Referans grupları, akran baskısı ve aidiyet

Açılış sahnesi

İlçenin tek eczanesinde çalışan genç bir kalfa yıl başında beklemediği bir zam alıyor. Eczacı, son bir yıldaki emeğini takdir ettiğini söylüyor ve zammı kendi isteğiyle veriyor.

Kalfa eve dönüp annesine haberi veriyor. Annesi seviniyor, komşulara anlatmak istiyor.

Kalfa pek sevinmiyor. Haberin hemen ardından telefonunu açıp üniversiteden arkadaşlarının kurduğu bir sohbete bakıyor. Orada paylaşılan bir fotoğrafta eski sınıf arkadaşlarından biri yeni bir çanta almış, bir başkası büyükşehirde yeni bir daireye taşınmış.

Kalfa zammıyla, ilçede hiç kimsenin taşımadığı bir marka çanta sipariş ediyor.

Çanta gelince annesi şaşırıyor. "Sana zam verdiler, hem de bu ilçede kimseye vermedikleri kadar. Neden mutlu değilsin?" diye soruyor.

Kalfanın cevabı kısa: "Onlara göre hâlâ gerideyim."

Annesi "onlar" derken kimi kastettiğini anlamıyor; ilçede öyle bir topluluk yok. Kalfanın kastettiği, aynı sınıftan mezun olup şehre giden ve bir daha aynı masada oturmadığı bir çevre.

Anne, kızının eczacıdan aldığı takdiri hatırlatıyor, eczacının kendisinin de duyunca sevindiğini söylüyor. Kalfa bunu duyuyor ama içindeki hesap değişmiyor; eczacının ne düşündüğü değil, şehirdeki eski arkadaş grubunun neye sahip olduğu onun için belirleyici.

Anne kız aynı eve dönüyor ama iki ayrı ölçüye bakıyor.

Bu derste ne olacak

Eczane, o zam ve çanta kurgu.

Geçen ders bir kararın grup içinde nasıl kaydığını, uyum baskısının ve çoğunluk yanılsamasının bir odada nasıl çalıştığını anlattı. Orada tek bir grup vardı ve mesele o grubun içindeydi.

Bu derste odanın dışına çıkıyoruz. Kimse yalnız tek bir topluluğun içinde yaşamıyor; herkes birkaç çevrenin hem içinde hem kıyısında duruyor. Daha önemlisi, kişinin kendini ölçtüğü topluluk, fiilen içinde bulunduğu topluluk olmak zorunda değil.

Kalfanın içinde bulunduğu topluluk ilçedeki eczane ve aile. Ölçüsünü aldığı topluluk ise hiç birlikte oturmadığı, şehre gitmiş eski sınıf arkadaşları.

Önce bu ikisinin niçin ayrı düşebileceğini göstereceğiz. Sonra bir kişinin kendini bir gruba göre değil, bir gruba karşı da tanımlayabileceğini ele alacağız. Ardından akranların bu ölçüyü nasıl sessizce kurduğuna ve nesnel bir iyileşmenin bazen niçin bir eksiklik gibi hissedildiğine geleceğiz.

Ders akran baskısını kötü ilan etmiyor. Aynı mekanizma hem kısıtlıyor hem yol gösteriyor; ikisi birlikte çalışıyor.

Sıfır noktası — ölçünün nereden geldiği

Bir kişinin davranışını açıklamak istediğimizde önce içinde bulunduğu gruba bakarız. Oysa davranışın ölçüsü çoğu zaman başka bir yerden geliyor.

Bu iki ölçütü ayırmak önemli, çünkü ikisi karışınca kişinin kararı anlamsız görünür. Kalfanın çantası, ilçede yaşayan birine göre bir israf; şehirdeki eski arkadaşlarına göre ise sıradan bir eşya. Doğru soru "kalfaya göre bu makul mü" değil, "kalfa hangi çevreye göre hesap yapıyor" sorusudur.

Mekanizma — akranın sessiz ölçüsü

Referans grubu her zaman özenilen bir grup değil. Bazen kişi kendini bir gruba göre değil, bir gruba karşı tanımlıyor.

Ölçü çoğu zaman akranlardan geliyor ve akranlar bunu açıkça istemeden yapıyor. Akranın burada özel olması, kişiyle aynı yaşta, aynı aşamada ve benzer koşullarda olmasından kaynaklanıyor; bir üstün ya da bir uzağın söylediği aynı ağırlıkta duyulmuyor.

Ölçü bazen bir eşiğe göre değil, bir gruba göre kuruluyor; bu da farklı bir acıyı doğuruyor.

Kuramsal mercekler

İnsanlar ölçülerini niçin başka bir gruptan alır sorusu üç ayrı yerden yanıtlanıyor.

Birinci yanıt bir rehber arayışına bakar. Kişi nasıl davranacağını bilmediği durumlarda bir kılavuza ihtiyaç duyar ve referans grubu bu kılavuzu sağlar. Gücü, kimseyi suçlamadan yönelimi açıklamasıdır. Zorlandığı yer, insanların bazen kendilerini daha kötü hissettiren bir grubu ölçü almasıdır; saf bir rehber arayışı bunu açıklamaya yetmiyor.

İkinci yanıt konumu öne alır. Kişi kendi durumunu değerlendirmek için bir ölçüt arar ve referans grubu bir konum aynasıdır. Verdiği şey, nesnel olarak iyileşen bir kişinin niçin kendini geride hissedebildiğini açıklamasıdır. Açıkta bıraktığı nokta, bazı grupların salt konum kıyaslaması olmadan, yalnız bir aidiyet duygusu için seçilmesidir.

Üçüncü yanıt kimliğe bakar. Kişi "ben kimim" sorusuna yanıt ararken bir grup seçer; grup bir ölçü değil bir ayna. Gücü, olumsuz referans grubunu açıklamasıdır: bir gruba karşı durmak da bir kimlik kurar. Zayıf tarafı, salt pratik kıyaslamaları açıklamamasıdır; bir esnafın cirosunu komşu dükkânla karşılaştırmasında kimlik değil sonuç konuşulur.

Üç merceğin ortak noktası, hiçbirinin kişinin niyetini kötü göstermemesidir. Rehber arayan da, konumunu ölçen de, kimliğini kuran da aynı derecede sıradan bir şey yapıyor; farklı olan yalnızca hangi ihtiyacın öne çıktığı.

Ölçek

Referans grubu seçimi her zaman aynı uzaklıkta kurulmuyor; yakın çevreden uzak ve dolaylı bir gruba kadar geniş bir aralıkta işliyor.

Yakın çevrede ölçü genellikle aile ve en yakın arkadaş çemberinden geliyor. Bu ölçek görünür ve düzeltilebilir: kişi kıyasladığı insanla oturup konuşabilir, yanlış bir izlenimi hemen fark edebilir.

Orta ölçekte, iş yeri ya da okul gibi günlük karşılaşılan bir çevrede ölçü akranlardan geliyor. Akran baskısı burada en sık görülen biçimini alıyor; kimse açıkça bir şey istemiyor, herkes birbirinin ne yaptığına bakıyor.

Uzak ve dolaylı ölçekte ölçü, kişinin hiç tanımadığı ama görebildiği bir gruptan geliyor. Bu ölçek en kırılgan olanı, çünkü düzeltici bilgi eksik. Kişi o gruptan yalnız öne çıkan anları görüyor, günlük sıkıntıları görmüyor. Göreli yoksunluk bu ölçekte en güçlü biçimde ortaya çıkıyor, çünkü kıyaslama hep tek yönlü bir görüntü üzerinden yapılıyor.

Üç ölçek birbirini iptal etmiyor; aynı kişi aynı gün üçünü birden taşıyabiliyor. Kalfa ailesine göre memnun görünse de akranlarına göre kararsız, şehirdeki eski çevresine göre ise geride olabilir; hangisinin sözü ağır bastığı, o an hangi ölçeğe bakıldığına bağlı.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Referans grubunun nereden seçildiği, iletişim araçlarının yapısına ve aile bağlarının sıkılığına göre değişiyor.

Türkiye'de geniş aile bağları ve yakın çevre ilişkileri hâlâ güçlü; bu yüzden pek çok kişi için ilk ölçü uzak bir grup değil, aile ve mahalle çevresi oluyor. Ama şehirleşme ve göç, aynı kişinin üyelik grubuyla referans grubunu birbirinden ayırabiliyor: köyden kente göçen ya da eğitim için şehir değiştiren biri, geride bıraktığı çevre ile yeni ölçüsünü aldığı çevre arasında kalabiliyor.

Kimi ülkelerde aile bağları daha gevşek ve gençler erken yaşta ayrı bir hane kuruyor; orada üyelik grubu daha küçük ve referans grubu daha erken yaşta akranlara kayıyor. Türkiye'de aile bağının uzun süre sürmesi, üyelik grubunun aynı kalmasını sağlıyor; referans grubu değiştiğinde ortaya çıkan gerilim de bu yüzden daha görünür oluyor, çünkü eski çevre hâlâ günlük hayatın içinde.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Bir kişinin ölçüsünü nereden aldığını dışarıdan görmek zor, çünkü kıyaslama çoğunlukla söze dökülmüyor.

Üç yöntemin ortak sınırı, hiçbirinin tek başına yeterli olmamasıdır. Sorulan yanıt, ölçülen memnuniyet ve haritalanan çevre birlikte kullanıldığında, kişinin sözünün ölçtüğü şeyle örtüşüp örtüşmediği daha güvenilir biçimde anlaşılır.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Bir kişinin ölçüsünü kimden aldığını anlamak için yedi gösterge.

1. Referans grubu ile üyelik grubu aynı topluluk olmak zorunda değil.
2. Bir grup taklit edilmeden de ölçü verebilir; sadece görünür olması yeter.
3. Bir gruba karşı durmak da bir ölçüdür; olumsuz referans grubu davranışı tersinden yönlendirir.
4. Akran baskısı çoğu zaman sessizdir; kimse bir şey istemeden de kişi kendini ayarlar.
5. Göreli yoksunluk nesnel bir eksiklik değildir; iyileşirken de geride hissedilebilir.
6. Ölçü yakın çevreden uzağa gittikçe düzeltici bilgi azalır ve kıyaslama kırılganlaşır.
7. Aynı karar, rehber arayışı, konum kıyaslaması ya da kimlik meselesi olarak üç ayrı mercekten okunabilir.

Sonraki derse köprü

Bu derste hep grup dedik ve grupların sınırlarını sanki belliymiş gibi konuştuk: üyelik grubu, referans grubu, akran çevresi.

Oysa insanlar arasındaki bağlar gruplara tam oturmuyor. Kalfanın şehirdeki eski sınıf arkadaşları bir grup değil; her biriyle ayrı bir bağı var, bazılarıyla sık konuşuyor, bazılarıyla yılda bir mesajlaşıyor.

Kişi kişiye uzanan bir ağ var ve bu ağın kendi mantığı işliyor. Kimin kiminle bağlı olduğu, kimin iki ayrı çevreyi birbirine bağladığı ve kimin bu ağın merkezinde durduğu, "hangi gruba ait" sorusundan ayrı bir mesele.

Bir sonraki derste gruptan ağa geçiyoruz. Sosyal ağın nasıl kurulduğunu, bir bağın ne işe yaradığını, iki kümeyi birbirine bağlayan köprü konumundaki kişilerin niçin önemli olduğunu ve merkezde durmanın ne anlama geldiğini ele alacağız.

Kalfanın eski sınıf arkadaşlarından biri, hem şehirdeki yeni çevresini hem kalfanın ilçesini tanıyan tek kişi olabilir. O kişinin ağdaki konumu, bu derste anlattığımız hiçbir kavramla tam açıklanmıyor; ne bir referans grubu ne bir üyelik grubu. Orası, bir sonraki dersin başlangıç noktası.