Bölüm IV — Ölçme ve değerlendirme

Bu değerlendirme ne yapar

Bölüm dört on beş modül sürdü. Çatışmayla başladı, nedensellikle, amaçla ve riskle sürdü. Sonra yapı geldi: modeller, dönüm noktaları, alt öyküler, sahne, sekans, ritim. Merak ile gerilim, zamanın düzeni, açılış ve final, en sonda da teşhis.

Elinde bu bölümün en ağır belgesi duruyor: on dört başlıklı olay örgüsü haritası. Haritayı doldurmak bir şey, her başlığın neden orada durduğunu açıklamak başka bir şey. Bu değerlendirme o haritanın arkasında gerçekten ne bildiğini ölçüyor.

Bilgi kontrolü ayrımları yokluyor ve cevap anahtarı taşıyor. Bu bölümün terimleri çiftler hâlinde karışıyor. Merak gerilimle, sahne sekansla, doruk finalle karışıyor. O yüzden soruların çoğu tanım değil, ayırma istiyor.

Beceri kontrolü üretmeyi yokluyor ve anahtarı yok. Her görevin yanında var-yok diye cevaplanan bir ölçüt listesi duruyor. Portfolyo ise bölüm projesinin etrafında toplanıyor.

Süre: bilgi kontrolü için bir saat. Beceri kontrolünü üç oturuma böl. Portfolyo zaten elinde. Onun için gereken süre, eskimiş parçaları güncellemek kadar.

Bilgi kontrolü

Kâğıt al, kitaba bakmadan cevapla. Cevap anahtarına ancak yedi kümeyi bitirince bak.

Her küme bölümün ayrı bir alanını yokluyor. Kaç yanlış yaptığından çok, hangi kümede yanıldığın önemli. Cevaplarını küme küme ayır.

Birinci küme — çatışma türleri. Aşağıdaki durumların her birinde karşı güç nereden geliyor? Türü adlandır ve tek cümleyle gerekçe yaz.

1. Hastane kapısında görevli ziyaret saatinin bittiğini söylüyor. Kadir tek kelimeyle cevap veriyor: "Babam."
2. Son gece Kadir formun başında. Gözü bir an koridorun ucundaki çıkış kapısına kayıyor.
3. Serkan'ın notunda babanın kalan günlerine dair tek bir kelime var.
4. Sıra'da Remzi, karısı Gülizar'ın sınava hazırlanmasına karşı çıkıyor.
5. Bir kargo şoförünü rota uygulaması her gün daha uzak adreslere yolluyor.

Sonra iki soru daha. Baskın çatışma nedir ve nasıl bulunur? Katmanlı çatışma, bir sahneye yeni kaynaklar eklemek midir?

İkinci küme — nedensellik. Kısa cevap ver.

1. "Bu nedenle", "fakat" ve "ve sonra" bağları neyi ayırır?
2. Dramatik olay ile nötr olay arasındaki fark nedir?
3. Olasılık ile zorunluluk arasındaki fark nedir?
4. Nöbet'in ilk taslağında kuzen başka bir iş için şehre gelmiş ve tesadüfen uğramıştı. Bu tesadüf neden sorunluydu?
5. Son gece notun yere düşmesi de bir tesadüf. Bu neden kabul edilebilir?
6. Karşılıksız kurulum ile son anda kurulum arasındaki fark nedir?

Üçüncü küme — yapı modelleri. Aşağıdaki tarifleri bir modelle eşleştir.

1. Hikâyeyi kurulum, çatışma ve çözüm olarak böler; her bölümü bir dönümle kapatır.
2. Filmi, her birinin kendi amacı, engeli ve sonu olan on ile on beş dakikalık birimlere böler.
3. En yüksek gerilimi ortaya koyar, çıkışı ve inişi ona göre dağıtır.
4. Karakteri bildiği dünyadan alır, bedel ödetir, değişmiş olarak geri getirir.
5. Engel ya da karşıtlık olmadan, durumları yan yana koyarak ilerler.

Sonra şunu cevapla: model seçiminde önce ne gelir? Emre Nöbet için döngüsel açılışı neden yapı olarak reddetti?

Dördüncü küme — dönüm noktaları. Şu noktaları film içindeki sırasına diz: kriz, kanca, orta nokta, tetikleyici olay, doruk, açılış imgesi, ikinci baskı noktası, birinci büyük dönüm, çözülme, ilk baskı noktası, her şeyin kaybedildiği an.

Sonra üç soru. Dönüm testi hangi soruyu sorar? Büyük olay yanılgısı nedir? Babanın mutfakta düşmesi Nöbet'in tetikleyici olayı sayılabilir mi?

Beşinci küme — sahne ve sekans. Kısa cevap ver.

1. Beat, sahne, sekans ve perdeyi birer cümleyle tanımla.
2. Aynı gecede geçen dört sahne bir sekans mıdır?
3. Ölü sahne nedir ve nasıl anlaşılır?
4. Emre'nin destesinde bir kart var: Kadir babasının yanında sessizce oturuyor. Dönüş alanında "yalnızlık → yalnızlık" yazıyor. Teşhis ne?

Altıncı küme — merak, gerilim, gizem ve sürpriz. Aynı bilgi, Serkan'ın notu, dört ayrı biçimde verilebilir. Her biri hangi etkiyi üretir?

1. Seyirci notun Murat'ın cebine girdiğini görüyor, içeriğini bilmiyor.
2. Seyirci notu Murat'la birlikte arabada okuyor. Kadir notun varlığından habersiz.
3. Seyirci notu hiç görmüyor. Önünde bir soru var: Serkan kardeşlerden neyi saklıyor? Birkaç olası cevap ve dağınık ipuçları var. Seyirci cevabı kendisi arıyor.
4. Seyirci notun varlığından habersiz. Not son gece yere düştüğünde açılıyor ve Murat'ın önceki suskunlukları başka okunuyor.

Bir soru daha: hazırlanmış ters köşe ile şok ters köşesini ne ayırır?

Yedinci küme — zaman düzenleme yöntemleri. Kısa cevap ver.

1. Hikâye zamanı ile anlatım zamanı arasındaki fark nedir?
2. Zaman düzeninde verilen üç karar hangileridir?
3. Genişletilmiş an ile özet dönem neyi tersine çevirir?
4. Geri dönüş ile ileri sıçrama seyircinin sorusunu nasıl değiştirir?
5. Emre bayram sofrası geri dönüşünü son gecenin ortasından neden çıkardı?

Beceri kontrolü

Bu bölümün anahtarı yok. Görevlerin hiçbirinin tek doğru cevabı olmuyor. Her görevin altında ikili ölçütler var: var mı, yok mu. Kendi işine puan veren yazar neredeyse her zaman cömert davranır. İkili soru bu cömertliği kapatır.

Görevleri kendi senaryon üzerinde yap. Bölüm projesindeki dosya açık dursun.

Ölçüt: iki basamak aynı değişkeni aynı ölçüde mi değiştiriyor? Bir nefes alma anı var mı? Merdivenin tepesi bir perde sonuna oturuyor mu?

Ölçüt: bağların kaçı "ve sonra"? Başka karaktere verilince değişmeyen bir karar var mı? Varsa o karar henüz kimseye ait değil.

Ölçüt: sorular modelden önce mi cevaplandı? Karar notunda hangi modelin omurga olduğu yazıyor mu?

Ölçüt: her kartın giriş ve çıkış durumu farklı mı? Art arda iki sahne aynı yöne mi dönüyor? Sekansın sonunda yeni bir soru açılıyor mu?

Ölçüt: alt öykü çıkarılınca ana hikâyede değişen bir şey kalıyor mu? Alt öykü finale yakın bir anda ana çizgiyle kesişiyor mu?

Ölçüt: her versiyonda seyircinin sorduğu soru farklı mı? Önceden verilen versiyonda karakterin habersizliği bir tehlikeye bağlanıyor mu?

Ölçüt: sonuç değişiyor mu? Değişmiyorsa final kazanılmamış. Finalde yardıma gelen her güç daha önce sahnede göründü mü?

Ölçüt: okurken başka bir soruna not düştün mü? Düzeltmeye yüzeyden mi başladın? Yaptığın değişiklik aşağıdaki hangi basamakları değiştirdi, bir liste var mı?

Sekiz görevin hepsi yazılı olmalı. Kafada kurulan merdiven, kâğıda dökülünce çoğu zaman iki basamak eksik çıkar.

Bölüm portfolyosu

Portfolyo bu bölümün masasıdır. Merkezinde bölüm projesi duruyor ve öteki parçalar onun içinden okunuyor. Yeni bir şey üretmen gerekmiyor. Eksik kalanı tamamla, eskimiş olanı güncelle. Bölümün başında yazdığın zincir, sonraki alıştırmalarda değişmiş olabilir. Portfolyoya son hâli girer.

Bir. Çatışma merdiveni. Her basamakta kaybetme tehlikesi ve ödenen bedel yazılı olsun. Basamağın yanındaki değişken etiketi silinmesin.

İki. Neden–sonuç zinciri. Kartların arasında bağ kelimeleri kalsın. Tesadüf işaretli olsun ve yanında çıkış halkası yazsın.

Üç. Dönüm noktaları haritası. Her nokta bir sahneye bağlı olsun. Nöbet'teki gibi iki doruk varsa, ikisinin de krizi gösterilsin.

Dört. Sekans listesi. Her sekansın bir fiili ve bir sorusu olsun. Hiçbir dönüm noktasını taşımayan sekans işaretlensin.

Beş. Alt öykü planı. Adımların yanında ana hikâyeye bağlanma biçimi yazsın. Bağ iki yönlü mü, bir satırla belirt.

Altı. Kurulum–karşılık tablosu. İki sütun eşit dolu olmalı. Boş sağ sütun unutulmuş bir vaattir, boş sol sütun hazırlıksız bir çözüm.

Yedi. Sahne kartları. Destede her kartın dönüş alanı dolu olsun. Başa dönen kartlar işaretlensin, birleştirilenler de not edilsin.

Sekiz. Tamamlanmış olay örgüsü haritası. On dört başlıklı bölüm projesi dosyası. Son başlık olan öz değerlendirme boş olamaz. İçinde en az bir karar ve o kararın yayıldığı yerlerin listesi bulunmalı.

Parçaların hiçbiri kusursuz olmak zorunda değil. Hiç üretilmemiş bir parça ise başka bir şey söyler: o laboratuvar atlanmıştır. Eksik parçanın adı, atlanan alıştırmanın adıdır.

Emre'nin öz değerlendirmesindeki karar, sağ sütunu boş kalan ilaç çizelgesinden çıktı. Çizelge evdeki son gecenin komodinine taşındı ve üç başlık birden değişti. Portfolyonun değeri burada: parçalar birbirine dokunduğunda çelişki görünür.

Başarı ölçütleri

Bölüm beşe hazır olup olmadığını sekiz ölçüt söylüyor. Hiçbiri zevk sormuyor.

Çatışmayı aşamalı büyütebilme. Merdiveninde her basamak bir şeyi kalıcı olarak değiştiriyor mu? Aynı tartışma yalnız sesi yükselerek dönüyorsa büyüme yok, tekrar var. Merdivenin bir tavanı da olmalı. Sınırsız yükselen eğri seyirciyi uyuşturur.

Karakter kararlarından olay örgüsü üretebilme. Zincirindeki büyük olayların çoğu bir karardan mı doğuyor? Kararlarının imzası var mı?

Uygun yapı modeli seçebilme. Modelini gerekçesiyle söyleyebiliyor musun? Gerekçe "herkes böyle yapıyor" ise seçim yapılmamış demektir. Gerekçende uzunluk, başkarakter sayısı ya da dönüşüm biçimi geçmeli.

Etkili sahne ve sekans tasarlayabilme. Destende giriş ile çıkışı aynı olan kart kaldı mı? Her sekans tek bir soruya cevap arıyor mu? Ölü bir sahneyi kesmek ya da birleştirmek arasında gerekçeyle seçim yapabiliyor musun?

Alt öyküleri bağlayabilme. Her alt öykü çıkarıldığında ana hikâyede bir şey kırılıyor mu? Hiçbir şey kırılmıyorsa o çizgi bir süs, bir yük.

Bilgiyi gerilim yaratacak şekilde dağıtabilme. Bir sahne için seyircinin şu an neyi bildiğini ve neyi bilmediğini söyleyebiliyor musun? Karakterin bildiğiyle arasındaki farkı da?

Tatmin edici doruk ve final kurabilme. Finalin katkı testinden geçiyor mu? Sonucu başkarakter mi belirliyor? Sonucun büyüklüğü ile ödenen bedel dengede mi?

Yapısal sorunları teşhis edip düzeltebilme. Bir okur notunu aldığında önce hangi basamağa ait olduğunu soruyor musun? Üst basamaklar oturmadan diyaloğu parlatmaktan, yani erken cilalamaktan kaçınabiliyor musun?

Sekiz ölçütten beşini karşılıyorsan devam et. Dördünü karşılıyorsan devam et, ama eksik ölçütü yanında taşı. Daha azında uygulamalara dön. Okunarak geçilmiş bir laboratuvar, bu bölümde eksiğin en sık sebebi.

Cevap anahtarı

Birinci küme. Görevli bir kuralı uyguluyor, kuralın sahibi kurum. Bu karakter–toplum çatışması. İsteksizce uygulayan bir temsilci, kötü niyetli bir düşmandan daha güçlü olabilir. Kapıya kayan göz içsel çatışmadır: kaçma isteği ile üstlenme isteği. Notun tek kelimesi karakter–zaman çatışmasını taşır, çünkü kaybedilen süre geri gelmez. Remzi ile Gülizar arasındaki çatışma kişilerarasıdır. Rota uygulaması karakter–teknoloji çatışmasıdır ve arkasında bir insan kararı durur.

Baskın çatışma, sahnede kararı fiilen belirleyen kaynaktır. Kaynakları tek tek çıkarır, kararın değişip değişmediğine bakarsın. Katmanlı çatışma kaynak eklemek değildir. Tek bir olay ya da nesne birden çok kaynağa bağlanır.

İkinci küme. "Bu nedenle" iki olayı sağlam bağlar. "Fakat" zinciri kopmadan yeni yöne çevirir. "Ve sonra" olayları yalnız sıralar ve zincir orada durur. Dramatik olay bir kararı gerektirir ve yönü değiştirir. Nötr olay gerçekleşir ama hiçbir kararı değiştirmez. Olasılık bir sonucun mümkün olmasıdır, zorunluluk kaçınılmaz olması.

Kuzenin tesadüfi gelişi kurtarıcı bir rastlantıydı. Babanın sessizliğini kimsenin emeği olmadan çözüyordu ve ardından karar değil sonuç geliyordu. Emre onu Kadir'in iki kararına bağladı: çekmeceyi açmak ve defterdeki numarayı aramak. Notun düşmesi ise sorunu çözmüyor, büyütüyor. Çıkış halkası bir karar: imza. Karşılıksız kurulum hiçbir sahnede ödenmeyen bir borçtur. Son anda kurulum ise karşılığından hemen önce, hazırlıksız gelir.

Üçüncü küme. Sırasıyla: üç perdeli yapı, sekiz sekans yaklaşımı, beş perdeli yapı, hikâye çemberi, kishōtenketsu. Model seçiminde önce sorular gelir, sonra model. Ters sıralama hikâyeyi büker. Emre'nin döngüsü açılışta babanın eve döndüğünü baştan söylüyordu. Bu bir erken cevaptı ve imzanın gerilimini söndürüyordu. Döngü yalnız bir imge kafiyesi olarak kaldı.

Dördüncü küme. Açılış imgesi, kanca, tetikleyici olay, birinci büyük dönüm, ilk baskı noktası, orta nokta, ikinci baskı noktası, her şeyin kaybedildiği an, kriz, doruk, çözülme.

Dönüm testi şunu sorar: o an olmasaydı, hikâye aynı yöne gidebilir miydi? Büyük olay yanılgısı en gürültülü olayı dönüm sanmaktır. Düşme tetikleyici sayılmaz. Film düşmeden sonra açılıyor ve düşme ekranda yok. Emre'nin haritasında tetikleyici, ekrandaki ilk bozulmaydı. Düşme bir arka plan olarak kaldı.

Beşinci küme. Beat, sahnenin içindeki en küçük değişimdir. Sahne tek mekânda, kesintisiz zamanda, kendi amacı ve dönüşüyle geçer. Sekans bir soru etrafında toplanan sahnelerdir. Perde, sonunda yönün değiştiği büyük birimdir. Aynı gecede geçmek sekans yapmaz. Sahneleri birleştiren bir soru gerekir. Ölü sahnede başlangıç ile son arasında hiçbir şey değişmez. Emre'nin kartı ölü bir sahneydi. Emre onu sonraki kartla birleştirdi ve dönüş "sessizlik → kaçış" oldu.

Altıncı küme. Birinci biçim merak üretir. Cebe giren kâğıt bir parça bilgidir ve seyirci ne olduğunu sorar. İkincisi dramatik ironidir ve tehlikeye bağlandığı için gerilime döner. Seyirci ne olacağını sorar. Üçüncüsü gizemdir: merakta seyirci bekler, gizemde çalışır. Dördüncüsü sürprizdir. Seyirci karakterden geride kalmıştır ve açılan bilgi geriye dönük anlam üretir. Hazırlanmış ters köşede seyirci geri dönüp işaretleri bulur. Şok ters köşesinde bulacak bir şey yoktur ve ikinci izleyişte boşalır.

Yedinci küme. Hikâye zamanı anlatının içinde geçen zamandır. Anlatım zamanı bir olaya ayrılan ekran süresidir. Üç karar sıra, süre ve sıklıktır. Genişletilmiş an kısa bir anı uzatır, özet dönem uzun bir dönemi kısaltır. Geri dönüş geçmişten bir olay, bir gerekçe ya da yeni bir yorum getirir. Şimdiki zamanın sorusunu değiştirmiyorsa yalnız bekletir. İleri sıçrama "ne olacak?" sorusunu "nasıl oldu?" sorusuna kaydırır. Bayram sofrası son gecenin en gergin yerine giriyordu. Duraklatan bir geri dönüştü ve gerilimi dağıtıyordu.

Sonuçları oku

Bir eşik yok. Önemli olan hangi kümede yanıldığın. Her kümenin bir dönüş adresi var.

Bu bölümde yanlışların çoğu bilgisizlikten değil, karıştırmadan doğuyor. İki terimin ikisini de bilip yerlerini değiştirmek, hiç bilmemekten daha sinsi bir hata. Çünkü yazar kendini güvende sanır.

Bir de şuna bak: yanlışların tek kümede mi toplanıyor, yoksa dağınık mı? Toplanıyorsa tek bir modül eksik. Dağınıksa sorun büyük ihtimalle okuma biçiminde. O zaman her dersin kilit özetini kitaba bakmadan yeniden yazmayı dene.

Bu kâğıdı sakla. Bölüm beş bitince yedi kümeyi yeniden cevapla ve iki kâğıdı karşılaştır.

Bölüm beşe geçiş

Bölüm dörtte bir hikâyenin hangi sırayla ve neden ilerlediğini kurdun. Haritan neyin olacağını ve nereye düşeceğini söylüyor.

Söylemediği bir şey var: seyirci bütün bunları neyle görecek?

Bölüm beş, Görsel Düşünmenin Temelleri ile açılıyor. İlk ders görsel anlatının ne olduğunu soruyor. Senaryo yalnız görülen ve duyulan şeyden kurulur. Bir sahnenin bilgisini söz mü taşıyor, görüntü mü? Murat'ın kapıya ne kadar yakın oturduğu, Kadir'in odada eline ilk aldığı nesne, bir replikten fazlasını söyleyebilir mi? Haritadaki her sahne kartı bu soruyla yeniden okunacak.