Millet düzeni, cemaat ve hukuki çoğulluk

Açılış sahnesi

Arşiv atölyesinin ikinci haftasında eğitmen masaya bu kez bir kadı sicilinin tıpkıbasımını koyuyor. Sayfadaki kayıtlardan biri öğrencinin dikkatini çekiyor. Bir Rum kadın, kocasının ölümünden sonra miras payını almak için kasabanın kadı mahkemesine başvurmuş. Oysa kendi cemaatinin bir din adamı mahkemesi vardı ve miras gibi aile meseleleri çoğu zaman orada görülüyordu. Kadın neden oraya değil de kadıya gitmişti?

Eğitmen bir ipucu veriyor. Kilise mahkemesinde uygulanan kurallara göre kadının payı, kadı mahkemesinde uygulanan kurallara göre alacağı paydan farklı olabilirdi. Kadın, hangi mahkemenin kendi lehine karar vereceğini hesaplamış olabilirdi. Öğrenci sayfaya bakarken, imparatorluğun her inanç grubunu kendi duvarları arasına kapatan bir düzen olduğu yönündeki izleniminin sarsıldığını hissediyor. Duvarlar vardı, ama kapılar da vardı ve insanlar bu kapılardan kendi çıkarları için geçebiliyordu.

Bu derste ne olacak

Kadı sicilinin tıpkıbasımı ve eğitmenin ipucu kurgu. Osmanlı İmparatorluğu'nun farklı dinlerden toplulukları nasıl yönettiği, bu toplulukların kendi iç işlerini ne ölçüde kendileri düzenlediği ve birden fazla hukuk düzeninin aynı toprak üzerinde nasıl bir arada işlediği ise tarih sosyolojisinin gerçek ve canlı tartışma konularıdır.

Önceki derste vergi defterlerinde Müslüman ve gayrimüslim hanelerin ayrı kaydedildiği görülmüştü. Bu ders bu ayrımın hukuki ve toplumsal temellerine iniyor. Gayrimüslimlerin imparatorluktaki hukuki statüsü, dinî toplulukların kendi önderleri ve kurumları etrafında nasıl örgütlendiği, farklı hukukların bir arada nasıl işlediği ve insanların bu çokluğu nasıl kullandığı dersin konuları. Dersin ikinci yarısı, millet sistemi olarak bilinen düzenin gerçekte ne kadar sistemli olduğunu sorgulayan tarih yazımı tartışmasını ele alıyor.

Sıfır noktası — Koruma karşılığında vergi

Osmanlı İmparatorluğu, İslam hukukunun gayrimüslimlere ilişkin geleneksel çerçevesini devralmıştı. Bu çerçevede kutsal kitap sahibi olarak görülen Hristiyanlar ve Yahudiler, belirli koşullarla devletin koruması altında yaşayabiliyordu.

Mekanizma — Cemaat, önder ve mahkeme

Gayrimüslimler, dinî kimliklerine göre örgütlenmiş topluluklar içinde yaşıyordu. Tematik kurslarda cemaat kavramı, üyelerini ortak inanç ve yakın ilişkiler etrafında bir araya getiren topluluk biçimi olarak tanıtılmıştı. Osmanlı'da bu cemaatler aynı zamanda idari ve hukuki birimler olarak işliyordu.

Millet düzeni, tek bir hukukun bütün tebaaya aynı biçimde uygulanmadığı bir düzendi. İslam hukuku, padişahın çıkardığı kanunlar, gayrimüslim toplulukların dinî hukukları ve yerel örfler aynı toprak üzerinde birlikte işliyordu.

Hukuki çoğulluğun sosyolojik açıdan en ilginç sonucu, insanların bu çokluk içinde seçim yapabilmesiydi. Gayrimüslimler kendi cemaat mahkemelerine gitmek zorunda değildi. Kadı mahkemesine de başvurabiliyorlardı ve bunu sıkça yapıyorlardı.

Kuramsal mercekler

Millet düzeni, uzun süre imparatorluğun kuruluşundan itibaren var olan, açıkça tanımlanmış ve sistemli bir kurum olarak anlatılmıştır. Bu anlatıya göre fetihten sonra padişah, her gayrimüslim topluluğun önderine yazılı bir belgeyle yetki vermiş ve topluluklar bu yetki çerçevesinde örgütlenmiştir. Son dönemin tarih araştırmaları bu anlatıyı sorgulamıştır.

Bu eleştiri, sosyolojik açıdan önemli bir noktaya işaret eder. Bir kurumun sonradan kurulmuş bir anlatısı, o kurumun geçmişte nasıl işlediğini değil, anlatının kurulduğu dönemin ihtiyaçlarını yansıtabilir. Millet sistemi kavramı, on dokuzuncu yüzyılda hem imparatorluğun kendi reformcuları hem de Avrupalı gözlemciler tarafından kullanılmış ve imparatorluğun geçmişini belirli bir biçimde okumaya yaramıştır.

Ölçek

Millet düzeni farklı ölçeklerde farklı biçimlerde işliyordu. İmparatorluk ölçeğinde, dinî önderler ile merkez arasındaki ilişki olarak görünür. Kent ölçeğinde, farklı dinlerden toplulukların çoğu zaman ayrı mahallelerde yaşaması, ama çarşıda, pazarda ve loncada bir araya gelmesi olarak görünür. Gündelik hayat ölçeğinde ise komşuluk, alışveriş, ortaklık ve zaman zaman evlilik gibi ilişkiler, dinî sınırları aşan bağlar kuruyordu.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Cemaat temelli bu sınıflandırmanın izleri Cumhuriyet döneminde de sürer. Cumhuriyet'in kuruluş sürecinde imzalanan uluslararası antlaşmada azınlıklar dil ya da etnik köken üzerinden değil, din üzerinden, yani gayrimüslimler olarak tanımlanmıştır. Bu tanım, dinî topluluk temelli sınıflandırmanın imparatorluktan cumhuriyete taşınan bir izi olarak okunabilir.

Uluslararası karşılaştırmada, Osmanlı'nın farklı dinleri yönetme biçimi, aynı dönemde Avrupa'nın bazı bölgelerinde yaşanan din savaşları ve hükümdarın dininin tebaanın dini olması gerektiği ilkesiyle karşılaştırılır. Bu karşılaştırma zaman zaman Osmanlı'yı bir hoşgörü örneği olarak idealleştirmeye götürür. Oysa millet düzeni eşitlik değil, hiyerarşi içinde bir arada yaşamaydı.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Millet düzeni ve hukuki çoğulluk hakkındaki bilgimiz, büyük ölçüde kadı sicillerine, merkezden gönderilen fermanlara ve cemaatlerin kendi kayıtlarına dayanır. Kadı sicilleri, gayrimüslimlerin hangi davalarla, ne sıklıkla ve hangi sonuçlarla kadı mahkemesine başvurduğunu gösterir. Cemaatlerin kendi kayıtları ise daha dağınıktır ve farklı dillerde tutulmuştur. Bu yüzden araştırmacılar, bir topluluğun deneyimini ancak birden fazla dilde ve birden fazla arşivde çalışarak kurabilir.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

1. Zimmî statüsü gayrimüslimlere koruma ve din özgürlüğü tanıyor, ama onları hukuken eşit saymıyordu.
2. Cizye, gayrimüslimlerin devletle ilişkisinin hem maddi hem simgesel göstergesiydi.
3. Millet düzeni, gayrimüslimlerin dinî önderleri aracılığıyla örgütlendiği ve aile hukukunu büyük ölçüde kendi kurumlarında düzenlediği yönetim biçimiydi.
4. Hukuki çoğulluk, aynı toprak üzerinde birden fazla hukuk düzeninin birlikte işlemesiydi.
5. Mahkeme seçimi, gayrimüslimlere iki hukuk arasında kendi çıkarlarına göre tercih yapma alanı açıyordu.
6. Sistemli bir millet düzeni anlatısı, büyük ölçüde reform döneminde kurulmuş ve geçmişe yansıtılmıştır.
7. Millet düzeni eşitliğe değil, hiyerarşi içinde bir arada yaşamaya dayanıyordu.

Sonraki derse köprü

Millet düzeninin sistemli biçimini aldığı reform dönemi, aynı zamanda bu düzenin temellerini sarsan bir dönemdi. On dokuzuncu yüzyılda imparatorluk, bütün tebaanın dinden bağımsız olarak kanun önünde eşit olduğunu ilan eden fermanlar çıkardı. Eşit yurttaşlık fikri, zimmî statüsüyle ve cizyeyle nasıl bağdaşacaktı? Cemaatler yeni yazılı yönetmeliklerle yeniden örgütlenirken, devlet de şer'î mahkemelerin yanına şeriat dışı kanunlara göre karar veren yeni mahkemeler, yeni okullar ve yeni bir bürokrasi kurdu. On dokuzuncu yüzyıl reformları ve yeni kurumlar, imparatorluğun hem kendi toplumunu hem de devletle toplum arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlama çabası olarak inceleniyor.