Cemaat, topluluk ve hayal edilmiş topluluklar

Açılış sahnesi

Sabahın beşinde, kasabanın ana caddesinde bir kamyon motoru çalışıyor; manav dükkânının kepengini henüz açmamış, onun yerine kamyonun arkasına kutu kutu konserve, battaniye ve su istifliyor. Yükleyenlerin çoğu birbirini de tanımıyor; aynı ilçede yaşamaları dışında ortak bir bağları yok. Radyodan gelen anons, uzak bir bölgedeki depremin ardından yardım çağrısını tekrarlıyor; ses kesik kesik geliyor, arada statik araya giriyor. Kamyon şoförü saatine bakıyor, yükleme bitmeden yola çıkmak istemiyor; yükleyenlerin hiçbiri o bölgeye hiç gitmemiş, oradan kimseyi tanımıyor, muhtemelen bir daha da gitmeyecek. Aynı sabah, aynı caddenin arkasındaki bir apartmanda başka bir sahne yaşanıyor. Üst kattaki komşu ile alt kattaki komşu, otopark yüzünden yıllardır selamlaşmıyor; sabah asansörde karşılaşınca ikisi de yere bakıyor. Havada hâlâ gece serinliği var; kamyonun farları sokak lambalarının sarı ışığına karışıyor. Yükleyenlerden biri eldivenini çıkarıp ellerini ovuşturuyor, sonra tekrar bir kutuyu kaldırıp kasaya diziyor. İçindeki eşyaların listesi kabaca biliniyor: konserve, battaniye, su, birkaç kutu ilaç; kimse listeyi tam saymıyor, herkes elindekini yükleyip sıradakine geçiyor. Aynı kişiler, hiç görmedikleri, muhtemelen hayatlarında bir daha karşılaşmayacakları binlerce kişi için sabahın beşinde kamyon dolduruyor; üç kapı ötesindeki komşusuyla iki kelime konuşmuyor.

Bu derste ne olacak

Yukarıdaki sahne bir kurgu; belirli bir manav, belirli bir kamyon şoförü ya da belirli bir apartman yok. Kurgusal olan kişiler ve o sabahın ayrıntıları; kurgusal olmayan ise aynı kişinin hem hiç tanımadığı binlerce insanla dayanışma kurabilmesi hem de üç kapı ötesindeki komşusuyla konuşmaması arasındaki fark. Önceki derste bir ilişkinin tek başına yetmediğini, onu çalışır kılanın güven olduğunu görmüştük; kapalı bir çevrenin güveni güçlendirdiğini ama bu kapanıklığın da bir bedeli olduğunu konuşmuştuk. Orada anlatılan bağların hepsi kişiden kişiye uzanıyordu, en fazla küçük bir çevre içinde kalıyordu. Bu ders farklı bir ölçekte duruyor: insanların hiç tanımadığı, hayatlarında hiç karşılaşmayacağı binlerce, hatta milyonlarca kişiyle kendini aynı "biz"in parçası sayabildiği durumu ele alacağız. Aynı çelişki, farklı biçimlerde, hemen her toplumda karşımıza çıkar: kişi hiç görmediği bir yabancı için özveride bulunurken, günlük hayatında yüz yüze gördüğü birine karşı mesafeli kalabilir. Bu ders, bu çelişkinin rastlantı olmadığını, belirli bir mekanizmanın işleyişinin sonucu olduğunu göstermeyi amaçlıyor. Bu geniş ölçekli aidiyetin nasıl kurulduğunu, hangi araçlarla beslendiğini ve neden hem birleştirici hem dışlayıcı sonuçlar doğurduğunu birlikte inceleyeceğiz.

Sıfır noktası — yüz yüzeden hayal edilene

Topluluk hissi her zaman aynı kaynaktan gelmez; bazı topluluklarda üyeler birbirinin yüzünü tanır, sesini bilir, günlük hayatta sık sık karşılaşır. Bazı topluluklarda ise üyeler birbirini hiç görmez, yalnızca ortak bir sembol ya da anlatı üzerinden birbirine bağlanır. Aradaki fark küçük bir ayrıntı değildir; toplulukların nasıl kurulduğunu ve nasıl kırıldığını belirler. Bu farkı görmenin en kolay yolu, aynı kişinin bir günde kaç farklı topluluğa aynı anda ait olabildiğine bakmaktır; sabah selamlaştığı komşusu, akşam aynı ekrandan izlediği yarışmanın diğer izleyicileri ve hiç görmediği bir ülke vatandaşı, üçü de aynı kişide farklı bağ türlerini temsil eder.

Bakkalın defteri, apartman panosu ve stadyum tribünü aynı kelimeyle, "topluluk" kelimesiyle anılır ama iki farklı mekanizmaya dayanır; ilk ikisi yüz yüze tekrardan, üçüncüsü paylaşılan bir andan beslenir. İlk ikisinde üyelik, mekânı paylaşmaktan ve bu paylaşımın günlük olarak tazelenmesinden gelir; üçüncüsünde ise üyelik, bir sembolün ya da bir anlatının aynı anda tüketilmesinden gelir ve mekân zorunlu değildir. Bu ikinci türün nasıl kurulduğuna bakmak, dersin geri kalanının konusu. Bu ayrım, sonraki bölümlerde sürekli geri dönülecek bir çerçeve sunar. Yüz yüze topluluk ile hayal edilmiş topluluk arasındaki sınır kesin değildir; bir kişi aynı gün içinde hem bakkalıyla hem de hiç tanımadığı bir topluluk üyesiyle aynı düzeyde bir bağ kurabilir. Bu iki bağın birbirini beslediği durumlar da vardır, birbirini zayıflattığı durumlar da.

Mekanizma — ortak an, ortak sembol

Hayal edilmiş bir topluluk boşlukta kurulmaz; onu ayakta tutan somut araçlar vardır. Bunların başında aynı anda aynı şeyi tüketmek gelir; uzak şehirlerdeki iki kişi aynı sabah aynı haberi okuduğunda, hiç konuşmasalar bile ortak bir gündemin parçası olduklarını hisseder. Bu eşzamanlılık, yüz yüze temasın yerini alan bir bağ üretir. İkinci araç, tekrar eden bir takvimdir; yıl içinde belirli günler, belirli törenler ya da belirli yayınlar herkes için aynı anda gelir ve bu düzenlilik, üyelerin birbirini görmeden de aynı ritme uyduğunu hissetmesini sağlar. Üçüncü araç ise ortak semboldür; bir bayrak, bir marş ya da bir renk, taşıdığı anlamı üyeler arasında dolaşıma sokar ve o anlamı paylaşan herkesi, birbirini tanımasa da aynı gruba dahil eder. Bu üç aracın hiçbiri tek seferde işe yaramaz; asıl etkiyi tekrar yaratır. Bir sembol yalnızca bir kez görüldüğünde unutulur, ama her yıl aynı günde ya da her hafta aynı saatte karşımıza çıktığında zihinde yer eder. Tekrarın kendisi, üyeleri birbirine tanıştırmadan, aralarında görünmez bir ortaklık kurar.

Bu mekanizmanın ikinci bir yüzü de vardır; ortak sembolü paylaşmayan kişi, aynı ekranın karşısında otururken bile dışarıda bırakılmış hisseder. Birleştirici olan araç, aynı hareketle bir sınır da çizer; bu ikisi birbirinden ayrılamaz.

Kuramsal mercekler

Bu derste kullanılan birkaç kavramı netleştirmek gerekir; her biri farklı bir ölçekteki topluluğu tanımlar.

Bu beş kavram birbirini dışlamaz; aynı kişi aynı anda bir cemaatin, bir yerel topluluğun ve bir hayal edilmiş topluluğun üyesi olabilir, hangisinin öne çıktığı ana, bağlama ve ölçeğe göre değişir. Mekânsız topluluk kavramı özellikle önemlidir, çünkü hayal edilmiş topluluğun mekânla ilişkisini gevşetir; bir topluluğun üyeleri artık aynı ülkede, hatta aynı kıtada yaşamak zorunda değildir, yalnızca aynı sembolü ya da aynı ilgiyi paylaşmaları yeterlidir. Bu beş kavramı birbirine karıştırmamak, ilerleyen bölümlerde ölçek ve bağlam farklarını okurken işe yarayacak. Örneğin bir takımın taraftar kitlesi, farklı şehirlerde yaşayan üyeleriyle mekânsız bir topluluk örneği sayılabilirken, aynı taraftarların maç günü doldurduğu tribün geçici bir hayal edilmiş topluluk anına dönüşür.

Ölçek

Aynı mekanizma farklı büyüklüklerde çalışır; bir spor kulübü taraftarlığı birkaç bin kişiyi kapsayabilirken, geniş bir aidiyet duygusu milyonlarca kişiyi kapsayabilir. Ölçek büyüdükçe üyelerin birbirini tanıma ihtimali sıfıra yaklaşır, ama aidiyet hissi bundan zayıflamak zorunda değildir. Aradaki basamaklar da göz ardı edilmemeli; bir şehir, bir meslek grubu ya da bir dil topluluğu, cemaatle geniş ölçekli aidiyet arasında duran orta büyüklükte birlikteliklerdir. Bu ara basamaklarda üyelerin bir kısmı birbirini tanır, bir kısmı tanımaz; ikisi aynı grup içinde bir arada bulunur ve bu karışıklık, ölçeğin sabit bir eşikle değil, kademeli bir geçişle büyüdüğünü gösterir. Aynı basamaklanma bir meslek örgütünde de görülür; yönetim kurulu üyeleri birbirini tanırken, örgütün tüm üyeleri birbirini hiç görmemiş olabilir.

Bu ölçeklenme ulusal sınırda durmaz; hem daha küçük hem daha büyük büyüklüklerde de aynı mekanizma işler ve sonraki bölümde bu ölçeğin somut bir bağlamda nasıl göründüğüne bakacağız.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de hayal edilmiş topluluğun en görünür biçimlerinden biri memleket bağı üzerinden kurulur. Büyük şehre göç eden kişiler, aynı ilçeden ya da köyden gelenlerle bir dernek çatısı altında bir araya gelir; üyelerin çoğu birbirini şehirde hiç tanımamıştır, bağ doğduğu topraktan gelir. Bu bağ, ikinci ve üçüncü kuşağa da devrolur; hiç o köyde yaşamamış bir torun bile derneğin düzenlediği bir etkinlikte kendini "oralı" hissedebilir, çünkü bağ mekânla değil, aktarılan anlatıyla kurulmuştur.

Aynı mekanizma yas için de işler; ülke genelinde ilan edilen bir yas gününde bayrakların aynı anda yarıya indirilmesi, birbirini hiç tanımayan milyonlarca kişiyi aynı duygu etrafında ortaklaştırır. Bu mekanizma yalnızca Türkiye'ye özgü değildir; başka ülkelerde de göçle büyüyen şehirlerde benzer memleket dernekleri kurulur, benzer ortak yas ve sevinç anları yaşanır. Aradaki fark biçimde değil, hangi bağın öne çıktığındadır: kimi bağlamda dini takvim, kimi bağlamda ulusal spor takvimi, kimi bağlamda göç tarihi belirleyici olur. Uluslararası karşılaştırmalar, aynı işlevi gören farklı taşıyıcılar bulur; bir ülkede bu işlevi bir dil topluluğu görürken, başka bir ülkede aynı işlevi bir din topluluğu ya da bir bölge kimliği görebilir. Türkiye'yi bu açıdan dünyada tek ya da benzersiz bir örnek gibi okumak yanıltıcıdır; mekanizma evrensel, yalnızca içeriği yerel değişir. Bu karşılaştırma, hangi toplumun daha "gerçek" bir topluluk kurduğu sorusuna değil, hangi aracın öne çıktığı sorusuna cevap arar.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Hayal edilmiş topluluk fikri gözlemle doğrudan ölçülemez; kimse topluluk hissini bir cetvelle tartamaz. Bununla birlikte bu hissin varlığını dolaylı yollardan gösteren birkaç akıl yürütme biçimi vardır. Ortak bir örüntü şudur: bir bağın gücü, o bağı taşıyan aracın (metin, takvim, sembol) yaygınlığıyla birlikte değişir; araç yaygınlaştıkça bağın ifadesi de sıklaşır, araç daraldıkça ifade de azalır. Bu birlikte değişim, tek başına kanıt sayılmaz ama tekrar ettiğinde güçlü bir işaret oluşturur. Aşağıdaki akıl yürütmelerin hiçbiri kesin kanıt değildir; hepsi dolaylıdır ve yoruma açıktır. Yine de aynı yönde tekrar eden bulgular, rastlantıdan çok bir mekanizmaya işaret eder.

Yaygın hatalar

Bu konuda sık tekrarlanan birkaç hata vardır; bazıları toplulukları fazla küçültür, bazıları fazla büyütür. Hatanın yönü değişse de kaynağı çoğu zaman aynıdır: kavramın hem kapsayıcı hem dışlayıcı yüzünü aynı anda tutamamak.

Bu beş hatanın ortak noktası, kavramı tek yönlü okumaktır; kapsayıcı yüzünü görüp dışlayıcı yüzünü unutmak ya da tam tersini yapmak.

Aklında kalsın

1. Cemaat ve cemiyet, üyelerin birbirini tanıma derecesine göre ayrılan iki farklı topluluk ölçeğidir.
2. Hayal edilmiş bir topluluk, üyelerinin çoğu hiç karşılaşmadan da ortak bir "biz" duygusu üretebilir.
3. "Hayal edilmiş" sözü kurgusallığı işaret eder, sahteliği değil; ürettiği bağ ölçülebilir ve gerçektir.
4. Ortak semboller ve eşzamanlı paylaşılan anlatılar, bu geniş ölçekli bağın somut taşıyıcılarıdır.
5. Aynı mekanizma hem kapsayıcı hem dışlayıcı sonuç doğurur; biri diğerinden ayrı düşünülemez.
6. Yerel ve hayal edilmiş topluluk bağları genellikle aynı kişide bir arada, üst üste bulunur.
7. Ölçek büyüdükçe kişisel tanışıklık azalır, ama aidiyet hissi bundan zayıflamak zorunda değildir.

Sonraki derse köprü

Buraya kadar topluluğun ya yüz yüze bir mekânda ya da ortak, basılı bir anlatı üzerinden kurulduğunu konuştuk; her iki durumda da paylaşım, bir gecikmeyle ya da bir törenle gerçekleşiyordu. Ama artık insanlar birbirini hiç görmeden, anlık ve karşılıklı bir biçimde bir arada olabiliyor; mesaj gönderilir gönderilmez karşı taraf yanıtlayabiliyor, aradaki gecikme neredeyse sıfıra iniyor. Bu yeni bir araya gelişin kim tarafından, hangi kuralla düzenlendiği ise ayrı bir mesele; sıradaki derste bu soruyu ele alacağız.