Çok mekânlı ve çevrimiçi etnografi

Açılış sahnesi

Aynı öğrenci, torun bakan büyükanneler üzerine sürdürdüğü çalışmada saha notlarını dizin hâline getirirken beklemediği bir kırılma yaşıyor. Not dizinini düzenlerken fark ettiği şey şudur: el verme düzeni, öğrencinin hiç saha saymadığı yerlerde de sürüyor. Büyükannelerden biri, saygın büyükanne, kısa bir tereddütten sonra öğrenciyi kadınların kurduğu mesajlaşma grubuna ekliyor. Akşamları grupta, kimin hangi torunu alacağı, kimin hasta olduğu ve kimin kızının nöbette olacağı konuşularak ertesi günün planı yapılıyor. Öğrenci gruptaki bir sesli mesajı dinlerken parkta aylarca hiç duymadığı, daha yorgun ve daha içten bir tonu fark ediyor. Grupta konuşmayan, yalnız bir çiçek ya da dua eli emojisiyle katılan kadınlar da var. Yazın büyükannelerden biri kızının yaşadığı uzak bir kente giderek orada da torun bakmayı aynı özenle sürdürüyor ve oradan çektiği fotoğrafları gruba düzenli olarak paylaşıyor. Bir başkasının oğlu yurt dışında çalışıyor ve büyükanne o torunla haftada birkaç kez yaptığı görüntülü aramada ödev yaptırıyor. Öğrenci, elindeki sahanın haritasını bu fark edişlerin ardından yeniden çiziyor: park, anaokulu kapısı, mutfak, bir mesajlaşma grubu, başka bir kentte bir ev ve bir ekran artık aynı haritanın parçaları. Danışmanı, haritayı gördüğünde tek bir soru soruyor: "Hepsine gidemezsin. Neyi izleyeceksin?"

Bu derste ne olacak

Sahne bir kurgu ve yalnız tek bir işi var: saha araştırmasının çok mekâna nasıl yayılabileceğini elle tutulur kılmak. Sahnedeki araştırmacının karşılaştığı soru basittir ama bakım ilişkisi tek bir yere sığmadığında ağırlaşır: saha nereden başlar ve nerede biter? Bu soru burada iki ayrı eksende açılıyor, biri coğrafi olarak dağılmış bir saha, öbürü bir mesajlaşma grubunun kendisinin saha hâline gelmesi. Çevrimiçi bir ortamda uzun süre bulunmak ve o ortamın kendi görgüsünü öğrenmek, katılımlı gözlemden ayrı ama ona benzeyen bir disiplin ister. Coğrafi dağılma ile çevrimiçi katılımın çoğu zaman aynı sahada iç içe geçtiğini, aralarında keskin bir sınır çizmenin de bu yüzden güçleştiğini okuyacaksın.

Önceki ders, aynı not dizinini kurarken sığ ile yoğun betimleme arasındaki farkı, saha notu katmanlarını ve yöntemsel notun işlevini göstermişti. Öğrenci o dizini genişletirken el verme düzeninin bir yazışma grubunda ve yazın uzak bir kentteki bir evde de örüldüğünü görüyor. Not dizini, bu fark edişin aracı olarak işliyor ve öğrenciyi tek bir mekâna güvenmekten yavaş yavaş uzaklaştırıyor.

Sıfır noktası — Sahanın dağıldığı an

Saha araştırmasının eski ve genellikle sorgulanmadan kabul edilen bir varsayımı vardır: incelenen toplumsal dünyanın bir yerde toplandığı, gözlemcinin günlerce oturabileceği tek bir mahallede, işyerinde ya da sınıfta durduğu varsayımı. Ama bakım, göç, bir ürünün elden ele geçişi ya da bir söylentinin yayılışı gibi bazı süreçler bu şekilde durmaz. Her biri birden çok yerde birden gerçekleşir ve hiçbir tek mekân sürecin tamamını kendi içinde taşımaz. Böyle bir süreci izleyen araştırmacı için saha, artık tek bir nokta değil birbirine bağlı bir ağ olarak kurulur.

Mekanizma — İzi seçmek, ortamı öğrenmek

Sahanın bir ağa dönüştüğü an araştırmacıyı yeni ve rahatsız edici bir seçimle karşı karşıya bırakır, çünkü zaman ve emek sınırlıyken her bağlantılı mekâna gitmek mümkün değildir. Bu yüzden araştırmacı, sahayı kurmadan önce neyi izleyeceğine karar vermek zorundadır.

Sahanın uzandığı yerlerden biri de artık çoğu zaman bir ekrandır ve bu, derinlik ile genişlik arasındaki ödünleşmeyi bir kez daha karmaşıklaştırır.

Çevrimiçi bir sahaya giriş de kendi kapı bekçisini taşıyarak eski sorunu yeni bir ortamda tekrarlar. Bir grubun yöneticisi ya da kurucusu, yeni bir üyeyi kabul edip etmeyerek çevrimiçi sahanın eşiğini elinde tutar. Gruba kabul edilen araştırmacı için de kendini nasıl tanıtacağına ve ne kadar görünür olacağına dair bir rol müzakeresi baştan netleşmeden başlar. Bu belirsizlik, gruba her an ulaşılabilir olmanın getirdiği yeni bir yükle birlikte gelir.

Kuramsal mercekler

Çok mekânlı ve çevrimiçi bir sahaya bakmanın birden çok yolu vardır ve her biri farklı bir şeyi öne çıkarır.

Sahayı düğümler ve bağlar olarak düşünmek mümkündür. Büyükanne bir düğüm, park başka bir düğüm, mesajlaşma grubu bir üçüncüsü olur. Bu ağ eksenli bakışta önemli olan tek bir mekânın özellikleri değil, düğümler arasındaki trafiğin yoğunluğu ve yönüdür.

Ağ metaforu mekânın kendine özgü dokusunu düzleştirebilir ve yere odaklanan bakış tam bu noktada itiraz eder. Bir mesajlaşma grubu ile bir park aynı işlevi görse bile ikisinde bedenin, sesin ve zamanın deneyimlenişi aynı değildir. Bu okuma araştırmacıyı, düğümleri birbirine indirgemeden her mekânın kendi mantığını ayrı ayrı betimlemeye çağırır.

Araştırmacının kendisi de sahanın bir parçasıdır ve ne kadar görünür olduğu da kuramsal bir sorudur. Bu soruyu görünürlük üzerinden soran bakışta özel bir seçim öne çıkar.

Sessiz izleme bu eksende hem bir yöntem seçimi hem bir konumlanmadır, çünkü izleyenin görünmezliği izlenenlerin davranışını da değiştirebilir.

Ölçek

Çok mekânlı ve çevrimiçi bir sahada ölçek genellikle mekânın büyüklüğüyle değil, bir ilişkinin hangi araçla taşındığıyla değişir. Aynı bakım ilişkisi yüz yüze kurulabilir, park bankında elden tutarak. Sesle taşınabilir, bir telefon aramasında yarın sen al derken. Yazıyla taşınabilir, gruptaki bir mesajda ertesi günün planı yapılırken. Görüntüyle de taşınabilir, uzaktaki bir torunun ekrandan ödev yaptırılması gibi. Bu araçlar bir merdiven oluşturmaz, birbirinin üstünde ya da altında sıralanmaz. Her biri kendi izini bırakır ve araştırmacıdan farklı bir kayıt biçimi ister.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de aile, akraba ve hemşehri ilişkileri sıklıkla kentler arası ve ülke dışı bağlarla sürebilir. Köy ile kent arasındaki yaz gidiş gelişleri, yurt dışındaki bir akrabayla süren bakım ve dayanışma bu bağların görünür örnekleri olabilir. Böyle bir düzeni tek bir yerleşimde oturarak izlemek araştırmacıyı eksik bir haritayla baş başa bırakabilir.

Göç çalışmalarında gönderen ve alan toplumu birlikte izleme eğilimi, çok mekânlı etnografinin bu alanda neden erken benimsendiğini açıklayabilir. Farklı ülkelerde çevrimiçi araştırma etiğine dair beklentiler de değişebilir ve bu farklılık karşılaştırmalı bir dikkat gerektirir.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Çok mekânlı ve çevrimiçi etnografiye dair bu derste anlatılanlar, yöntem literatüründe uzun süredir tartışılan önerilerden süzülüyor. Kaynağı isimsiz anıldığında bile bu önerilerin nereden geldiğini bilmek okuma biçimini değiştirir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Bir toplumsal sürecin tek bir mekânda toplanmadığı durumlarda saha bir nokta değil birbirine bağlı bir ağ olarak kurulabilir.
2. Çok mekânlı bir tasarımda amaç ayrı yerleri karşılaştırmak değil onları birbirine bağlayan ilişkiyi görünür kılmaktır.
3. İz sürme stratejisi bir kişiyi, bir nesneyi, bir sözü ya da bir çatışmayı izlemeyi seçerek sahanın sınırını çizer.
4. Mekân sayısı arttıkça her mekânda kalınan süre kısalabilir ve bu derinlik ile genişlik arasında bir ödünleşme yaratır.
5. Çevrimiçi bir ortamda uzun süre bulunmak ve ortamın görgüsünü öğrenmek, mesajları toplamaktan farklı bir çabadır.
6. Karma bir sahada çevrimiçi ile yüz yüze etkileşim birbirini sürekli besler ve aralarına keskin bir sınır çekmek yanıltıcı olabilir.
7. Herkese açık görünen bir çevrimiçi ortamda bile katılımcıların onamı ve mahremiyeti üzerine sorular önemini korur.

Sonraki derse köprü

Gruba eklenmiş olmak öğrenciyi artık her saat ulaşılabilir kılıyor. Bir gece geç saatte büyükannelerden biri öğrenciye özel bir mesaj yazıyor, evdeki bir sıkıntıyı ima ediyor ve kimseye söyleme diyor. Başka bir akşam parktan eve dönüş beklenenden çok geç bir saate kalıyor. Aylarca süren bir saha, sürekli açık tutulan bir telefon ve dinlenen dertler öğrenciyi yoruyor. Grupta yazılanların ne kadarının kullanılabileceği, gece gelen bu sırrın ne yapılacağı ve öğrencinin kendini nasıl koruyacağı soruları beliriyor. "Saha etiği, güvenlik ve araştırmacı bakımı" dersi bu sırrın, bu gecikmiş dönüşün ve bu yorgunluğun yanında duruyor.