Dijitalleşme, otomasyon ve yeni çalışma biçimleri

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir banka şubesi, son iş gününde. Yirmi yıldır gişede çalışan bir memur, masasındaki eşyaları bir kutuya koyuyor. Şube kapanıyor, çünkü müşterilerin çoğu artık işlemlerini telefonlarından yapıyor. Memura başka bir şubede kredi satış görevi önerilmiş, ama orada satış hedefleri ve performans puanları var. Kapıdan çıkarken, önünden elektrikli bir motosikletle geçen genç bir kuryeye çarpmamak için geri çekiliyor. Kurye, telefonundaki sayaç geri saydığı için hızını kesmeden ilerliyor.

Memur o akşam evde, bilgisayar mühendisliği okuyan oğluyla konuşuyor. Oğlu yurtdışındaki bir şirkete evden çalışarak ek gelir elde ediyor ve kazancı babasının maaşını geçmek üzere. Aynı sokakta oturan kuzeni ise liseden sonra kuryeliğe başlamış ve her akşam puanının düşüp düşmediğine bakıyor. Memur, üçünün aynı dijital dönüşümün farklı yüzlerinde durduğunu fark ediyor. Soru şu: teknoloji işleri ortadan mı kaldırıyor, dönüştürüyor mu, yoksa çalışanları yeni bir biçimde mi ayrıştırıyor?

Bu derste ne olacak

Kapanan banka şubesi, gişe memuru, oğlu ve kurye kuzen kurgu. Türkiye'de pek çok işin dijital uygulamalara ve otomatik sistemlere devredilmesi, telefon uygulamaları üzerinden çalışan yeni bir işgücünün ortaya çıkması ve uzaktan çalışma olanaklarının belirli meslek gruplarında yoğunlaşması ise bugün her mahallede gözlenebilen ve istatistiklere yansıyan süreçlerdir.

Önceki ders, nüfus yapısındaki değişimi ve gençlerin emek piyasasına girişindeki zorlukları ele aldı. Bu ders, gençlerin karşılaştığı emek piyasasının kendisinin nasıl değiştiğine odaklanıyor. Hangi işlerin otomasyona daha açık olduğu, işlerin orta kesiminin neden daraldığı, uygulamalar üzerinden çalışmanın nasıl örgütlendiği, uzaktan çalışmanın kimlere açık olduğu ve dijital becerilerin eşitsiz dağılımı dersin konuları. Dersin sonunda, teknolojiyi tek başına bir kader olarak değil, kurumlarla, pazarlıklarla ve politikalarla biçimlenen bir süreç olarak değerlendirebilmen amaçlanıyor.

Sıfır noktası — İş değil, görev

Dijital dönüşüm, algoritmik yönetim ve eşitsiz esneklik kavramlarını temel derslerde tanımladık. Otomasyonun işler üzerindeki etkisini anlamak için bir işi tek bir bütün olarak değil, bir görevler demeti olarak düşünmek gerekir.

Mekanizma — Daralan orta ve yeni çalışma biçimleri

Rutin görevler, çoğunlukla orta düzeyde ücret alan işlerde yoğunlaşır: büro memurları, veri giriş elemanları, montaj işçileri ve gişe çalışanları. Otomasyon bu işleri azaltırken, bir yanda yüksek ücretli uzman işleri, öbür yanda düşük ücretli ve kurallara dökülmesi zor hizmet işleri artabilir.

Dijitalleşmenin yarattığı en görünür yeni çalışma biçimi, telefon uygulamaları üzerinden yürütülen işlerdir. Kuryeler, sürücüler, temizlikçiler ve serbest çalışan pek çok kişi, işlerini bir şirketin uygulaması aracılığıyla bulur ve yapar.

Kuramsal mercekler

Dijitalleşme, çalışmanın nerede yapıldığını da değiştirdi. Salgın döneminde büro çalışanlarının önemli bir bölümü evden çalışmaya başladı ve bu düzenin bir kısmı salgından sonra da sürdü. Ama evden çalışabilmek, herkese açık bir olanak değildir.

Dijitalleşme, bir işte çalışabilmek ve gündelik hayatı sürdürebilmek için yeni beceriler gerektirir. Bu becerilere sahip olmayanlar, hem emek piyasasında hem de kamu hizmetlerine erişimde geride kalabilir.

Ölçek

Dijitalleşmeyi ve otomasyonu üç ölçekte izlemek gerekir. Ulusal ölçekte, hangi sektörlerin otomasyona yöneldiği, platform emeğinin nasıl düzenlendiği ve dijital altyapının hangi bölgelere ulaştığı, genel tabloyu belirler. İşyeri ölçeğinde, yeni teknolojilerin hangi görevleri devraldığı, hangi çalışanların yeniden eğitildiği ve hangilerinin dışarıda kaldığı, işyerindeki güç ilişkileriyle belirlenir. Birey ölçeğinde ise yaş, eğitim, cinsiyet ve yaşanılan yer, bir kişinin dijital dönüşümden kazanan mı kaybeden mi olacağını büyük ölçüde etkiler.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye, dijital kamu hizmetlerinde, elektronik ödeme sistemlerinde ve mobil bankacılıkta hızlı bir yaygınlaşma yaşadı. Aynı dönemde sanayide robot kullanımı, uluslararası karşılaştırmalarda gelişmiş sanayi ülkelerinin gerisinde kaldı. Bunun nedenlerinden biri, emeğin görece ucuz ve esnek olmasıdır. Güney Kore, Almanya ve Japonya gibi ülkelerde sanayide robot yoğunluğu çok yüksektir, ama bu ülkelerin güçlü mesleki eğitim sistemleri ve sosyal koruma mekanizmaları, otomasyonun işçiler üzerindeki etkisini hafifletmeye çalışır.

Platform emeğinin düzenlenmesi de ülkeden ülkeye farklılık gösterir. Bazı Avrupa ülkelerinde mahkemeler ve yasalar, platform çalışanlarını belirli koşullarda işçi olarak tanımış ve onlara sosyal güvenlik hakları sağlamıştır. Türkiye'de ise platform çalışanlarının önemli bir bölümü, kendi adına vergi mükellefi olarak kayıt yaptırarak çalışır ve iş hukukunun sağladığı korumaların büyük bölümünden yararlanamaz.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Dijitalleşme ve yeni çalışma biçimleri hakkındaki bilgi, çeşitli kaynaklardan birlikte elde edilir. Bunlar arasında hanelerin bilişim teknolojisi kullanımını ölçen yıllık resmî araştırma, işgücü anketleri, sanayi robotlarına ilişkin uluslararası istatistikler, platform şirketlerinin sınırlı olarak paylaştığı veriler ve platform çalışanlarıyla yapılan görüşme ve gözlem çalışmaları yer alır. Platform emeğini ölçmek özellikle zordur, çünkü bu çalışanlar resmî kayıtlarda çoğu zaman ayrı bir kategori olarak görünmez.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Otomasyon işleri bütün olarak değil, işlerin içindeki rutin görevleri hedef alır.
2. İşlerin kutuplaşması, orta düzey rutin işleri azaltarak emek piyasasının ortasını boşaltabilir.
3. Otomasyonun hızı yalnız teknolojiye değil, emeğin maliyetine ve kurumsal düzenlemelere de bağlıdır.
4. Platform emeğinde çalışanlar bağımsız görünür, ama işlerinin kurallarını görünmez algoritmalar belirler.
5. Uzaktan çalışma olanağı yüksek eğitimli büro çalışanlarında yoğunlaşır ve yeni bir ayrışma çizgisi yaratır.
6. İnternet erişimi ile dijital beceri farklıdır ve beceri eksikliği kamu hizmetlerine erişimi de engelleyebilir.
7. Aynı teknoloji, yaşa, eğitime ve konuma göre bir çalışan için yükselme, öbürü için gerileme anlamına gelebilir.

Sonraki derse köprü

Bu kursta gelirden servete, yoksulluktan bölgesel farklara, bakım krizinden nüfusun yaşlanmasına ve dijital dönüşüme uzanan bir dizi eşitsizliği tek tek inceledik. Son ders, bu eğilimlerin birlikte nereye varabileceğini soruyor. Nüfus yaşlanırken, bakım yükü artarken, işlerin bir bölümü otomasyona devredilirken ve bölgeler arasındaki fark sürerken Türkiye'yi on ya da yirmi yıl sonra nasıl bir toplum bekliyor? Bu soruya tek bir cevap yok: sonuç, bugün alınacak politika kararlarına bağlı. Sonraki ders, farklı gelecek senaryolarını ve bunların önündeki politika seçeneklerini ele alıyor: sosyal koruma nasıl yeniden düzenlenebilir, eğitim bu dönüşüme nasıl uyum sağlayabilir ve geleceğe dair iddialar nasıl dikkatle kurulabilir?