Bölüm VII — Ölçme ve değerlendirme

Bu değerlendirme ne yapar

Bu bölüm tek bir asansörle açıldı. Şükran Hanım ile Barlas iki katın arasında kaldı ve atölye onları türden türe taşıdı. Sonra her tür kendi taslağını getirdi. Bir nikâh salonu, bir konteyner limanı, bir gece vapuru, Karadeniz'de taş bir ev, kuraklık çeken bir ilçe. En sonda bir dağ geçidinde iki türü aynı geceye sığdırmaya çalıştık.

Bugün yoklanan şey, tür adlarını saymak değil. Seyirciye bir söz verdiğini ve o sözü nasıl tuttuğunu görebiliyor musun? Asıl soru bu. Bir türün bütün kurallarını bilip ilk sayfada hiçbir söz vermeyen yazar, seyirciyi kapıda kaybeder.

Değerlendirme üç parçadan oluşur. Bilgi kontrolü ayrım yapmayı sınar ve bir cevap anahtarı taşır. Beceri kontrolü yazmayı sınar; görevlerin tek bir doğrusu yok, bu yüzden anahtarı da yok. Her görevin yanında var ya da yok diye cevaplanan ölçütler duruyor. Portfolyo ise laboratuvarda kurduğun dosyaların üstüne oturur.

Altıncı bölümün kâğıdını da yanına al. En çok zorlandığın kümeyi bu oturumun sonunda yeniden cevaplayacaksın.

Süre: bilgi kontrolü bir saat, beceri kontrolü üç ya da dört oturum.

Bilgi kontrolü

Cevapları kitabı kapatarak, elle yaz. Anahtarı ancak son kümeden sonra aç. Örnekler atölyenin bu bölümde açtığı taslaklardan geliyor.

Birinci küme — tür, biçim, ton ve tema. Her soruyu bir iki cümleyle cevapla.

1. ASANSÖR'ün çekirdek olayı hangi olgulardan oluşur? Tür değişince bunlardan hangileri yerinde kalır?
2. Emre asansörü sıcak bir komediye çeviriyor. Burcu aynı komediyi, kimin önce öleceğine dair bir iddiayla yazıyor. Ne değişti, ne aynı kaldı?
3. Asansörün korku sürümü de yalnızlık üzerine olabilir. Bu durum tema ile tür arasındaki ilişki hakkında ne söyler?
4. Aynı asansör bir canlandırma filmi de olabilir, bir belgesel de. Bu fark hangi kavramın alanına girer?
5. Afişteki etiket ile eserin türü neden ayrışabilir? O etiketin adı ne?

İkinci küme — tür sözleşmesi. Her birini kısaca cevapla.

1. Tür neden bir sözleşme sayılır? Sözleşmenin iki tarafı kim?
2. Vaat dökümü bir açılışı hangi parçalara ayırır?
3. Final beklentisi neyi bekler, neyi beklemez?
4. MOLA YERİ romantik komediyle açılıp gerilime dönüyor. Seyirci bu dönüşü hangi koşulda yeni bir sözleşme olarak kabul eder? Bu kaymanın adı ne?
5. Zorunlu sahnenin hangi yanı filmden filme değişir, hangisi sabit kalır?

Üçüncü küme — alt türler. Her birini kısaca cevapla.

1. Alt tür, ait olduğu türden nasıl ayrışır?
2. KAPALI ODA'da korkunun doğaüstü mü yas mı olduğu bilerek açık tutuluyor. Bu tercihin adı ne? Korku alt türlerini ayıran hangi ölçüye dokunur?
3. SON VAPUR'da izleyici olaya Komiser Gonca'nın yanından bakıyor. Bu bakışın adı ne? Hangi alt tür sorusu öne geçiyor?
4. GECE VARDİYASI'nda Zerrin defteri gemi kalkmadan liman kapısına taşımak zorunda. Vinç kabininde ise Bedri şalteri indiriyor. Bu iki bölümün aksiyon terimleri ne?
5. Birden çok alt türe değen bir dramda finalin sorusunu hangisi belirler?

Dördüncü küme — türe özgü karakter ve yapı. Her birini kısaca cevapla.

1. Necmi Bey her nikâhın aynı sırayla ilerlemesi gerektiğine inanıyor. Çiftlerin gününün kendi günleri olduğunu göremiyor. Bu kusurun adı ne? Seda'nın sahnedeki işlevi ne?
2. Zerrin altında biri olan yere yük indirmiyor. Bu kural ona ne kaybettirir? Terimin adı ne?
3. ANAHTAR TESLİMİ'nde kardeşler kimin neyi alacağını tartışıyor. Asıl mesele bakım yükü ve suçluluk. Bu kavganın adı ne? Dramın finalini ne ölçer?
4. Bir korku karakteri yalnız başına gelenlerle tanımlanırsa ne olur? Kendini kurtarmakla yanındakini korumak arasında kaldığı anın adı ne?
5. Aksiyon kahramanı hiçbir sahnede gerçekten kaybedemiyorsa seyirci neyi erkenden öğrenir?

Beşinci küme — klişe, gelenek ve formül. Hangileri doğru? Yanlışları düzelt.

1. Aynı öğe bir filmde gelenek, öbüründe klişe olabilir.
2. Tür formülü her kullanıldığında mekanikleşir.
3. Çekmeyen telefon ASANSÖR'de klişe sayılmıştı. KAPALI ODA'da korundu, çünkü orada telefon yalnız aşağıdaki yolda çekiyor.
4. Burcu'nun soğuyan kabininde Barlas montunu yere seriyor. Bu bir klişenin tersine çevrilmesidir.
5. Emre'nin asansör taslağında itiraf sahnesi, sıra öyle istediği için geliyor. Bu bir tür geleneğidir.
6. Bir tür geleneğini başka bir ülkeye taşıyıp yeni yerin kurumlarıyla doldurmaya bağlam taşıma denir.

Altıncı küme — tür karışımı. Aşağıdaki yedi MOLA YERİ durumunu listedeki terimlerle eşle. Listede bir terim fazla; onu da tanımla.

Terimler: motor–kalp ayrımı, sökme testi, bırakılan soru, öncü karakter, geçiş koridoru, menteşe sahnesi, taşınan vaat, kahkaha supabı.

1. Gerilimin sahneleri zihnen çıkarılınca iki eski eş ilk tartışmada ayrılabiliyor. Hikâye ilk sahnede duruyor.
2. Geceyi sis ve kaybolan yolcu yürütüyor. Seyirci ise en çok bu iki insanın neden ayrıldığını merak ediyor.
3. Işıkların ne olduğu finalde cevaplanmıyor, ama film onları anıyor.
4. Nusret otobüsten inen yolcuları sayıyor. Sevilay gülüp "Bizi faturaya yazıyor" diye fısıldıyor.
5. İlk yarının son çeyreğinde ışık, elektrik kesintisi ve kilitlenen arka kapı sıklaşıyor.
6. Gece yarısı mutfakta öpücük bölünüyor. Tezgâhta bir kase dokunulmamış duruyor.
7. İkinci yarıda da iki eski eşin birbirine dönüp dönmeyeceği sorusu canlı tutuluyor.

Yedinci küme — kültürel ve etik bağlam. Her birini kısaca cevapla.

1. Emre'nin ASANSÖR korku sayfasında adlar Türkçe. Ama acil telefon bir güvenlik masasına bağlı, bina müdürü fenerle koşuyor. Bu yerelleştirmenin adı ne? Hangi yoklama bunu ortaya çıkarır?
2. KAPALI ODA'dan uyaran köylüler çıkarıldı. Bu kalıbın adı ne? İşini kim devraldı?
3. SON NİKÂH'ta gülme kime yönelir, kime yönelmez? Hangi terimler bu çizgiyi adlandırır?
4. SON VAPUR'un ilk taslağında İlyas yalnız soruşturmayı başlatmak için vardı. Bu kusurun adı ne? Atölye ona neyi geri verdi?
5. KAPALI ODA'nın ilk sayfasına iliştirilen not ne? Neyi adlandırır, neyi adlandırmaz?

Beceri kontrolü

Bu kısmın anahtarı yok. Yedi görevin her biri kendi projen üzerinde yapılıyor. Her görevin yanında ikili ölçütler var: var mı, yok mu. Derece vermek yasak, çünkü yazar kendi sayfasına hep yüksek not verir.

Görevleri sırayla yap. İlk görevin vaat dökümü, sonraki altısının dayanağı olacak. Bir görevde takılırsan ölçütün hangi satırında takıldığını not et, sonra bir sonrakine geç. Her görevin sonunda sayfayı bir okura ver. Okur senin projeni bilmesin, türü sevsin.

Yedi görev bitince ölçütleri say ve kaç tanesine "var" dediğini bir köşeye yaz. Altıncı bölümün sonunda yazdığın sayıyla yan yana koy. Sayı düştüyse bunu bir gerileme sanma. Tür ölçütleri biçim ölçütlerinden daha çok okura bağlı. Okurun tepkisini yazmak, kendi notunu yazmaktan zordur.

Bölüm portfolyosu

Portfolyonun omurgası laboratuvardaki tür çalışmaları. Onlar parçaların çoğunu zaten taşıyor. Burada sekiz parça isteniyor; her biri bir türün sözleşmesine göre yazılmış olmalı.

Bir. Tür vaadi kartı. Dokuz satır, her satırda tek bir somut cümle. Kartın altına ilk on sayfayla karşılaştırmanın uyumsuzluk listesi eklensin.

İki. Beş türde konsept çalışması. Aynı çekirdek olay, beş tür. Her sürümün yanına değişen bileşenler yazılsın: risk, doruk biçimi, ikonografi. Değişmeyen olgular da ayrı bir satırda dursun.

Üç. Klişe envanteri. Türünün yirmi klişesi, işlev cümleleri ve kararlarıyla. Çıkarılan her klişenin yanında işini neyin devraldığı yazılsın.

Dört. Tür açılışı. İlk sayfalar ve onların vaat dökümü. Metni bilmeyen bir okurun türü hangi satırda tanıdığı kenara işaretlensin.

Beş. Tür set piece'i. Türünün en büyük sahnesi, başı, tırmanışı ve sonuyla. Sahnenin karakteri nasıl değiştirdiği tek satırla kapağa yazılsın.

Altı. Tür finali. Final beklentisini karşılayan ya da bilerek bozan son sahne. Bozduysan seyircinin neyi kazandığını bir paragrafla savun.

Yedi. Hibrit tür tasarımı. Ana tür, yardımcı tür, görev cümlesi ve sökme testinin notu. Tür değişimi varsa menteşe sahnesi de bu parçaya girsin.

Sekiz. Tamamlanmış tür tasarım dosyası. Önceki yedi parçanın tek dosyada birleşmiş hâli. Başına tek sayfalık bir özet koy: hangi söz verildi, nerede tutuldu?

Parçaların cilalı olması gerekmiyor. Ama her birinde türün adı değil, verdiği söz yazılı olsun.

Sekiz parçayı tek klasöre koy. Eksik parça, atlanmış bir laboratuvar çalışmasını gösterir. Bunu bir ceza gibi okuma; nereye döneceğinin adresi olarak oku. Silinen bir ilk taslak da klasörde durabilir; yeter ki son hâlin yanında dursun.

Başarı ölçütleri

Sekizinci bölüme hazır olup olmadığını yedi ölçüt gösterir. Her biri bir okurun tepkisiyle ya da bir sayfa satırıyla sınanır. Beğeni sorulmuyor; bir türü sevmen, onun sözleşmesini kurduğunu göstermez.

Tür vaadini açık biçimde kurabilme. Metni bilmeyen bir okur yalnız açılışı okuyup türü ve final beklentisini söyleyebiliyor mu?

Tür beklentilerine uygun sahne yazabilme. Zorunlu sahnen geldiğinde okur onu tanıyor mu? Karakterlerinin adları değişince sahne çöküyorsa senindir.

Klişeyi teşhis edip dönüştürebilme. Her klişenin yanında bir işlev cümlesi var mı? Çıkardığın klişenin işi boşta kaldıysa ölçüt karşılanmamıştır.

Türün tarihsel ve kültürel bağlamını araştırabilme. Izgaranın her hücresinde bir sahne var mı? Taslağında başka bir toplumdan ödünç alınmış bir kurum kaldı mı?

Ana ve yardımcı türleri dengeli birleştirebilme. Sökme testinde hangi türün gidişiyle hikâyenin durduğunu söyleyebiliyor musun? Son doruk ana türün sorusuna mı kalıyor?

Tür değişimini önceden hazırlayabilme. Dönüşten sonra geri dönen okur işaretleri sayfada bulabiliyor mu? Bulamıyorsa değişim hazırlanmamış, dayatılmıştır.

Özgün fakat tanınabilir bir tür anlatısı tasarlayabilme. Türü seven bir okur hem rafı hem farkı görebiliyor mu? Yalnız rafı görüyorsa özgünleştirici satır boştur.

Ölçütleri okura sorarken türü sen söyleme. Okur türü kendi bulmalı; sen söylersen sözleşmeyi onun yerine imzalamış olursun.

Yedi ölçütten beşini karşılıyorsan devam et. Dörtte kaldıysan yola çık, yalnız eksik ölçütü yanında taşı. Daha azını karşılıyorsan laboratuvar çalışmalarına dön. Tür okunarak değil, aynı fikri başka bir sözleşmeyle yeniden yazarak yerleşiyor.

Cevap anahtarı

Birinci küme. Çekirdek olay bir kış gecesi, Eskişehir'de eski bir apartman, kesilen elektrik ve iki katın arasında kalan kabindir. İçeride Şükran Hanım ile Barlas var. Bu olgular her türde yerinde kalır. Emre'nin tonu sıcak, Burcu'nunki kara; ton değişti, tür aynı kaldı. Ton sahnenin izleyiciye verdiği duygusal renktir. Tema türden bağımsızdır; tür değişince yerinde durabilir. Canlandırma ile belgesel arasındaki fark anlatı biçimidir. Afişteki etiket pazarlama kategorisidir; eserin türüyle örtüşebilir de ayrışabilir de.

İkinci küme. Tür, yazarla izleyicinin paylaştığı beklentiler kümesidir; bu yüzden iki taraflı bir sözleşmedir. Vaat dökümü açılışı duygu, olay, karakter, dünya, görüntü ve ses, final parçalarına ayırır. Final beklentisi sonucun kendisini değil, sonun biçimini bekler. MOLA YERİ'ndeki dönüş bir vaat kaymasıdır. Seyirci kaymayı geriye dönüp okuyabiliyorsa yeni bir sözleşme kurulur. Zorunlu sahnenin biçimi değişir, işlevi sabit kalır.

Üçüncü küme. Alt tür kendine özgü tehdidi, mekânı ya da kahraman tipiyle ayrışır ve daha dar bir beklenti kurar. KAPALI ODA'nın tercihi kararsız kaynaktır; açıklama türünü bilerek askıda tutar. Gonca'nın yanından bakmak suç merceğidir; burada avcının merceği. Öne geçen alt tür sorusu "kim yaptı?" sorusudur. Zerrin'in kapıya yolu kaçış hattıdır. Vinç kabininde daralan alan kapanan çemberdir. Dramda finalin sorusunu baskın alt tür belirler.

Dördüncü küme. Necmi Bey'in kusuru komik kör noktadır. Seda statü karşıtıdır; aynı işi daha rahat yapar ve sahne sahne yukarı çıkar. Zerrin'in kuralı pahalı çizgidir; ona hız ya da kestirme kaybettirir. Kardeşlerin eşya kavgası vekil kavgadır. Dramın finalini olay değil, yeni konum ölçer. Yalnız başına gelenlerle tanımlanan karakter kurban kalıbına düşer. Seçim anının adı bırakma sınavıdır. Kaybedemeyen kahraman yenilmezlik tuzağıdır; seyirci sonucu erkenden öğrenir.

Beşinci küme. Birinci madde doğru; fark, öğenin o hikâyede bir iş yapıp yapmadığındadır. İkinci madde yanlış. Formül yazara hız, izleyiciye öngörülebilir bir yolculuk verir. Mekanikleşme ancak adımlar karakterin isteğinden değil, sıranın gereğinden doğunca başlar. Üçüncü madde doğru; klişe bir coğrafyaya bağlanınca iş görmeye başlar. Dördüncü madde yanlış; bu klişe bedelidir. Klişede kimse üşümez, burada atlanan gerçek sonuç sahneye gelir. Beşinci madde yanlış; bu mekanikleşmedir. Şükran Hanım'ın neden konuşmak istediğini sayfa söylemez. Altıncı madde doğru.

Altıncı küme. Bir sökme testi, iki motor–kalp ayrımı, üç bırakılan soru. Dört öncü karakterdir; sayma dönüşten sonra bir bilgiye dönüşür. Beş geçiş koridoru, altı menteşe sahnesi, yedi taşınan vaat. Fazla kalan terim kahkaha supabı. Korkunun biriktirdiği basıncı gülmeyle boşaltan andır. Doğru yerde nefes aldırır, yanlış yerde basıncı sıfırlar.

Yedinci küme. Emre'nin sayfası dekor yerelleştirmesidir; taşıma testi bunu ortaya çıkarır. Atölye yerine binanın kurum katmanını kurdu: aidat toplayan emekli yönetici, panodaki liste, mesaj grubu. Köylülerin kalıbı uğursuz yerlidir. İşini Pakize Hanım devraldı; kapıda durur, nedeni açık kalır, kimse uğursuz görünmez. SON NİKÂH'ta gülme Necmi Bey'in katılığına ve kurumun mantığına yönelir. Çiftlerin bedenine, yaşına, sınıfına yönelmez. Kuruma yönelen gülme yukarı vuruştur; öbürü aşağı vuruş olurdu. İlyas'ın ilk hâli araç mağdurdu. Atölye ona kızını ve Bilal'in her gece verdiği çayı geri verdi. Not içerik uyarısıdır; olayın kendisini değil türünü adlandırır.

Sonuçları oku

Doğru sayısına bakma; yanıldığın kümeye bak. Her küme bölümün başka bir köşesine bağlı. Tek kümede toplanan iki yanlış, dağınık beş yanlıştan daha net bir adres verir.

Şimdi altıncı bölümün kâğıdını aç. Orada en çok zorlandığın kümeyi yeniden cevapla. Cevabın değiştiyse tür çalışması ona da dokunmuştur.

Bölüm sekize geçiş

Bu bölüm boyunca atölye kendi kurduğu olayları türden türe taşıdı. ASANSÖR'ün olgularını kimse dışarıdan almamıştı; neyin kalacağına atölye karar verdi. Peki olay başkasına aitse? Bir roman, bir gazete haberi, eski bir film. Bölüm sekiz uyarlamayla açılıyor. Esinlenme ile doğrudan uyarlama arasındaki çizgiyi, yeniden çevrimi ve gerçek bir olaydan kurmaca çıkarmayı ayıracağız. Kaynağa ne kadar bağlı kalmak gerekir, neyi değiştirmek serbesttir? Tür bir söz vermeyi öğretti. Uyarlama, o sözün bir kısmını başkasının daha önce verdiğini hatırlatacak.