. Yönerge duvarda asılı olabilir ve giren kişi kapıdan içeri girerken ona bakmıyor olabilir; bilgi mevcut ve bakış alanının dışında. Üçüncü modüldeki konum körlüğü burada başkasının gözünden kuruluyor.

Usta katmanı — konum gerçekten kuruldu mu

Kurulmuş bir konumun en büyük tehlikesi kurulduğunu sanmak. Sınaması tek ve çok basit.

Bunun kullanımı bir kontrol listesi değil, tek bir soru. Kurduğun konumdan bir cevap aldıktan sonra kendine sor: bu cevabı zaten biliyor muydum? Cevap evet ise o konum bir ayna; hayır ise gerçekten başka bir yerden bakmışsın demektir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bazı konumlara gidilemez ve o konumlar kurulur; kurmanın üç parçası vardır, yani o kişi neyi biliyor, neyi bilmiyor ve o an neye bakıyor.

En çok atlanan parça bilmemedir, çünkü bir şeyi bildiğinde onu bilmemeyi hatırlayamazsın; bilmeme hatırlanarak değil madde madde listelenerek kurulur.

Kurulan kişi hiçbir yerde takılmıyorsa bilgi sızmış demektir ve o kişi sensin; takılma olmaması bir başarı değil, bir uyarıdır.

Bir bilginin ortada olması o kişi için var olduğu anlamına gelmez; bakış alanı, bilinen şey kadar belirleyicidir ve mevcut bilgi görülmüyorsa yoktur.

Kurulmuş konumun tek sınaması ters cevaptır: oradan sana katılmayan bir şey çıkmıyorsa konum bir aynadır ve kurulmamıştır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir insanın konumunu kurduk ve üç parçası vardı: bildikleri, bilmedikleri ve baktığı yer.

Şimdi insan olmayan bir şeye geçeceğiz.

Elindeki sıradan bir nesneye bak. O nesnenin ne olduğunu biliyorsun ve bu bilgi, üçüncü modülde gördüğün gibi, ona bakmayı durduruyor. Adı bulundu, iş bitti sayılıyor.

Oysa aynı nesne, adı bir kenara konduğunda bambaşka şeylere yarayabiliyor.

Sıradaki ders bir nesneye yeni işlevler bulmayı ele alıyor.

Orada göreceğin şey şu: yeni işlev nesnenin adından değil özelliklerinden çıkıyor. Bir şeyin ne olduğu bir işe yaramıyor; ne kadar ağır olduğu, hangi yüzeye tutunduğu ve neyi engellediği yarıyor.