Dikkat ve farkındalık

Açılış sahnesi

Bir yemekhanede iki kişi yan yana oturuyor ve aynı yarım saati geçiriyorlar.

Kalktıklarında biri o salonda bir ritim olduğunu söylüyor. Tepsilerin bantta çıkardığı ses düzenliymiş ve arada bir aksıyormuş.

Diğeri ritmi hiç duymamış. Onun anlattığı şey başka: çorbanın tuzu fazlaymış ve bunun sebebi büyük ihtimalle akşamdan kalan tencereymiş.

İkisi de aynı salondaydı. İkisi de yarım saat oradaydı.

Şimdi zor kısım: ikisi de kendi anlattığını gerçekten yaşadı. Ritim uydurulmadı, tuz da öyle. İkisi de doğru şeyler söylüyor ve ikisi de diğerinin anlattığını yaşamadı.

Aralarındaki fark salonda değil. Aynı salon iki kişiye iki ayrı salon olarak geçti.

Bu ders o farkın nerede oluştuğunu gösteriyor.

Bu derste ne olacak

Önce dikkatin ne olduğunu netleştireceğiz ve büyük ihtimalle şimdiye kadar kullandığından farklı bir tanım kuracağız.

Sonra dikkatin yaratıcılık açısından asıl ilginç tarafına bakacağız; ilginç olan şey seçtiği değil, seçmediği.

Ardından "daha dikkatli ol" cümlesinin neden hiçbir işe yaramadığını göstereceğiz ve yerine ne konacağını söyleyeceğiz.

Sonra farkındalığı ayrı bir şey olarak tanımlayacağız, çünkü dikkatle aynı şey değil ve karıştırıldığında ikisi de kullanılamaz hâle geliyor.

Son olarak filtrenin ayarını değiştiren tek hamleyi kuracağız ve sürekli farkındalığın neden hem imkânsız hem gereksiz olduğunu söyleyeceğiz.

Bu ders bir gözlem tekniği vermiyor; gözlem üçüncü modülün konusu ve orada beş duyudan ayrıntı yakalamaya kadar ayrı ayrı çalışılıyor. Odaklanmayla dağınık dikkat arasındaki denge de bu modülün yedinci dersine ait. Aşağıdaki örnekler kurgudur.

Sıfır noktası — dikkat bir miktar değil, bir seçim

Dikkat çoğu zaman bir miktar gibi konuşuluyor. Az dikkat, çok dikkat, dikkati toplamak, dikkati dağılmak.

Bu kullanım bir şeyi gizliyor. Dikkat hiçbir zaman azalmıyor; her an bir şeye tam olarak gidiyor. Dağıldığı söylenen anlarda bile bir yere gidiyor, yalnız gittiği yer seçilmiş değil.

Filtrenin bir ayarı var ve ayar sürekli çalışıyor. Neyi arıyorsan o içeri giriyor.

Şimdi bu dersin asıl konusuna geliyoruz. Yaratıcılık açısından ilginç olan, filtrenin içeri aldığı şey değil.

Yaratıcı hamlenin birinci adımı fark etmekti, yani bir şeyin şu anki hâlinin zorunlu olmadığını görmek; o adımın malzemesi tam olarak elenen tarafta duruyor. Zorunlu sanılan her şey, bir zamanlar filtreden geçmiş ve bir daha sorgulanmamış bir düzenleme.

Buradan dersin en pratik sonucu çıkıyor. Bir şeyi fark edememenin sebebi çoğu zaman ona yeterince bakmamış olmak değil; o şeyin yıllardır filtrenin dış tarafında durması ve içeri girmek için bir sebebinin hiç oluşmaması.

Mekanizma — dikkatin bedeli ve ikinci kat

Buradan çok yaygın bir öğüdün neden çalışmadığı çıkıyor.

"Daha dikkatli ol" cümlesi bu yüzden hiçbir işe yaramıyor: bir miktar istiyor ve istediği miktar zaten harcanıyor. Cümlenin işe yarar hâli bir adres veriyor, yani neye dikkat edileceğini söylüyor.

Bu ayrımın bir de bedeli var. Adres vermeyen bir uyarı tekrarlandığında, uyarılan kişi eksikliği bir beceri sorunu sanmaya başlıyor; oysa eksik olan şey beceri değil, dikkatin nereye gideceğine dair tek bir cümle.

Şimdi başlığın ikinci kelimesine geliyoruz ve bu ikisi aynı şey değil.

Ayrımın pratik karşılığı büyük: dikkat her zaman çalışıyor ve farkındalık çoğu zaman kapalı duruyor. Bir yere yarım saat dikkat verip o yarım saatte nereye baktığını hiç bilmemek gayet mümkün ve çoğu günün büyük kısmı böyle geçiyor.

Farkındalık kapalıyken dikkatin ayarı da değiştirilemiyor, çünkü değiştirilecek şeyin ne olduğu bilinmiyor. Seviye 0'da bunun hamle tarafını görmüştün; kendiliğinden hamle sonuç üretiyor ama öğrenme üretmiyordu. Burada aynı ayrımın bir adım öncesi var: hamleden önce, fark etme anında.

Usta katmanı — ayarı çeviren soru ve farkındalığın sınırı

Buraya kadar teşhis var. Şimdi elde kalan tek hamleye geliyoruz.

Ayar sorusunun iki özelliği var. Birincisi kısa süreli olması, yani bir yürüyüş ya da bir oturum kadar; uzun tutulduğunda soru da bir alışkanlığa dönüşüp kendi filtresini kuruyor. İkincisi belirli olması — "daha iyi bak" bir ayar sorusu değil, "burada kim rahatsız olur" bir ayar sorusu, çünkü ikincisi neyi arayacağını söylüyor.

Şimdi bir sınır çizelim, çünkü bu dersin en kolay yanlış anlaşılması burada.

Sürekli farkındalık hem imkânsız hem gereksiz. Gereksiz olmasının sebebi şu: dikkatin çoğu zaman doğru yerde ve bir işi yaparken o işe gitmesi tam olarak istenen şey.

Farkındalığın işe yaradığı yer dar. Bir işe başlarken, bir iş tıkandığında ve bir iş bittiğinde. Üç anın üçünde de sorulacak şey aynı: dikkatim nereye gidiyor ve neyi dışarıda bırakıyorum?

Beşinci modülde bir gözlem penceresi kurmuştun ve süresi sabit kalan kısa bir dilim yetiyordu. Farkındalık için de aynı ölçek geçerli; uzunluk değil, tekrar iş görüyor.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Dikkat bir miktar değil bir seçimdir; her an bir yere tam güçle gider ve artırılamaz, yalnız yönü değiştirilebilir.

Dikkat filtresi bir kusur değil zorunluluktur, ama sürekli çalışan bir ayarı vardır ve yaratıcılık açısından asıl malzeme filtrenin dışarıda bıraktığı yerde durur.

Elenen tarafta bir eksiklik hissi oluşmaz, çünkü eksik olan şey hiçbir zaman bir olay olarak yaşanmaz; bu yüzden orası ancak sorularak açılır.

Dikkat ile farkındalık bir kat farkla durur; dikkat seçer, farkındalık o seçimi görür ve farkındalık kapalıyken ayar da değiştirilemez.

Ayarı çeviren şey belirli ve kısa süreli bir sorudur; sürekli farkındalık hem imkânsız hem gereksizdir ve işe yaradığı yer dardır: işe başlarken, iş tıkandığında ve iş bittiğinde.

Sonraki derse köprü

Bu derste filtrenin neyi içeri aldığını ve neyi dışarıda bıraktığını konuştuk.

Şimdi içeri alınanı takip edeceğiz.

Dikkatten geçen şey kaybolmuyor; bir yere gidiyor ve orada tek başına durmuyor. Yıllar önce görülmüş bir düzen, dün duyulmuş bir cümleyle beklenmedik bir yerde yan yana geliyor ve ortaya ikisinde de olmayan bir şey çıkıyor.

Sıradaki ders hafızayı ve deneyimlerin birleşmesini ele alıyor.

Orada göreceğin şey şu: yaratıcı bir fikir çoğu zaman yeni bir girdiden değil, eski iki girdinin ilk kez karşılaşmasından çıkıyor. Bu dersteki filtre o karşılaşmanın malzemesini belirliyor, çünkü hiç içeri girmemiş bir şey hiçbir zaman hiçbir şeyle karşılaşamaz.