Süreç, kişi, ürün ve çevre

Açılış sahnesi

Bir ekipte biri için "çok yaratıcı biri" deniyor ve kimse itiraz etmiyor.

Sonra biri neden böyle düşünüldüğünü soruyor.

Cevap olarak üç iş sayılıyor. Üçü de gerçekten iyi işler ve üçü de o kişinin elinden çıkmış.

Şimdi ikinci bir soru geliyor: bu üç iş, o kişiye verilen işlerin hangileriydi?

Kısa bir sessizlik oluyor. Üçü de kimsenin nasıl yapılacağını söylemediği işlerdi.

Aynı kişi geri kalan zamanında adım adım tarif edilmiş işler yapıyordu ve o işlerde kimse ona yaratıcı demiyordu.

Şimdi elimizde bir sorun var. Ortada bir iddia var ve iddia kişi hakkında; elimizdeki kanıtların hepsi ise işler hakkında.

Belki kişi yaratıcı. Belki de üç işin ortak özelliği kişi değil, o üç işte bırakılan alan.

Elimizdeki kanıt ikisini birbirinden ayırmıyor ve ayırmadığı için soru cevapsız kalıyor.

Bu ders o ayrımı kuruyor.

Bu derste ne olacak

Önce yaratıcılık kelimesinin dört ayrı şey hakkında kullanıldığını göstereceğiz ve dördünü adlandıracağız.

Sonra en sık yapılan hatayı açacağız: bir mercekten toplanan kanıtla başka bir mercek hakkında konuşmak.

Ardından en görünmez mercek olan çevreye bakacağız, çünkü çevreden gelen pay neredeyse her zaman kişiye yazılıyor.

Sonra dört mercekten hangisinin gündelik olarak değiştirilebildiğini soracağız ve cevabın neden süreç olduğunu göstereceğiz.

Son olarak bu ayrımın nerede biteceğini söyleyeceğiz, çünkü dört mercek birbirinden bağımsız değil.

Aşağıdaki örnekler kurgudur; amaç ayrımı elle tutulur kılmak.

Sıfır noktası — aynı kelimenin dört kullanımı

Önceki derste üç ölçüt kurduk ve üçü de ortaya çıkan işe bakıyordu.

Ama gündelik konuşmada yaratıcılık yalnız iş için kullanılmıyor.

Bir kişiye yaratıcı deniyor. Bir çalışma biçimine yaratıcı süreç deniyor. Bir yerin insanı yaratıcı yaptığı söyleniyor. Ve bir işe yaratıcı iş deniyor.

Dört cümlede aynı kelime var ve dördü dört ayrı şey hakkında.

Ürün merceği şunu soruyor: ortaya çıkan şey nasıl? Önceki dersin üç ölçütü tam olarak buraya ait.

Kişi merceği başka bir şey soruyor: bunu yapan kimde hangi eğilimler var?

Süreç merceği yapılış biçimine bakıyor: hangi adımlar izlendi, nerede durup nerede geri dönüldü?

Çevre merceği ise etrafa bakıyor: hangi koşullar vardı, ne kadar zaman ve ne kadar izin vardı?

Dört mercek dört ayrı kanıt istiyor ve birinin kanıtı diğerinin yerine geçmiyor.

Mekanizma — mercek atlaması

Şimdi açılış sahnesindeki soruna dönüyoruz.

Orada elde ürün kanıtı vardı ve kurulan iddia kişi hakkındaydı. Bu atlama o kadar sık yapılıyor ki çoğu zaman fark bile edilmiyor.

Atlamanın bu kadar doğal gelmesinin bir sebebi var. Ürün görünüyor, diğer üçü görünmüyor.

Bir işin sonucu ortada duruyor ve herkes bakabiliyor. Ama o işin hangi adımlarla yapıldığı, o kişinin başka koşullarda nasıl çalıştığı ve etrafında ne kadar alan olduğu görünmüyor.

Görünen tek şey ürün olunca, dört mercek hakkındaki bütün cümleler ürün kanıtıyla kuruluyor.

Bunun bedeli şu: yanlış yerde düzeltme aranıyor. Kişi hakkında yanlış bir sonuca varan biri, aslında süreçten ya da çevreden gelen bir şeyi kendi kalıcı özelliği sanıyor.

Burada bir yanlış anlamayı önleyelim. Kişi merceği yasak değil ve kişi hakkında konuşulamaz demiyoruz.

Kişi merceğinin kendi kanıtı var ve o kanıt pahalı: aynı kişiyi birbirinden farklı koşullarda, uzun bir süre boyunca izlemek. Tek bir dönemin çıktıları bu kanıtı vermiyor.

Kişi hakkındaki cümlelerin çoğunun dayanaksız olmasının sebebi bu kanıtın toplanamaz olması değil, toplanmadan cümle kurulması.

Atlama ters yönde de işliyor ve o hâli daha az fark ediliyor. Yaratıcı bilinen birinin çıktısı, içine bakılmadan iyi sayılıyor; bu sefer kişi kanıtıyla ürün hakkında konuşuluyor.

Usta katmanı — çevre payı ve çalışılabilir mercek

Dört mercekten biri diğerlerinden daha görünmez ve bu görünmezliğin bir sonucu var.

Çevre payını görmenin pratik bir yolu var: aynı kişinin farklı koşullardaki iki işini karşılaştırmak.

Fark büyükse aradaki şey kişi olamıyor, çünkü kişi ikisinde de aynıydı. Değişen ne varsa çevre payı orada.

Bu karşılaştırma laboratuvarda yaptığın okumanın aynısı. Orada dört egzersizi karşılaştırmıştın; burada aynı kişinin iki dönemini karşılaştırıyorsun.

Çevre payını görmek onu bahane hâline getirmiyor ve bu ayrım önemli. Payı görmek, bir sonucun ne kadarının koşullardan geldiğini bilmek demek; bilen kişi koşulları değiştirmeye çalışabiliyor.

Görmeyen kişi ise koşulları değiştirilemez sayıyor, çünkü onları hiç saymamış oluyor.

Şimdi dördü arasında bir ayrım daha yapmamız gerekiyor ve bu ayrım pratik.

Ürünü doğrudan değiştiremiyorsun; ürün zaten olmuş bitmiş bir şey. Kişiyi kısa vadede değiştirmek de zor ve o iddialar zaten en zayıf kurulanlar. Çevreyi bazen değiştirebiliyorsun, çoğu zaman yalnız bir kısmını.

Geriye süreç kalıyor ve süreç yarın sabah değiştirilebiliyor.

Süreç kanıtı toplamak için ürünü değil çalışmayı kaydetmen gerekiyor. Hangi adımla başladın, nerede durakladın, neyi attın, hangi noktada geri döndün?

Bu kayıtlar olmadan süreç merceği boş kalıyor ve boş kalan mercek hakkındaki bütün cümleler ürün kanıtından devşiriliyor.

Kaydın ayrıntılı olması da gerekmiyor; önemli olan çalışma sırasında alınmış olması, çünkü iş bittikten sonra hatırlanan süreç çoğunlukla sonucu haklı çıkaran bir anlatıya dönüşüyor.

Burada bir sınır çizelim.

Dört mercek birbirinden bağımsız değil ve bu ders onları bağımsız ilan etmiyor. Çevre süreci etkiliyor, süreç ürünü etkiliyor, ürün kişinin kendine dair düşüncesini etkiliyor.

Ayrımın amacı dördünü birbirinden koparmak değil, bir cümle kurarken hangisinden konuştuğunu bilmek.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Aklında kalsın

Yaratıcılık kelimesi dört ayrı şey hakkında kullanılır — ürün, kişi, süreç ve çevre — ve her mercek kendi kanıtını ister; birinin kanıtı diğerinin yerine geçmez.

Mercek atlaması bir mercekten toplanan kanıtla başka bir mercek hakkında iddia kurmaktır ve en yaygın biçimi ürüne bakıp kişi hakkında konuşmaktır.

Atlamanın bu kadar sık olmasının sebebi ürünün görünmesi, diğer üçünün görünmemesidir; bedeli ise düzeltmenin yanlış yerde aranmasıdır.

Çevre payı sonucun ortamdan gelen kısmıdır ve görünmediği için kişiye yazılır; görmenin yolu aynı kişinin farklı koşullardaki iki işini karşılaştırmaktır.

Dört mercekten yarın sabah değiştirilebilen tek mercek süreçtir, ama süreç hakkında konuşabilmek için çalışmanın kendisinin kaydedilmiş olması gerekir.

Sonraki derse köprü

Bu derste dört merceği ayırdık ve dördü de sessizce aynı şeyi varsaydı: ortada bir kişi var ve iş o kişiden çıkıyor.

Çevre merceği o varsayımı zaten zorlamaya başlamıştı. Kime sorabildiğin, kimin geri bildirim verdiği ve kimin alan açtığı çevre payının içindeydi ve bunların hepsi başka insanlar.

Buradan bir soru çıkıyor: bir işin yaratıcılığı tek bir kişide mi duruyor, yoksa bir kısmı baştan beri kişiler arasında mı?

Sıradaki ders bunu soruyor ve iki ölçeği ayırıyor: bireysel yaratıcılık ve toplumsal yaratıcılık.

Ayrımın pratik karşılığı katkının nasıl sayılacağı. Bir iş birden çok elden geçtiğinde kimin ne yaptığını söylemek zorlaşıyor ve sıradaki derste bu sayımın nasıl yapıldığını çalışacaksın.