Sanatsal, bilimsel, teknolojik ve sosyal yaratıcılık

Açılış sahnesi

Ortak kullanılan bir mutfakta sıra çizelgesi sürekli tartışma çıkarıyor ve biri duvara asılacak bir çizelge hazırlıyor.

Çizelge iki ayrı gruba gösteriliyor ve iki ayrı tepki geliyor.

Birinci grup şunu soruyor: astıktan sonra tartışmalar azaldı mı, kaç hafta boyunca izlendi?

İkinci grup başka bir şey söylüyor: bu güzel olmuş, insanlar bakmak isteyecek.

İki tepki de çizelge hakkında ve ikisi aynı şeyi sormuyor.

Birinci grup bir ölçüm istiyor. Onlara göre çizelgenin iyi olup olmadığı, ancak sonucu izlenerek bilinebilir.

İkinci grup ölçüm istemiyor. Onlara göre kanıt zaten karşılarında duruyor; çizelgenin kendisi kanıt.

Şimdi zor kısım: ikisi de haksız değil.

Aynı iş iki ayrı ölçütle değerlendirildi ve iki ölçüt de kendi içinde tutarlı. Ölçütlerden birini seçip diğerini yanlış ilan etmenin bir yolu yok.

Bu ders o ölçütlerin nereden geldiğini gösteriyor.

Bu derste ne olacak

Önce bu dersin Seviye 0'daki bir dersle ilişkisini netleştireceğiz, çünkü ikisi aynı dört alana bakıyor ve farklı şeyler söylüyor.

Sonra bir alanın bir işi kabul etmek için ne aradığını adlandıracağız ve bunun kişinin kendi durma kuralından farkını kuracağız.

Ardından dört alanın kanıt biçimlerini yan yana koyacağız.

Sonra en sık yapılan hataya bakacağız: bir alanın ölçütünü başka bir alandaki işe habersiz uygulamak.

Son olarak aynı şeyin bilerek yapılmasının bir yöntem olduğunu göstereceğiz ve alanların birbirine kapalı olmadığını söyleyeceğiz.

Aşağıdaki örnekler kurgudur; amaç ölçüt farkını elle tutulur kılmak.

Sıfır noktası — aynı hareket, farklı kabul

Seviye 0'da aynı dört alana bakmıştık ve orada söylenen şuydu: yaratıcı hamle dört alanda da aynı hareketi yapıyor.

Bir ressam da bir çizelge kuran da bir şeyin zorunlu olmadığını fark ediyor, seçenek üretiyor, deniyor ve elindekini iyileştiriyor. O ders yaratıcılığın sanata ait olmadığını göstermek için kurulmuştu ve doğruydu.

Bu ders o cümleyi geri almıyor. Üstüne bir şey ekliyor.

Hareket aynı olsa bile, bir işin kabul edilip edilmediğine karar verme biçimi alandan alana değişiyor.

Kabul ölçütünün kişiye ait olmaması önemli. Kendi bitmiş tanımını yazabiliyorsun ve o senin durma kuralın; ama bir alanın neyi kabul ettiğini tek başına yeniden yazamıyorsun.

Bu yüzden bir işin kendi ölçünle bitmiş olması, alanın onu kabul edeceği anlamına gelmiyor. İkisi ayrı ayrı sorulan sorular.

Mekanizma — kanıt biçimleri ve alan karışması

Kabul ölçütlerinin farklılaşmasının merkezinde tek bir şey var: neyin kanıt sayıldığı.

Dördünü yan yana koyalım.

Sanatsal alanda kanıt çoğu zaman işin kendisi. Bir çalışmanın bir şey yaptığı, o çalışmaya bakılarak değerlendiriliyor ve ayrı bir ölçüm beklenmiyor.

Bilimsel alanda kanıt işin dışında. Bir iddianın tutması için başkası tarafından tekrarlanabilen bir gözlem gerekiyor ve işin kendisi tek başına yetmiyor.

Teknolojik alanda kanıt çalışan bir örnek. İddia edilen şeyin gerçekten yapılabildiğini gösteren bir uygulama isteniyor; açıklama tek başına kabul edilmiyor.

Sosyal alanda kanıt etkilenenlerin deneyimi. Bir düzenlemenin işe yarayıp yaramadığı, onu yaşayan insanların ne yaşadığına bakılarak anlaşılıyor.

Dördü de kanıt istiyor. Dördü de farklı bir şeye kanıt diyor.

Bu dört tarif kaba ve alanların içinde de ayrımlar var; bir alanın her köşesi aynı kanıtı istemiyor. Yine de kaba tarif bir işe yarıyor, çünkü bir tartışma kilitlendiğinde ilk bakılacak yeri gösteriyor.

Kanıt biçiminin bir başka özelliği de öğrenilmesinin zaman alması. Bir alana yeni giren kişi genellikle kendi alışkanlığındaki kanıtı sunuyor ve neden yetmediğini anlamıyor.

Şimdi en sık yapılan hataya geliyoruz ve açılış sahnesindeki gerginlik tam olarak buydu.

Karışmanın işareti şu: eleştiri işi yapan kişiye anlamsız geliyor ve eleştiren kişi de haklı olduğunu düşünüyor.

İkisi de kendi ölçütü içinde tutarlı. Konuşmanın kilitlenmesinin sebebi ölçütlerin çarpışması ve bu, tanım dersinde gördüğün tanım kaymasının alan düzeyindeki hâli.

Çözümü de aynı. Kimin hangi ölçütle konuştuğu söylendiğinde tartışma ya çözülüyor ya da gerçek yerine oturuyor.

Usta katmanı — ödünç ölçüt ve alanların sınırı

Buraya kadar alan karışması bir hata olarak duruyor. Aynı hareket bilerek yapıldığında bir hata değil.

Ödünç almak işe yarıyor, çünkü bir alanın kör noktası genellikle başka bir alanın rutin sorusu.

Sanatsal bir çalışmaya sosyal alanın sorusunu sormak yeni bir şey gösterebiliyor: bunu yaşayanlar ne yaşıyor? Bir teknoloji işine sanatsal alanın sorusunu sormak da öyle: bu şeyin kendisi bir şey söylüyor mu?

Ödünç ölçütün tek koşulu açıklık. Aldığın ölçütü işin asıl ölçütünün yerine koymuyorsun, yanına koyuyorsun.

Şimdi bir sınır çizelim, çünkü bu dört alan birbirinden kesin çizgilerle ayrılmış değil.

Çoğu gerçek iş birden fazla alana birden değiyor. Ortak kullanılan bir mutfağa asılan çizelge hem bir düzenleme hem bir nesne; hem sosyal alanda hem sanatsal alanda okunabiliyor.

Bu yüzden asıl soru bir işin hangi alana ait olduğu değil. Asıl soru, o iş hakkında konuşurken hangi ölçütle konuştuğun.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Yaratıcı hamle dört alanda da aynı hareketi yapar, ama bir işin kabul edilip edilmediğine karar verme biçimi alandan alana değişir.

Kabul ölçütünü alan koyar ve kişi tek başına değiştiremez; kendi bitmiş tanımını karşılamak, alanın işi kabul edeceği anlamına gelmez.

Alanlar arasındaki asıl fark neyin kanıt sayıldığındadır — işin kendisi, tekrarlanabilir bir gözlem, çalışan bir örnek ya da etkilenenlerin deneyimi.

Alan karışması bir alanın ölçütünü başka bir alandaki işe habersiz uygulamaktır; işareti, eleştirinin işi yapana anlamsız gelmesi ve eleştirenin de haklı olduğunu düşünmesidir.

Aynı hareket bilerek yapıldığında ödünç ölçüttür ve bir alanın kör noktasını açar; tek koşulu, asıl ölçütün yerine değil yanına konmasıdır.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki dört alanın hepsinde ortak bir şey vardı ve fark etmemiş olabilirsin.

Dördünde de işi değerlendiren biri var. Bir alan, bir topluluk, kullananlar ya da etkilenenler; kabul ölçütünü koyan hep dışarıda bir taraf.

Peki dışarıda kimse yoksa?

Kendi mutfağında yemeği başka türlü pişirmeyi denediğinde ya da her sabah gittiğin yola başka bir yerinden girdiğinde ortada kabul edecek bir alan yok. Kimse ölçmüyor, kimse onaylamıyor ve kimse reddetmiyor.

Sıradaki ders bunu soruyor: kabul edecek kimse yokken yapılan şey de yaratıcılık mı, yoksa yalnız bir alışkanlık değişikliği mi?

Küçük ölçekli gündelik yaratıcılığın kendi ölçütü var ve o ölçüt bu dersteki dördünün hiçbirine benzemiyor.