Bölüm V — Ölçme ve değerlendirme

Bu değerlendirme ne yapar

Bu bölüm sayfayı bir perdeye çevirdi. Görüntü, mekân, kamera, kurgu, ses, diyalog, alt metin, ton ve motif sırayla masaya geldi. Son olarak hepsi tek bir sahne dosyasında buluştu.

Bugün yoklanan şey, bu araçların adını bilmek değil. Bir sahneyi okurken hangi aracın çalıştığını görebiliyor musun? Asıl soru bu. Adını bilip işleyişini göremeyen yazar, terimi süs gibi taşır.

Değerlendirme üç parçadan oluşur. Bilgi kontrolü ayrım yapmayı sınar ve bir cevap anahtarı taşır. Beceri kontrolü yazmayı sınar; görevlerin tek bir doğrusu olmadığı için anahtarı da yok. Her görevin yanında var ya da yok diye cevaplanan ölçütler duruyor. Portfolyo ise laboratuvarda kapattığın sahne dosyasının üstüne kurulur.

Bu bölümde bir tuzak daha var. Görsel ve işitsel kararlar sayfada kolayca kaybolur. Bir terimi doğru tanımlayıp kendi sahnende onu hiç kullanmamış olabilirsin. Beceri görevleri tam da bu boşluğu arıyor.

Süre: bilgi kontrolü bir saat, beceri kontrolü iki ya da üç oturum.

Bilgi kontrolü

Cevapları kitabı kapatarak, elle yaz. Anahtarı ancak son kümeden sonra aç. Örneklerin hepsi Nöbet'ten geliyor; sahneleri hatırlamıyorsan bu da bir bilgi.

Birinci küme — görsel anlatım ilkeleri. Her soruyu bir iki cümleyle cevapla.

1. Gösterme ilkesi ile işlevsel anlatma nasıl ayrılır? İkisinden hangisi bir yasaktır?
2. Bir eylem satırında "Kadir suçlu hissediyor" yazıyor. Bu kelimenin adı ne ve sayfada neye dönüşmeli?
3. Okunur boşluk ile hileli eksiltme aynı şeyi saklayabilir. Onları ne ayırır?
4. Aşırı görselleştirme hangi durumda bir hataya dönüşür?
5. "Beyaz duvarlı bir oda" ile "kapısı hiç tam kapanmayan bir oda" arasındaki fark hangi ayrıntı türüdür?

İkinci küme — mekânın dramatik işlevleri. Aşağıdaki altı Nöbet unsurunu listedeki terimlerle eşle. Listede bir terim fazla; onu da tanımla.

Terimler: yarı kamusal alan, sığınak mekân, hafıza mekânı, dönüşen mekân, dönüşsüz eşik, görülmeyen karakter, sürtünme mekânı.

1. Kuralını kurumun koyduğu hastane odası.
2. Gece hastanenin arka kapısı ve önündeki boş otopark.
3. Mutfak kapısının kasasında boy çizgileri olan baba evi.
4. Hazırlık haftasında yatağın pencere önüne çekildiği alt kat odası.
5. Filmde hiç görünmeyen amca.
6. Son gecenin sabaha karşı atılan imzası.

Üçüncü küme — temel sinematografik dil. Hangileri doğru? Yanlışları düzelt.

1. Senarist plan ölçeğini hiç adını yazmadan sezdirebilir.
2. Sayfaya bir kamera hareketi yazmak her zaman yönetmenin alanına girmektir.
3. Lens tercihini sahne tarifine yazmak okura sahneyi daha iyi gösterir.
4. Oyuncunun her bakışını yazmak sahnenin alt metnini korur.
5. Bakış kısıtında seyirci, karakterin göremediğini de görür.
6. Uzun plan ancak hikâye onu zorunlu kılıyorsa sayfaya girer.

Dördüncü küme — kurgu ve geçiş mantığı. Nöbet'teki dört ek yerini adlandır.

1. Kadir defterin arkasındaki numarayı arıyor, ahizede çalma sesi duyuluyor ve sahne kimse açmadan bitiyor.
2. Tekerlekli sandalye otomatik kapıdan çıkıyor; kesme evin ahşap eşiğine geliyor ve hastane anonsu orada bir süre sürüyor.
3. Kadir koridorda yürürken bir şarkı duyuluyor; kesme şarkıyı sokakta duran bir arabaya taşıyor.
4. Evde bir el lambayı söndürüyor; kesmeden sonra hastanede Figen başka bir odanın ışığını kısıyor.

Sonra iki kısa soru: sayfa kurgusu nedir ve geçiş ekonomisi senaryodan neyi siler?

Beşinci küme — ses katmanları. Her birini bir cümleyle cevapla.

1. Ses katmanı nedir ve oda tonu neden ayrı bir katmandır?
2. Diegetik ses ile diegetik olmayan ses nasıl ayrılır?
3. Dördüncü kümenin üçüncü maddesindeki şarkı, ses türü bakımından neyi gösterir?
4. Yanlış ad gecesinde koridor boğuklaşıyor, nefes yaklaşıyor. Bu hangi ses? Odayı geri getiren vuruş neyin örneği?
5. Alyans son gece korkuluğa vurmuyor. Motifin bu anına ne denir?
6. Sayfaya "sessizlik" yazmak ile dolu sessizlik yazmak arasındaki fark nedir?

Altıncı küme — diyalog ve alt metin. Her birini kısaca cevapla.

1. Söz hamlesi nedir? Kadir'in ilk gece ilaç kâğıdını uzatırken söylediği iki cümleyi tek fiille özetle.
2. Yüzey cümlesi, kastedilen anlam ve alt metin nasıl ayrılır?
3. Merdiven başındaki tutamak konuşmasında görünür konu ne, gerçek çatışma ne? Görünür konunun terim adı nedir?
4. Kukla soru nedir ve bilgi aktaran sahnede neden zayıftır?
5. Kantinde Kadir kaloriferin havasını aldığını anlatıyor. Bu cümle hangi bilgiyi neyin içinde taşıyor?
6. Emre "Sana çok kırgınım" repliğini neden sildi?
7. Şifre enflasyonu ile kazanılmış açıklık arasındaki ilişki nedir?

Yedinci küme — ton, üslup, sembol ve motif. Önce üç kavramı birer cümleyle ayır: ton, üslup, atmosfer.

Sonra altı Nöbet unsurunu sınıflandır: ahşap eşik, boy çizgileri, refakatçi sandalyeleri, gürleyen kalorifer, kapı yanındaki dezenfektan, pervaza konan kuş. Seçenekler: imge, sembol, motif, metafor, yalın nesne, işaret.

Son olarak iki soru: kilitli sembol ile kiralık sembol nasıl ayrılır? Tercüme satırı bir sembole ne yapar?

Beceri kontrolü

Bu kısmın anahtarı yok. Sekiz görevin her biri kendi senaryon üzerinde yapılıyor. Her görevin yanında ikili ölçütler var: var mı, yok mu. Derece vermek yasak, çünkü yazar kendi sahnesine hep yüksek not verir.

Sekiz görev bitince ölçütleri say ve kaç tanesine "var" dediğini bir köşeye yaz. Altıncı bölümün sonunda aynı görevleri yeni sayfalarınla tekrarlayacaksın.

Bölüm portfolyosu

Portfolyonun omurgası laboratuvarın son çıktısı, yani görsel-işitsel sahne dosyası. O dosya sahnelerin ve belgelerin çoğunu zaten taşıyor. Burada dokuz parça isteniyor; ikisi dosyanın dışından gelecek.

Bir. Diyalogsuz sahne. Diyalogsuz karakter tanıtımı. Sesi kapalı okunduğunda karakter yine anlaşılmalı.

İki. Mekânsal güç sahnesi. Sahnenin yanında üç kroki dursun: mekânın kendisi, ilk an ve son an.

Üç. Ses tasarımı sahnesi. Ses listesi ile sahne yan yana. Listede her sesin bir dinleyicisi yazılı olsun.

Dört. Karakter sesi örnekleri. Dosyada bu parça yok; ses ayrıştırma çalışmasından gelir. Beş ses kartı ve aynı isteğin on repliği birlikte girsin: önce varsayılan ses, sonra ayrışmış hâli.

Beş. Alt metin sahnesi. Bilerek kötü yazılmış ilk versiyon da girsin. Altına iki satır: görünür konu ve gerçek çatışma.

Altı. Diyalog revizyonu. Bu da dosyanın dışından, kısaltma çalışmasından gelir. İlk taslak, son hâl ve kesim defteri. Defterin en altında kelime sayısının nereden nereye indiği yazılı olsun.

Yedi. Ton belgesi. Ana ton kelimeleri, komşu tonlar ve istisna satırı. Sahne tablosundaki soru işaretleri de silinmeden kalsın.

Sekiz. Motif haritası. Görsel motifin yanında en az bir ses motifi bulunsun. Her durağın bir sahnesi olsun. Haritanın tepesinde motiflerin bağlandığı soru yazılı dursun.

Dokuz. Tamamlanmış görsel-işitsel sahne dosyası. Dizin, kural ve sınav satırları, revizyon çiftleri ve öz değerlendirme. Çelişki sütunu da içinde dursun. En az bir çelişki karara bağlanmış olmalı.

Dokuz parçayı tek klasöre koy. Eksik parça, atlanmış bir laboratuvar çalışmasını gösterir. Bunu bir ceza gibi okuma; nereye döneceğinin adresi olarak oku. Parçaların cilalı olması da gerekmiyor. Bir ilk taslak, son hâlinden daha çok şey öğretebilir; yeter ki ikisi birlikte dursun.

Başarı ölçütleri

Altıncı bölüme hazır olup olmadığını sekiz ölçüt gösterir. Her biri bir sayıyla ya da bir okurun tepkisiyle sınanır. Beğeni sorulmuyor; bir sahneyi sevmen, onun çalıştığını göstermez.

Soyut bilgiyi görünür davranışa dönüştürebilme. Son yazdığın üç sayfada kaç soyut etiket var? Sıfırsa geçtin. Varsa her birinin yerine çekilebilir bir davranış yazabiliyor musun?

Mekân ve nesnelerle karakter anlatabilme. Bir karakterin bir mekâna ait olup olmadığını tek söz kullanmadan gösterebiliyor musun? Ölçüt iki krokinin farklı olması. Aynı kalmışlarsa sahne bir çatışmanın yalnız fotoğrafını çekmiştir.

Kurgu mantığıyla sahne sıralayabilme. Her kesme noktana bir soru yazabiliyor musun? Sorusu olmayan kesme, sahnenin geç bittiğini gösterir. Bir de sildiğin geçiş satırlarını say; hiç silmediysen ekonomiye henüz başlamadın.

Ses ve sessizlikle gerilim oluşturabilme. Bir sahnen gözü kapalı okunduğunda da gerilimini koruyor mu? Sessizlik yazdığın yerde bir davranış var mı? Sessizliği tek kelimeyle geçtiysen sahne kulakta boş kalır.

Karaktere özgü diyalog yazabilme. İsimleri kapatılmış repliklerinde okur konuşanı bulabiliyor mu?

Bilgiyi yapay açıklamaya düşmeden aktarabilme. Senaryonda cevabını bilen biri seyirci için soru soruyor mu? Hiç sormuyorsa geçtin.

Alt metin oluşturabilme. Bir sahnende gerçek çatışma hiçbir replikte söylenmeden okunabiliyor mu? Bütün repliklerin şifreliyse bu da bir kusurdur.

Tutarlı ton ve motif sistemi kurabilme. Ton belgenin her kelimesi bir sahneye bağlı mı? Motifin her dönüşünde okunur bir fark var mı?

Sekiz ölçütten altısını karşılıyorsan devam et. Beşte kaldıysan yola çık, yalnız eksik ölçütü yanında taşı ve altıncı bölümde bilerek çalış. Daha azını karşılıyorsan laboratuvar çalışmalarına dön. Bu bölümde araçlar okunarak değil, yazılarak yerleşiyor.

Cevap anahtarı

Birinci küme. İkisi de yasak değil. Gösterme ilkesi bilginin hangi kanalda daha güçlü taşınacağını soran bir ölçüdür. İşlevsel anlatma, görüntüye çevrilince uzayacak ya da gücünü yitirecek bilgiyi bilinçli olarak sözle vermektir. "Suçlu" bir soyut etikettir; kamera onu göremez, eylem satırına bir davranış olarak girmelidir. Okunur boşluğu seyirci önceden verilen ipuçlarıyla doldurur. Hileli eksiltmede ipucu yoktur ve seyirci kandırılmış hisseder. Aşırı görselleştirme, sözle daha iyi taşınan basit bir bilgiyi uzun bir görüntü dizisine çevirmektir. Beyaz duvar genel ayrıntıdır. Hiç kapanmayan kapı ayırt edici ayrıntıdır; odayı başka odalardan ayırır.

İkinci küme. Hastane odası yarı kamusal alan, arka kapı Kadir'in sığınak mekânı, baba evi hafıza mekânıdır. Alt kat odası dönüşen mekândır; düzeni değiştikçe ilişki de değişir. Amca görülmeyen karakterdir; varlığı bir addan, bir fotoğraftan, bir defterden kurulur. İmza dönüşsüz eşiktir. Fazla kalan terim sürtünme mekânı. Gerilim varken iki karakteri bir arada kalmaya zorlayan, kaçışı kapalı ya da pahalı bir yerdir.

Üçüncü küme. Birinci ve altıncı maddeler doğru. Birincisinin adı örtük ölçek, altıncısınınki hikâye gerekçeli çekim. İkinci madde yanlış: sahnenin anlamı yalnız belirli bir hareketle kuruluyorsa senarist onu en sade biçimde yazar. Buna zorunlu kamera bilgisi denir. Üçüncü madde teknik sızıntıdır ve ekibin yorum alanını daraltır. Dördüncü madde mimik diktedir; oyuncunun alanını yok eder. Beşinci maddede seyirci karakterin göremediğini görmez; merak bu ortak körlükten doğar.

Dördüncü küme. Birincisi saklayan kesme; cevap gelmeden kesilir ve soru sonraki sahneye taşınır. İkincisi arkaya taşan ses. Üçüncüsü öne taşan ses; sonraki sahnenin radyosu önceki görüntünün üstünde başlar. Dördüncüsü hareket eşlemesi; benzer bir el iki ayrı karakteri bağlar. Sayfa kurgusu, senaryonun sahne sırası, cümle sırası ve kesme noktalarıyla kurguyu önceden kurmasıdır. Geçiş ekonomisi alışkanlıkla yazılan geçiş satırlarını siler, yalnız anlam taşıyanları bırakır.

Beşinci küme. Ses katmanı, kaynağı ve işleviyle ötekilerden ayrılan ses türüdür. Oda tonu, hiçbir şey olmazken süren en alt ses düzeyidir ve mekânı tanıtır. Diegetik sesin kaynağı hikâyenin dünyasındadır, karakter onu duyabilir; diegetik olmayanı yalnız seyirci duyar. Koridordaki şarkı kaynağa inen müziktir. Yanlış ad gecesi öznel sestir ve iki metal vuruş bir dönüş sesidir. Son gecenin sessiz alyansı eksik duraktır; seyirci boşluğu motifin biriktirdiği anlamla doldurur. Dolu sessizlikte söz durur ama davranış sürer; sayfaya kelimenin yerine o davranış yazılır.

Altıncı küme. Söz hamlesi, karakterin repliğiyle karşısındakine yaptığı şeydir. İlaç kâğıdı anı için "dışarıda bırakıyor" ya da "görevi sahipleniyor" gibi tek fiiller kabul. Yüzey cümlesi kelimelerin söylediğidir, kastedilen anlam konuşanın bilerek ilettiğidir. Alt metin ise kast, istek, sır, geçmiş ve güç dengesi dahil bütün söylenmeyenlerin toplamıdır. Merdivende görünür konu tutamak, yani vekil konu. Gerçek çatışma ise Murat'a bu çatının altında hâlâ yer kalıp kalmadığı. Kukla soruyu soran cevabı zaten bilir; soru yalnız seyirci için sorulduğundan sahne yapay kalır. Kalorifer cümlesi kılıflı bilgidir. Babanın aylardır süren hastalığını evin borularına sarıyor. Murat kılıfı açınca, o ayları evde kimin geçirdiğini de görür. "Kırgınım" adlandırılmış duygudur; adı söylenince seyirciye keşfedecek bir şey kalmaz. Her replik şifreliyse hiçbiri değer taşımaz; düz söz ancak önceki kaçışlarla hak edilince kazanılmış açıklık olur.

Yedinci küme. Ton, anlatının olaylara karşı takındığı tavırdır. Üslup, yazarın o tonu sayfada kurma biçimidir. Atmosfer, mekânın, ışığın ve sesin birlikte kurduğu, olaydan önce hissedilen duygudur. Eşik imgedir, boy çizgileri sembol, sandalyeler motif. Kalorifer metafordur; babanın bedeniyle eşlenir. Dezenfektan yalın nesnedir, kuş ise işaret. Kilitli sembol tek anlama bağlanır ve başka okumaya yer bırakmaz. Kiralık sembol anlamını filmden değil, kültürün ezberinden alır. Tercüme satırı sembolün anlamını önceden söyler ve seyircinin işini elinden alır.

Sonuçları oku

Doğru sayısına bakma; yanıldığın kümeye bak. Her küme bölümün başka bir köşesine bağlı. Tek kümede toplanan iki yanlış, dağınık beş yanlıştan daha net bir adres verir.

Bu kâğıdı sakla. Altıncı bölümün sonunda yedi kümeyi yeniden cevaplayacaksın.

Bölüm altıya geçiş

Elinde artık Nöbet gibi okunabilen bir sahne dosyası var. Işığı, sesi ve müziği tek yerden okunuyor. Ama o dosyayı açacak kişi yalnız Selim değil. Bir yapımcı sahne başlıklarından kaç gece çekileceğini çıkaracak. Bir oyuncu kendi repliğini arayacak. Bir yönetmen yardımcısı sayfaları sayıp süre tahmin edecek. Bölüm altı tam bu soruyla açılıyor: Emre'nin "GECE" diye başlayan sahneleri, herkesin aynı biçimde okuyacağı bir sayfaya nasıl dökülür? Formatın amacı, bu ortak dili kurmaktır.