Güçlü yaratıcı soru oluşturma

Açılış sahnesi

Bir masada iki soru yazılı duruyor.

Birincisi şu: insanlar neden yaratıcı olamıyor?

İkincisi şu: bu masadaki dört kişi son bir ayda kaç kez yeni bir şey denedi ve o denemelerde ne oldu?

Birinci soru ağır ve etkileyici. Sorulduğunda masada bir sessizlik oluyor ve herkes düşünüyor.

İkinci soru sıradan. Neredeyse basit görünüyor.

Yarım saat sonra tablo şöyle: birinci soruya verilen cevaplar birbirine benziyor ve hepsi genel. Eğitim, korku, zaman. Hiçbiri o masadaki hiç kimseye bir şey yaptırmıyor.

İkinci soru dört kişiden dört ayrı hikâye çıkardı. Üçünde ortak bir şey var ve o ortak şey ertesi hafta denenebilecek bir değişikliğe dönüştü.

Etkileyici olan soru boş döndü. Sıradan olan soru iş çıkardı.

Bu ders o farkın nereden geldiğini gösteriyor.

Bu derste ne olacak

Önce bir sorunun gücünü neyle ölçeceğimizi kuracağız ve ölçü tek değil, iki tane.

Sonra birinci ölçüyü tek başına kullanmanın neden yetmediğini göstereceğiz.

Ardından en sık düşülen tuzağa geleceğiz ve o tuzak zekice görünen sorular.

Son olarak zayıf bir soruyu güçlendirmenin yolunu vereceğiz; yol beklediğinin tersi yönde.

Bir sınır: bu ders soru şablonu vermiyor. Belirli soru kalıpları, yeniden çerçeveleme listeleri ve hazır soru biçimleri Seviye 2'nin problem bulma modülünde. Burada öğrenilecek şey bir kalıp değil, elindeki sorunun güçlü olup olmadığını ölçmek. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — bir sorunun gücü nasıl ölçülür

Bu iki ölçünün birlikte olması önemli, çünkü ayrı ayrı bakıldığında ikisi de yanıltıyor. Yalnız birinciye bakan kişi en genel soruyu en iyi soru sanıyor; yalnız ikinciye bakan kişi de en dar soruyu seçiyor ve zaten bildiği cevapları alıyor.

Ölçerken bakılacak şey sayı değil, çeşitlilik. Beş cevabın beşi de aynı yöne gidiyorsa genişlik düşüktür; üç cevap birbirinden uzaksa genişlik yüksektir. İkinci modülde alternatiflerin gerçekten ayrı olup olmadığını ölçmeyi öğrenmiştin, burada aynı sınama soruya uygulanıyor.

Mekanizma — ikinci ölçü ve zekice görünen tuzak

Bu ölçünün pratik karşılığı çok net. Bir cevabı okuyup "bunu bu hafta nasıl denerim" diye sorduğunda bir yol görebiliyorsan cevap denenebilir; göremiyorsan o cevap bir görüş. Beşinci modülde küçük denemenin ölçütlerini öğrenmiştin ve buradaki eşik onunla aynı.

Bu sınamanın bir de zaman kazandıran tarafı var. Bir sorunun iyi olup olmadığını tartışmak uzun sürüyor ve çoğu zaman kimse ikna olmuyor; cevaplarından birini bu hafta deneyip denemeyeceğini sormak ise otuz saniye alıyor. Yani sorunun değerlendirmesi sorunun kendisi üzerinden değil, ürettiği cevaplar üzerinden yapılıyor ve bu her zaman daha hızlı.

Ayırt etmenin işaret aradığın yer, sorunun sorulduğu andaki tepki. Gösteriş sorusu sorulduğunda ortam ağırlaşıyor ve insanlar düşünüyormuş gibi duruyor; güçlü soru sorulduğunda ise insanlar hemen somut şeyler söylemeye başlıyor ve konuşma hızlanıyor.

Usta katmanı — güçlendirmek daraltmaktır

Zayıf bir soruyla karşılaştığında ilk refleks onu genişletmek oluyor; daha kapsayıcı yapmak, daha büyük sormak. Bu refleks yanlış yönde.

Bu ilk bakışta ters görünüyor. Sebebi şu: geniş bir soruda cevap verecek kişinin nereden başlayacağı belli değil ve en genel cümleye sığınıyor. Bir kişi, bir yer ve bir zaman eklendiğinde başlanacak yer belli oluyor ve zihin gerçek bir durumu hatırlamak zorunda kalıyor; hatırlanan durum her zaman genel cümleden zengin.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Bir sorunun gücü iki ölçüyle birlikte ölçülür: kaç ayrı yönde cevap ürettiği ve o cevapların denenebilir olup olmadığı; tek başına ikisi de yanıltır.

Genişlikte bakılacak şey cevap sayısı değil çeşitliliktir; aynı yöne giden dokuz cevap, birbirinden uzak üç cevaptan daha zayıf bir soruyu gösterir.

Denenebilirlik ölçüsü tek sorudur: bu cevabı bu hafta küçük ölçekte nasıl denerim? Cevabı olmayan bir madde yanlış değildir, yalnızca o hafta iş üretmez.

Sorulduğunda ortamı ağırlaştıran ve sessizlik yaratan sorular çoğu zaman gösteriş sorusudur; güçlü soru sorulduğunda konuşma hızlanır ve somut şeyler gelir.

Zayıf bir soru genişletilerek değil daraltılarak güçlenir; bir kişi, bir yer ve bir zaman eklendiğinde zihin gerçek bir durumu hatırlamak zorunda kalır ve hatırlanan durum genel cümleden zengindir.

Sonraki derse köprü

Bu derste tek tek soruların gücünü ölçtük ve elinde artık işe yarar sorular var.

Şimdi bir sayı sorunu çıkıyor.

Bir hafta boyunca soru üzerine çalışan biri onlarca soru biriktiriyor. Bazıları o gün işe yarıyor, bazıları aylar sonra. Beşinci modülde bir merak listesi tutmuştun ve orada birikenler cevabını bilmediğin sorulardı; buradakiler farklı, çünkü bunlar üzerinde çalışılmış ve gücü ölçülmüş sorular.

İkisi aynı yerde durursa ikisi de kaybolur.

Sıradaki ders soru bankası hazırlamayı ele alıyor.

Orada göreceğin şey şu: bir soru bankasının değeri kaç soru taşıdığında değil, tıkandığın anda içinden doğru soruyu çıkarabilmende. Üçüncü modülde bir kaydın geri bulunabilirliğini konuşmuştuk ve aynı sorun burada bir kez daha karşına çıkacak.