Bölüm VI — Ölçme ve değerlendirme

Bu değerlendirme ne yapar

Bu bölüm tek bir hikâyeyi pek çok kalıba döktü. Nöbet bir yapımcıya gidecek biçimi aldı. Kepenk on dakikaya sığdı. Gece Masası bir dizi motoru aradı. Sonra atölye bir belgesele, bir animasyona, bir reklama, bir oyuna ve bir dünya dosyasına geçti.

Bugün yoklanan şey, mecraların adlarını saymak değil. Bir fikre bakınca onu hangi biçimin taşıyacağını görebiliyor musun? Asıl soru bu. Her mecranın kuralını bilen ama fikrini yanlış kaba koyan yazar, işi baştan kaybeder.

Değerlendirme üç parçadan oluşur. Bilgi kontrolü ayrım yapmayı sınar ve bir cevap anahtarı taşır. Beceri kontrolü yazmayı sınar; görevlerin tek bir doğrusu yok, bu yüzden anahtarı da yok. Her görevin yanında var ya da yok diye cevaplanan ölçütler duruyor. Portfolyo ise laboratuvarda kurduğun dosyaların üstüne oturur.

Bu bölümde bir tuzak daha var. Biçim kuralları kolay ezberlenir. Bir ibareyi doğru tanımlayıp kendi sayfanda yanlış yere koymuş olabilirsin. Beceri görevleri bu boşluğu arıyor.

Süre: bilgi kontrolü bir saat, beceri kontrolü üç ya da dört oturum.

Bilgi kontrolü

Cevapları kitabı kapatarak, elle yaz. Anahtarı ancak son kümeden sonra aç. Örnekler atölyenin bu bölümde kurduğu dosyalardan geliyor.

Birinci küme — profesyonel format. Her soruyu bir iki cümleyle cevapla.

1. Kadir ilk gece arka kapının eşiğinde duruyor; içerisi de dışarısı da sahnede. Başlık hangi ibareyle açılır ve bu ibare ekibe ne söyler?
2. Kadir odadan koridora geçiyor ve zaman hiç akmıyor. Koridor başlığının sonuna vakit yerine ne yazılır?
3. Birleştirilmiş dosyaya arka kapı sahnesinin eski hâli karışmıştı. Satırlar geçmiş zamanlıydı ve Kadir'in içinden geçenleri anlatıyordu. Bu iki kusurun adı ne?
4. Dosyayı kısa göstermek için kenarları daraltmanın adı ne? Okur zincirinde kimi yanıltır?
5. Çekim senaryosu kilitlendikten sonra iki sahnenin arasına yeni bir sahne giriyor. Numarası nasıl verilir?

İkinci küme — geliştirme belgeleri. Her birini kısaca cevapla.

1. Geliştirme dosyası nedir? Başına hangi belge konur?
2. Kurulum ironisi nedir ve logline onu neden taşımalıdır?
3. Geri anlatma testi nasıl yapılır? Dinleyicinin düşürdüğü parça neyi gösterir?
4. Kısa sinopsis ile kısa treatment aynı filmi anlatır. Onları ne ayırır?
5. Nöbet'in adım dökümü kırk dört adımdan oluşuyor. Adım dökümü neyi yazar, neyi yazmaz?
6. Emre'nin erken kartı ile bitmiş dosyası arasında bir fark birikmiş. Bu farkın adı ne?

Üçüncü küme — kısa ve uzun metraj. Her birini kısaca cevapla.

1. Nöbet'in tek gecesi kesilip on dakikalık bir film yapılsa ne olur? Kepenk bu açıdan neden farklıdır?
2. Kepenk'in tek dramatik değişimini ilk kare ile son kare arasında göster.
3. Emre'nin otogar taslağında asker, cenaze ve nişanlı vardı. Bu fikir neden kısa filme sığmadı?
4. Nöbet'i yüz üç sayfa boyunca ayakta tutan çatışma hiçbir sahnede kazanılmıyor. Bu çatışmanın adı ne?
5. Amaç ömrü ile değişim mesafesi uzun metrajda neyi ölçer?

Dördüncü küme — dizi motoru ve pilot. Her birini kısaca cevapla.

1. Gece Masası'nın her bölümü sabah aynı türden bir sonuçla biter. Bu sonuç nedir, terim adı ne?
2. Figen akşam devrinde ikinci sandalyeleri kaldırıyor, gündüz hemşiresi kuralı gevşek tutuyor. İkisi neden hiç barışmıyor?
3. Gece Masası'nın pilotu Figen'in sayısız gecesinden sıradan biri. Hangi pilot türüdür? Figen'in ilk vardiyasını anlatan silinmiş kart hangi türdü?
4. İkinci bölüm masaya Ece'nin dosyası gelince biter. Bu bir askıda son mu?
5. Bir bölümün yeri değişince de anlaşılıp anlaşılmadığı nasıl sınanır? Bu ölçünün adı ne?
6. Bir dizi motorunun yorulduğunu hangi belirtiler gösterir?

Beşinci küme — belgesel yaklaşımı. Her birini kısaca cevapla.

1. Emre'nin Sandalyedekiler için ilk sayfasında tanımadığı bir kadına yazılmış bir replik vardı. Nermin Hanım sayfayı neden ters çevirdi?
2. Emre'nin çalışma hipotezi şu: "Kalanların çoğu, kalacak başka kimse olmadığı için kalıyor." Yanına hangi çürütme işareti yazılmalı?
3. "Hastanızı kaybederseniz ne yapacaksınız?" sorusu listeden çizildi. Bu sorunun adı ne ve listede nasıl durur?
4. Burcu'nun bulduğu gece koridoru videosu neden kullanılmaz?
5. Onam neden gece ya da hemşire aracılığıyla istenmez?
6. Dramatik serbestliğin sınırı nedir?

Altıncı küme — animasyon, reklam, tiyatro, sesli anlatı ve panel. Aşağıdaki on durumu listedeki terimlerle eşle. Listede bir terim fazla; onu da tanımla.

Terimler: kurucu sınır, animatik, tek önerme, logo değiştirme sınaması, örtük iddia, Fransız sahnesi, sahne dışı alan, kayıt gerekçesi, tarif repliği, sayfa çevirme sürprizi, fazla yönetmenlik.

1. Düğme'de eşyalar yalnız kalorifer sıcakken kıpırdayabiliyor.
2. Selim'in kutuları geçici sesle art arda dizildi. Tıkırtıyı Burcu ağzıyla yaptı, Makara'yı Emre okudu.
3. Bekçi Termos için "çantaya giren termos" cümlesi.
4. Emre'nin "Küçük termos, büyük gün" sloganına Selim: "Bir su şişesi firması da yazar."
5. Termos reklamında akşam buharıyla biten kapanış silindi.
6. Muhtarlık'ta Barış girer, sonra çıkar, sonra Saniye Hanım girer.
7. Çınar oyun boyunca hiç görünmüyor.
8. Telsiz'deki bütün sesler bir telsiz kanalından duyuluyor.
9. Kırmızı Şemsiye'nin ses taslağında, Emre'nin ilk hâlinde Arda bağırıyor: "Kırmızı şemsiye! Orada!"
10. Arda'nın izlediği şemsiyenin başkasına ait olduğu, okur sayfayı çevirince ortaya çıkıyor.

Yedinci küme — oyun seçim sistemleri ve transmedya. Her birini kısaca cevapla.

1. Kayıp Eşya'da keman kutusunu alamayan ziyaretçi bankta oturur ve aynı gün içinde camdan görünür. Kasetçalar ise depoya inince bir daha dönmez. İki dalın adı ne?
2. Kasetçalar adamı reddedilince aynı isteği tekrarlıyordu. Bu seçime ne denir?
3. Oyunda puan ve ahlak sayacı yok. Güven ertesi sabahki ziyaretçilerin tavrından okunuyor. Bu iki aracın adı ne?
4. Yanlış teslim oyunu durdurmuyor. Bu ilkenin adı ne?
5. GAR dosyasında ana eser hangisi ve neden?
6. VR sabahındaki kadın oyunda hiç yok. Bu parça dünyaya nasıl bağlanır?
7. Burcu'nun keman kutusu ilanı neden masadan kalktı?

Beceri kontrolü

Bu kısmın anahtarı yok. Sekiz görevin her biri kendi projen üzerinde yapılıyor. Her görevin yanında ikili ölçütler var: var mı, yok mu. Derece vermek yasak, çünkü yazar kendi dosyasına hep yüksek not verir.

Sekiz görev bitince ölçütleri say ve kaç tanesine "var" dediğini bir köşeye yaz. Beşinci bölümün sonunda yazdığın sayıyla yan yana koy.

Bölüm portfolyosu

Portfolyonun omurgası laboratuvardaki çeviri çalışmaları. Onlar parçaların çoğunu zaten taşıyor. Burada sekiz parça isteniyor; her biri bir mecranın kuralıyla yazılmış olmalı.

Bir. Logline, sinopsis ve treatment. Üçü aynı projeden gelsin. Logline'ın yanına geri anlatma testinin notu eklensin: dinleyici neyi düşürdü?

İki. Kısa film senaryosu. Temiz formatta, kendi tek değişimini taşıyan bir kısa film. İlk ve son karenin tarifini kapağa yaz.

Üç. Uzun metraj ya da pilot örneği. İlk on sayfa yeterli. Pilot seçtiysen türünü kapağa yaz. Uzun metraj seçtiysen ilk sekansın amacını bir satırla ekle.

Dört. Dizi dosyası. Dizi logline'ı, bölüm kalıbı, sabit kadro ve kalma gerekçeleri. Bölüm havuzunda en az beş konuk hikâyesi dursun.

Beş. Uzmanlık formatı çalışması. Belgesel, animasyon, reklam, tiyatro, sesli drama ya da çizgi roman arasından birini seç. Belgeselsen ön senaryo ve etik risk dökümü girsin. Reklamsan brief ve kanıt dosyası girsin.

Altı. İnteraktif anlatı şeması. Dalları, değişkenleri ve sonları gösteren bir harita. Her değişkenin yanında oyuncuya nasıl göründüğü yazılsın.

Yedi. Çoklu mecra uyarlama dosyası. Aynı fikrin en az üç mecradaki hâli. Yanına bir kanon dosyası koy: hangi olgu hangi mecrada ilk kez veriliyor, hangi soru kilitli kalıyor?

Sekiz. Tamamlanmış ana format projesi. Seçtiğin ana mecrada tam bir taslak. Format kontrol listesi ve öz değerlendirme de içinde dursun.

Sekiz parçayı tek klasöre koy. Eksik parça, atlanmış bir laboratuvar çalışmasını gösterir. Bunu bir ceza gibi okuma; nereye döneceğinin adresi olarak oku. Parçaların cilalı olması da gerekmiyor. Silinen bir ilk taslak da klasörde durabilir; yeter ki son hâlin yanında dursun.

Başarı ölçütleri

Yedinci bölüme hazır olup olmadığını sekiz ölçüt gösterir. Her biri bir sayıyla ya da bir okurun tepkisiyle sınanır. Beğeni sorulmuyor; bir dosyayı sevmen, onun okunduğunu göstermez.

Profesyonel formatta temiz senaryo hazırlayabilme. Bir yönetmen yardımcısı dosyandan sahne listesini çıkarabiliyor mu? Aynı mekânın iki adı varsa çıkaramaz.

Fikre uygun geliştirme belgesi yazabilme. Logline'ını dinleyen biri onu kendi sözleriyle geri anlatabiliyor mu? Dosya kartın bitmiş metinle hâlâ örtüşüyor mu?

Hikâye için doğru mecrayı seçebilme. Seçtiğin mecranın başka hiçbir yerde olmayan bir aracını sayabiliyor musun? Sayamıyorsan seçim alışkanlıktan gelmiştir.

Aynı fikri farklı sürelere uyarlayabilme. Kısa sürümün tek değişimini bir cümleyle söyleyebiliyor musun? Uzun sürümün çatışması tek sahnede kapanıyorsa fikir uzamamış, şişmiştir.

Dizi motoru ve pilot tasarlayabilme. Bölüm havuzunda beş konuk var mı? Yerleşik çatışma konuklar gidince de yerinde kalıyor mu?

Gerçekliğe dayalı içerikte etik karar verebilme. Her riskin yanında bir karar yazılı mı? Konuşanın söylemediği tek bir cümle bile kurguda kaldıysa ölçüt karşılanmamıştır.

Görsel anlatıyı ses veya panel ortamına çevirebilme. Gözü kapalı dinleyen biri nerede olduğunu bulabiliyor mu? Panel sürümünde okur çizilmemiş hareketi kendisi tamamlıyor mu?

Seçim ve sonuç içeren interaktif anlatı kurabilme. Her kalıcı dalın bir bedeli yazılı mı? Seçimlerin hepsi aynı sahneye çıkıyorsa oyuncu bunu ilk tekrar oynayışta fark eder.

Sekiz ölçütten altısını karşılıyorsan devam et. Beşte kaldıysan yola çık, yalnız eksik ölçütü yanında taşı. Daha azını karşılıyorsan laboratuvar çalışmalarına dön. Biçim okunarak değil, aynı fikri yeniden yazarak yerleşiyor.

Cevap anahtarı

Birinci küme. Başlık İÇ./DIŞ. diye açılır; bu çift konum ibaresidir ve ekip iki ayrı ışık ve ses düzeni hazırlar. Koridorun sonuna DEVAMI yazılır; süreklilik ibaresi zamanın akmadığını bildirir. Eski hâldeki iki kusur zaman kayması ve çekilemez satırdır. Düzeltilmiş hâl şimdiki zamanda kalır: "Kadir eşikte durur. Nefesi buhar olur." Kenarlarla oynamak sayfa sıkıştırmadır. Yapımcıyı ve yönetmen yardımcısını yanıltır, çünkü ikisi de süreyi sayfadan tahmin eder. Yeni sahne önceki sahnenin numarasına harf eklenerek numaralanır; buna A sahnesi denir.

İkinci küme. Geliştirme dosyası, senaryoyla birlikte gönderilen belgelerin bütünüdür; başına dosya kartı konur. Kurulum ironisi, başlangıçtaki durumda saklı çelişkidir. Logline sonu söylemeden onu taşıyabilir; okur gerilimi ilk cümlede görür. Geri anlatma testinde logline bir kez okunur, dinleyici onu kendi sözleriyle anlatır. Düşen parça cümlenin zayıf yeridir. Kısa sinopsis ana çizgiyi ve büyük dönemeçleri sonu dahil anlatır. Kısa treatment filmi baştan sona izler, büyütülmüş sahnelerine birer paragraf ayırır. Adım dökümü her sahnenin dramatik işini sırayla yazar, diyalog yazmaz. Kart ile metin arasındaki fark kart kaymasıdır.

Üçüncü küme. Nöbet'in bir gecesi kesilmiş parça olur; yükünü öncesinden ödünç alır, kendi değişimini taşımaz. Kepenk ise sıkıştırılmış anlatıdır; geçmişi o akşamın içine sığdırır. Başta Tarık kayışa uzanınca İsmail onu kendi tarafına çeker. Sonda kayışı tezgâhtan çözer ve söz söylemeden Tarık'a uzatır. Fark iki el hareketinin arasında okunur. Otogar taslağı taşan fikirdi. Üç ayrı hikâye birden çok dönüm noktası ve geniş bir kadro isterdi. Nöbet'in çatışması kapanmayan çatışmadır; her geçici cevap yeni bir soru doğurur. Amaç ömrü bir amacın kaç sahne yürüdüğünü ölçer. Değişim mesafesi ise ilk durumla final arasındaki yolun uzun filmi taşıyıp taşımadığını.

Dördüncü küme. Sonuç bölüm ürünüdür: formun refakatçi hanesinde bir ad, devir defterinde tek satır. Figen ile gündüz hemşiresinin anlaşmazlığı yerleşik çatışmadır. Hiçbir bölüm onu çözmez, her bölüm yeniden ısıtır; konuklar gider, o kalır. Pilot örnek bölüm pilotudur. Silinen kart düzenin kurulduğu pilottu. İkinci bölümün sonu askıda son değildir. Kimseyi tehlikede bırakmaz, sonraki konuğu gösterip davet eder; buna sonraki bölüm vaadi denir. Sıra bağımsızlığı iki bölümün yeri değiştirilerek sınanır. Tükenme işaretleri şunlardır: bölümler istisnayla ayakta durur, konuklar birbirine benzer, sabit kadronun hattı konuğu ezer.

Beşinci küme. Belgeselde konuşanın repliği yazılmaz. Ön senaryo replik içermez, her satırı bir ihtimaldir. Çürütme işareti: başkası kalabilecekken kalmayı seçen biri. Çizilen soru sorulmayan sorudur. Listeden silinmez, nedeniyle birlikte yanına not edilir. Video temsilî görüntüdür ve sahibinin izni yoktur; seyirciye yanlış bir yer ve zaman söyler. Rıza ehliyeti saatle, yorgunlukla ve yasla değişir. Hemşirenin aracılığı da güç asimetrisini büyütür; "hayır" demek zorlaşır. Dramatik serbestlik, seyircinin gerçek bir kişi hakkındaki yargısını değiştirmediği sürece kullanılabilir.

Altıncı küme. Bir kurucu sınır, iki animatik, üç tek önerme, dört logo değiştirme sınaması. Beş örtük iddiadır; akşam buharı, test raporu olmayan ısı iddiasını görüntüyle söylerdi. Altı Fransız sahnesi, yedi sahne dışı alan, sekiz kayıt gerekçesi. Dokuz tarif repliğidir; çocuk gördüğünü dinleyici için söyler. On sayfa çevirme sürprizi. Fazla kalan terim fazla yönetmenlik. Yazar, öykünün gerektirmediği açı, ışık ve ifade kararlarını çizerin yerine verir.

Yedinci küme. Bankta bekleyen kemancı geçici daldır; depoya inen kasetçalar kalıcı dal. Tekrar eden istek sahte seçimdir. Puansız iz sessiz sonuçtur; tavırdan okunan güven görünmez değişkendir. Yanlış teslimin hikâyeyi sürdürmesi başarısızlıkla ilerlemedir. Ana eser oyundur; en büyük parça olduğu için değil, büronun kuralları ilk orada konduğu için. VR sabahı bir yan anlatıdır. Kişisini ana eserin kenarından alır, hiçbir anı yeniden anlatmaz. İlan masadan kalktı, çünkü panonun önünden geçen yolcu habersiz tanık olurdu. Numaranın sahibi de oyunda olduğunu bilmezdi.

Sonuçları oku

Doğru sayısına bakma; yanıldığın kümeye bak. Her küme bölümün başka bir köşesine bağlı. Tek kümede toplanan iki yanlış, dağınık beş yanlıştan daha net bir adres verir.

Bu kâğıdı sakla. Yedinci bölümün sonunda en çok zorlandığın kümeyi yeniden cevaplayacaksın.

Bölüm yediye geçiş

Bu bölüm boyunca hep aynı soruyu sorduk: bu fikir hangi kapta yaşar? Kepenk bir kısa filme, Telsiz bir kulağa, Kırmızı Şemsiye sekiz sayfaya yerleşti. Ama mecra seçmek bir hikâyenin ne vaat ettiğini söylemez. Kepenk'i izleyen biri ne bekler: hüzün mü, gerilim mi, bir barışma mı? Bölüm yedi bu soruyla açılıyor. Tür ile mecra arasındaki farkı ayıracak, sonra türün izleyiciyle kurduğu sözleşmeye bakacağız. Mecra kabı seçer; tür, seyircinin o kaptan ne içeceğini.