Toplumsal düzen nasıl mümkündür?

Açılış sahnesi

Bir akşam saat yedide bir ilçenin elektriği kesiliyor ve ana caddedeki kavşağın ışıkları sönüyor.

İlk beş dakika kavşak tıkanıyor. Dört yönden gelen araçlar aynı anda ortaya giriyor, kornalar çalıyor, kimse geri çekilmiyor.

Altıncı dakikada bir taksici aracından iniyor, kavşağın ortasına yürüyor ve kollarını kaldırıyor. Üniforması yok, düdüğü yok, kimseye ceza yazamıyor.

Herkes duruyor. Taksici bir yöne el sallıyor, o yön geçiyor; sonra öteki yöne dönüyor. On dakika içinde kavşak, ışıklar çalışırken olduğundan daha akıcı işlemeye başlıyor.

Elektrik kırk dakika sonra geliyor. Işık yeşile döndüğünde taksici kollarını indiriyor, aracına biniyor ve kimse ona teşekkür etmeden gidiyor.

Kırk dakika boyunca o kavşakta bir kural, bir ceza ve bir yetki yoktu. Bir düzen vardı.

Bu derste ne olacak

Geçen ders bir sayımla kapandı: sayısız kural, arkalarında ayrı ayrı karşılıklar ve tepelerinde hiçbir merkezî düzenleyici olmadan yan yana duruyor. Bu ders sayımın arkasındaki soruyu kuruyor.

Soru sosyolojinin en eski sorusu ve en tuhaf olanı. Her sabah milyonlarca insan birbirini tanımadan, birbirine söz vermeden ve kimse denetlemeden aynı saatlerde yola çıkıyor, aynı kapılardan geçiyor ve birbirine çarpmıyor. Bunun neden şaşırtıcı olduğunu görmek, cevabı görmekten daha zor.

Dersin yolu şöyle kurulu: önce düzen kelimesinin sosyolojide neyi kastettiğini ve neyi kastetmediğini yerine oturtacağız. Sonra düzeni üreten mekanizmaları tek tek çıkaracağız ve hangisinin nerede yettiğini, nerede yetmediğini göreceğiz. Ardından soruya verilmiş büyük cevapları karşılaştıracağız; sonunda ders, denetimin ortadan kalktığı anlarda ne olduğuna bakarak kendini sınayacak.

Kavşak, bakkal, köy ve site hikâyeleri gerçek bir yerden alınmadı; kurgu olarak, tek bir mekanizmayı öteki mekanizmalardan yalıtabilmek için düzenlendiler.

Sıfır noktası — düzen ne demek, ne demek değil

Gündelik dilde düzen, sessizlik ve uyum çağrıştırır. Sosyolojide kelime bambaşka bir şeyi adlandırıyor ve aradaki farkı görmeden dersin geri kalanı okunamaz.

Tanımın "yeterince" kelimesi işi görüyor. Hiç kimse başkalarının ne yapacağını tam olarak bilmez; bildiği şey, bir sonraki adımı atacak kadar tahmin edebilmektir. Düzen tam bilgi istemez, tahminin sıklıkla tutmasını ister.

Kelimenin arkasındaki asıl soruya bir ad vermek gerekiyor, çünkü soru bir kere görüldü mü bir daha görmezden gelinemiyor.

Sorunun ağırlığı, cevabın ne kadar kolay yanlış verildiğinde görülüyor. "Yasalar var" cevabı yetmez, çünkü hiçbir yasa her kaldırımı gözetleyemez. "İnsanlar iyi" cevabı yetmez, çünkü aynı insanlar başka bir kavşakta birbirine girer. "Alışmışlar" cevabı doğruya yakın ama bir şeyi açıklamaz: neye ve nasıl alışmışlar?

Mekanizma — düzen nasıl üretilir

Düzeni üreten tek bir mekanizma yok; en az üç ayrı mekanizma yan yana çalışıyor ve her biri başka bir sorunu çözüyor. Onları ayırmak, hangi düzenin neden bozulduğunu anlamanın anahtarı.

Birinci mekanizma, herkesin aynı şeyi istediği ama nasıl yapılacağını bilmediği durumlarda işliyor.

Koordinasyon sorununun çözümü, geçen dersteki kurallara hiç benzemeyen bir şey üretiyor.

Uzlaşımın gücü, kimseyi ikna etmek zorunda olmamasında. Zayıflığı da aynı yerde: yalnız herkesin zaten aynı şeyi istediği yerde çalışır. Bir kişi kaldırımda çarpışmayı göze alıp yol kapatmak istiyorsa, uzlaşım ona hiçbir şey yapamaz.

İkinci mekanizma, tarafların çıkarlarının uyuşmadığı yerde başlıyor. Burada geçen dersin bütün araçları devreye giriyor: norm, yaptırım ve yaptırımın kabulü. Ne var ki yaptırımın uygulanması için birinin bedel ödemesi gerekiyordu ve bu ders, o bedelin nasıl karşılandığına daha yakından bakıyor.

Cevabın büyük bölümü zamanda saklı. İki kişi birbirini bir daha görmeyecekse, birinin ötekini aldatması ucuzdur; yarın yine karşılaşacaklarsa, bugünkü aldatmanın bedeli yarın ödenir. Düzenin önemli bir kısmı, insanların birbirini yeniden görecek olmasından çıkıyor.

Üçüncü mekanizma, ilk ikisinin yetmediği yerde ortaya çıkıyor: taraflar birbirini bir daha görmeyecek, çıkarlar uyuşmuyor ve yaptırımın bedelini kimse üstlenmek istemiyor. O zaman yaptırımı, alışverişin tarafı olmayan bir üçüncü taraf üstlenir. Hakem, noter, mahkeme ve zabıta bu üçüncü tarafın adlarıdır. Üçüncü tarafın kurulması pahalıdır ve her yere yetişemez; bu yüzden hiçbir toplum düzenini yalnız ona yaslayamaz ve ona yaslanmak zorunda kalan yerler, düzenin en pahalı yerleridir.

Kuramsal mercekler

Düzen sorusuna verilmiş büyük cevaplar var ve hepsi hâlâ ayakta; çünkü her biri mekanizmalardan birini merkeze alıyor.

Birinci cevap: düzeni zor kurar. Bu görüşe göre insanlar kendi hâllerine bırakıldığında birbirinin önüne geçer ve düzen, ancak herkesin korktuğu bir üçüncü tarafın kurulmasıyla mümkün olur. Cevap, üçüncü taraf olmadan hiçbir büyük toplumun ayakta kalmamış olmasıyla desteklenir. Zayıf noktası, kesinti anlarındadır: elektrik kesildiğinde kavşağın kırk dakika kendi kendini yönetmesini bu cevap öngöremez.

İkinci cevap: düzeni ortak değerler kurar. Bu görüşe göre insanlar düzeni dışarıdan bir korkuyla değil, içlerine taşınmış kurallarla sürdürür; en sıkı sözleşmenin bile arkasında, sözleşmede yazılmayan bir güven ve ortak anlam vardır. Cevap, denetimin kalktığı anlarda düzenin sürmesini iyi açıklar. Zayıf noktası, değerlerin gerçekten ne kadar ortak olduğudur: aynı şehirde birbirine hiç benzemeyen değerlerle yaşayan insanlar aynı kaldırımı paylaşıyor.

Üçüncü cevap: düzeni karşılıklı çıkar kurar. Bu görüşe göre kimsenin başkasını sevmesi ya da onunla aynı değeri paylaşması gerekmez; yeniden karşılaşacağını bilen insanlar, kendi hesaplarına düzen üretir. Cevap, birbirine yabancı insanlar arasındaki düzeni ve bakkal defterini iyi açıklar. Zayıf noktası, bir daha karşılaşılmayacak yabancıya verilen yol, düşürülen cüzdanın geri getirilmesi gibi hesaba sığmayan davranışlardır.

Bir dördüncü hat, üçüne de aynı itirazı yöneltiyor: düzen bir kere kurulup sonra süren bir şey değildir; her karşılaşmada, orada bulunanlar tarafından yeniden üretilir. Kavşaktaki taksicinin kolunu kaldırdığı an, onu dinleyenlerin durduğu an ve ışık gelince herkesin taksiciyi görmezden geldiği an, düzenin her seferinde yeniden yapıldığını gösteriyor. Bu hattın kendi adı ve kendi araçları var; etkileşim kurslarında ayrıntısıyla dönecek.

Ölçek

Düzen her düzeyde var ve düzeyler arasında bir bağımlılık işliyor: büyük düzen, küçük düzenlerin üstünde duruyor.

Mikro düzeyde düzen bir karşılaşmanın kendisidir. İki yabancının kaldırımda birbirine bakıp yön seçmesi, bir sohbette kimin ne zaman konuşacağı, bir kapıdan kimin önce geçeceği saniyeler içinde kurulur ve bozulduğunda saniyeler içinde onarılır. Bu düzeyin düzeni hiçbir yerde yazılı değildir ve neredeyse hiç bozulmaz.

Mezo düzeyde düzen bir kurumun rutinidir. Bir hastanede vardiyanın nasıl devredildiği, bir okulda zilin ne demek olduğu, bir fabrikada hangi işin hangisinden önce geldiği bu düzeydedir. Burada düzen kısmen yazılıdır ama yazılı olan, işleyenin küçük bir parçasıdır; geri kalanı, orada çalışanların birbirinden beklediklerinde durur.

Makro düzeyde düzen yasadır, paradır ve devlettir. Bu düzeyin düzeni üçüncü tarafla taşınır ve pahalıdır. Buradaki asıl ders, makro düzenin alt düzeylerden bağımsız olmadığıdır: hiçbir devlet her kavşağa polis koyamaz; koyabildiği yerlerde bile polis, sürücülerin zaten paylaştığı uzlaşımların üstüne oturur. Alt düzeyler işlemeyi bıraktığında üst düzey onları ikame edemez, yalnız pahalı bir süre ayakta tutar.

Bu bilgiyi nasıl biliyoruz?

Düzenin nasıl üretildiğini görmek zor, çünkü işlediği sürece görünmez. Bu yüzden araştırma çoğu zaman düzenin inceldiği yerlere bakıyor.

Türkiye bağlamı ve karşılaştırma

Türkiye'de düzen sorununun her gün yüz binlerce kez çözüldüğü ve kimsenin fark etmediği bir yer var: dolmuşun arka koltuğu.

Dolmuşta bilet yoktur, kondüktör yoktur ve şoför yola bakmak zorundadır. Arka koltukta oturan yolcu parasını öndekine uzatır, para elden ele şoföre ulaşır, para üstü aynı yoldan geri gelir. Ne bir kural yazılıdır ne bir ceza vardır; parayı ceplerine atıp aktarmayan yolcu neredeyse hiç görülmez ve gördüğünde şaşırmayan kimse yoktur.

Bu küçük düzen, bu dersteki mekanizmaların hepsini aynı anda kullanıyor. Paranın hangi elden geçeceği bir uzlaşımdır; herkes öndekine uzatır, çünkü herkes öyle beklendiğini bilir. Parayı cebe atmamak bir normdur ve yaptırımı arkadaki yolcunun bakışıdır; ama bakıştan da önce, aynı hattı her gün kullanan insanların yarın yine aynı koltuklarda karşılaşacak olması vardır. Şoförün üçüncü taraf olarak müdahale etmesi gerekmez; ettiği yer, düzenin zaten bozulduğu yerdir.

Aynı sorun başka ülkelerde de paylaşımlı minibüsle çözülüyor; karşılaştırmaya bakınca iki ayrı yol görünüyor. Filipinler'de jeepney adı verilen araçlarda para dolmuştaki gibi elden ele gider; sistem neredeyse birebir aynıdır. Kenya'da matatu denen minibüslerde ise ücreti toplayan ayrı bir görevli vardır: parayı yolcu değil, işi bu olan üçüncü bir taraf taşır. İki toplum aynı sorunu iki ayrı mekanizmayla çözmüş; biri yolcuların birbirine bakışına, öteki bir görevlinin varlığına yaslanıyor ve ikincisi her yolculuğa bir kişinin maaşını ekliyor.

Yaygın hatalar

Aklında kalsın

Düzen kelimesini her duyduğunda sırayla açılacak yedi kilit.

1. Toplumsal düzen huzur değil öngörülebilirliktir; çatışma bile tanınabilir bir biçimde yürüyorsa düzen vardır.
2. Düzen sorunu, düzenin varlığını değil kendiliğinden verili sayılmasını reddeder; otobüsün neden kalktığı bir sorudur.
3. Herkesin aynı şeyi istediği yerde sorun koordinasyondur ve çözümü, kendi kendini taşıyan uzlaşımdır; yaptırım gerekmez.
4. Çıkarların uyuşmadığı yerde düzeni norm ve yaptırım taşır ve yaptırımın bedelini çoğu zaman yeniden karşılaşma beklentisi karşılar.
5. İlişkinin sürmediği yerde yaptırımı üçüncü taraf üstlenir; üçüncü taraf pahalıdır ve her yere yetişemez.
6. Zor, ortak değer ve karşılıklı çıkar cevaplarının her biri bir mekanizmayı merkeze alır ve her biri kendi sınavında zayıflar.
7. Büyük düzen küçük düzenlerin üstünde durur; devlet, altındaki uzlaşımlar işlemeyi bırakınca onların yerini tutamaz.

Sonraki derse köprü

Bu ders boyunca düzeni bilerek soğuk tuttuk. Öngörülebilirlik dedik, bedel dedik, üçüncü taraf dedik ve insanların birbirine bağlı olup olmadığını hiç sormadık.

Oysa kavşaktaki taksici kolunu kaldırdığında bir hesap yapmıyordu ve elektrik kesildiğinde kepenk kapatmayan dükkânların önünde toplananlar bir sözleşmeyi uygulamıyordu. Orada düzenden fazla bir şey vardı ve bu dersin araçları onu ölçmüyor.

Öte yandan aynı araçlar bir başka soruyu da cevaplamıyor: hakemsiz maçta yıllarca işleyen düzen bir final maçında neden birkaç dakikada dağıldı, ve dağıldıktan sonra o takımlar neden bir daha eskisi gibi oynayamadı?

Sıradaki ders bu iki boşluğa birden giriyor. İnsanları öngörünün ötesinde birbirine bağlayan şeyin ne olduğunu, o bağın hangi biçimlerde kurulduğunu, çatışmanın bağı ne zaman kopardığını ve ne zaman tam tersine sıkılaştırdığını ele alacağız. Buradaki üçüncü taraf fikri orada tersine dönecek: bazı bağlar, hiçbir üçüncü taraf olmadığı için güçlüdür.