Konsept testi

Açılış sahnesi

Gökhan Bey'in sorusu hâlâ masada asılı duruyor: kaç bölüm?

Nesrin bir cevap vermek yerine ekibe bir görev veriyor. Herkes bir hafta boyunca İskele için bölüm fikri yazacak. Büyük ya da küçük, iyi ya da kötü fark etmez. Sadece birer cümle.

Bir hafta sonra masaya altmış kart dökülüyor. Tülin Hanım kartları tek tek okuyor ve yığınlara ayırıyor. İlk yığın hızla büyüyor: yolcu hikâyeleri. Kayıp kedi, sınava geç kalan öğrenci, vapurda doğum, kavga eden çift, mezara gitmekten korkan dul.

Yirmi beşinci karttan sonra Tülin Hanım yavaşlıyor. "Bu kart on ikinci karta benziyor," diyor. "Bu da yedinciye." Yolcu hikâyeleri birbirini tekrar etmeye başlamış. Hep aynı şekilde bitiyorlar: yolcu bir dertle biniyor, mürettebat yardım ediyor, yolcu teşekkür edip iniyor.

Ozan da kendi kartlarını getirmiş, ama İskele için değil. Yıllardır aklında olan bir fikri sınamak istiyor. Bir düğün salonunda tek bir gece. Gelin kaçıyor, damat salonu kilitliyor, misafirler içeride kalıyor. Ozan bu fikirden ancak dört bölüm kartı çıkarabilmiş.

Nesrin iki yığına birden bakıyor. Biri kurumaya başlamış ama kurtarılabilir. Öteki belki hiç dizi değil.

Bir konsept masada iyi görünür; ama kaç bölüm taşıdığı ancak kartlar yazıldığında anlaşılır.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir dizi konseptini yazıya dökmeden önce sınamayı öğreneceğiz. Önce bir bölüm fikri havuzu çıkaracağız ve fikirlerin nerede kurumaya başladığını göreceğiz. Senaryo'daki motor testini ve konsept stres testini hatırlayıp dizi motorunu zorlayan sorular soracağız. Zayıf bir konseptin işaretlerini tanıyacağız. Son olarak bir konsepti güçlendirmek, başka bir biçime kaydırmak ya da bırakmak arasında karar vermeyi konuşacağız. Bütün adımları İskele'nin ve Ozan'ın kartlarında atacağız. On dizide konseptin nasıl sınandığını izleyeceğiz. Bazıları uzun yaşadı, bazıları bilerek kısa tutuldu. Ders sonunda kendi konseptin için bir havuz çıkarmış ve ilk zorlama sorularını yazmış olacaksın.

Sıfır noktası

Senaryo'da motor testi şöyle tarif ediliyordu: bir kurulumun çatışma üretme kapasitesini ölçen beş soru. Kurulumun iyi olup olmadığını değil, kaç sahne üretebildiğini ölçer. İlgi çekici bir kurulum bu testten kalabilir. Aynı yerde bir de konsept stres testi vardı: bir konseptin taşıyıcı unsurlarını parçalarını tek tek çıkararak bulan yöntem. Amacı onaylamak ya da reddetmek değil, nerede tutunduğunu haritalamak.

Dizi bu iki testi bir adım ileri taşır. Bir dizi konsepti yalnız sahne üretmek zorunda değildir. Haftalarca, bazen yıllarca bölüm üretmek zorundadır. Bölüm üretme kapasitesi Senaryo'da bir kurulumun kendini tekrar etmeden kaç bölüm üretebildiği olarak tanımlanmıştı. Bu kapasite tahminle değil, kartla ölçülür.

Yanılgıların ilki, güçlü bir konseptin kendiliğinden çok bölüm üreteceğidir. Güçlü bir konsept ilk bölümleri kolayca doğurur. Ama yirminci bölümde nefesi kesilebilir. Konseptin gücü ile ömrü ayrı şeylerdir. Güç ilk izlenimi, ömür uzun yolculuğu belirler.

İkinci yanılgı, konsept testinin bir sınav olduğudur. Geçer ya da kalır. Oysa test bir harita çıkarır. Hangi parçanın güçlü, hangisinin zayıf olduğunu gösterir. Zayıf bir parça çoğu zaman güçlendirilebilir.

Üçüncü yanılgı, testten kalan bir konseptin çöpe atılması gerektiğidir. Dizi taşımayan bir konsept iyi bir film olabilir. Bir mini dizi olabilir. Ya da birkaç yıl bekleyip başka bir fikirle birleşebilir. Testin sonu çoğu zaman bir karar değil, bir yön değişikliğidir.

Son olarak, konsept testi yazmayı geciktiren bir bürokrasi değildir. Pilotu yazmaya başlamadan önce yapılan bu iş, sezonun ortasında hikâye bulamamaktan çok daha ucuzdur.

Bir ayrımı da baştan koyalım. Bu ders bir konseptin iyi olup olmadığını ölçmüyor. İyi bir fikir de dizi taşımayabilir. Sıradan görünen bir fikir de yıllarca bölüm üretebilir. Ölçtüğümüz şey zevk değil, dayanıklılık. Bir kanal yöneticisi "kaç bölüm" diye sorduğunda tam olarak bunu soruyor. Yazarın elinde bir cevap olmalı, bir umut değil.

Mekanizma

Kartlarla saymak

Nesrin'in ekibe verdiği görev bir havuz çıkarmak. Kanal sezonu otuz bölüm. Havuz bunun iki katı olmalı: altmış kart. Neden iki katı? Çünkü fikirlerin yarısı ya zayıf olacak ya da birbirinin tekrarı. Havuzun büyüklüğü, ekibin sezon boyunca seçim yapabileceği bir alan açıyor.

Havuz bir başka şeyi de gösteriyor: hangi hattın ne kadar fikir ürettiğini. İskele'nin altmış kartının otuz beşi yolcu hikâyesi. On beşi mürettebatın kendi hikâyesi. On kart ise kurumla ilgili: belediye, müfettiş, yönetmelik. Dağılım, motorun hangi parçasının çalıştığını, hangisinin henüz yeterince düşünülmediğini gösteriyor.

Fikirlerin kuruduğu yer

Tülin Hanım'ın yirmi beşinci kartta yavaşlaması bir kuruma noktası. Yolcu hikâyeleri orada tükeniyor. Ama kuruma noktası her zaman konseptin sonu değil. Bazen yalnızca bir hattın sınırı. Nesrin kurumuş yolcu kartlarını yeniden okuyor. Ortak bir bitiş çıkıyor ortaya. Hepsi aynı biçimde bitiyor: yolcu yardım alıp gidiyor.

Ekip yolcuları çeşitlendiriyor. Bazı yolcular derdini bırakmıyor, mürettebata yük oluyor. Bazıları mürettebattan birinin geçmişini biliyor. Bazıları vapura bir tehlike getiriyor. Kartlar yeniden ayrışıyor. Kuruma noktası otuz beşinci karta kayıyor. Hat kurtuldu.

Motoru zorlamak

Nesrin ekibe beş zorlama sorusu yazdırıyor. Hayri emekli olursa dizi ne olur? Hat kapanırsa ne olur? Barış başka bir hatta tayin olursa ne olur? Sevgi büfeyi kapatırsa ne olur? Kış gelir, yolcular azalırsa ne olur?

Her soruya bir cevap aranıyor. Hat kapanırsa ne olacağı zaten belli: sezon finali tam olarak bunu anlatıyor. Hayri emekli olursa motor ciddi biçimde sarsılıyor, ama durmuyor; Hayri iskeleye bir yolcu olarak gelmeye devam edebilir. Sevgi büfeyi kapatırsa hikâye kapısı kapanıyor. Bu cevap ekibi düşündürüyor. Büfe, dizinin en kırılgan parçası. Nesrin büfeye bir yedek ekliyor: yolcular derdini kaptan köşkünün telsizine de iletebilir.

Zayıflığın işaretleri

Belirtilerin başlıcaları beş tane. Öncül tek bir olaya bağlıdır. Havuz erken kurur. Kadro birbirini zorlamaz. Soru cevaplanınca motor durur. Karakterleri bir arada tutan bağ zayıftır.

Ozan'ın düğün salonu fikri bu belirtilerin birkaçını taşıyor. Öncül tek bir olaya bağlı: bir gece. Havuz dördüncü kartta kuruyor. Gelin bulunduğunda ya da kapı açıldığında motor duruyor. Misafirleri bir arada tutan bağ, kilitli bir kapıdan ibaret. Kapı açılınca herkes evine gidiyor.

Tülin Hanım burada araya giriyor. Bu belirtiler fikrin kötü olduğunu göstermiyor. Fikrin bir dizi olmadığını gösteriyor.

Güçlendirmek, kaydırmak, bırakmak

Ozan'ın fikri için üç yol var. Birincisi güçlendirmek. Salon bir gece değil, bir yıl boyunca her hafta başka bir düğüne ev sahipliği yapsa? Salon sahibi ailesi ve çalışanları bir kadro olsa? Bu, konsepti bambaşka bir diziye çeviriyor. İkincisi kaydırmak. Tek gecelik fikir dört bölümlük kısa bir diziye ya da bir filme dönüşebilir. Kapanış ufku baştan belli, motorun uzun yaşaması gerekmiyor. Üçüncüsü bırakmak. Fikri bir deftere yazıp saklamak. Belki yıllar sonra başka bir fikirle buluşur.

Ozan ikinci yolu seçiyor. Düğün salonunu bir film olarak yazacak. Testten kalan fikir, kendi biçimini buldu.

Dizilerden okuma

Usta katmanı

Havuzu sezonun iki katı tut. Sezonun bölüm sayısının en az iki katı kadar fikir çıkar. Fikirlerin yarısı zayıf ya da tekrar olacaktır. Geriye kalan, sezonu rahatça doldurur.

Kartları hatlara göre ayır. Havuzdaki fikirleri hangi hattan geldiklerine göre yığınlara böl. Bir yığın çok küçükse o hat henüz düşünülmemiştir. Bir yığın çok büyükse dizi tek bir hatta yaslanıyor demektir.

Kuruma noktasını işaretle. Fikirlerin birbirine benzemeye başladığı kartı bul. Oradan sonraki kartları yeniden oku. Çoğu zaman aynı biçimde bittiklerini görürsün. Bitişi çeşitlendirmek hattı kurtarabilir.

Zorlama sorularını en kırılgan parçaya sor. "Ana karakter giderse", "mekân kapanırsa", "bağ koparsa" gibi sorular sor. Cevabı olmayan soru, motorun en zayıf yerini gösterir.

Kırılgan parçaya bir yedek ekle. Hikâye kapısı tek bir mekâna ya da tek bir karaktere bağlıysa ona bir yedek kur. İskele'de büfenin yanına telsiz eklendi.

Belirtileri tek tek say. Zayıf konsept belirtilerinden kaçını taşıdığını yaz. Bir ya da iki belirti güçlendirmeyle aşılabilir. Çoğunu taşıyan bir konsept muhtemelen başka bir biçime aittir.

Biçim kaydırmayı yenilgi sayma. Dizi taşımayan bir konsept iyi bir film ya da mini dizi olabilir. Fikri doğru biçimine taşımak, onu yanlış biçimde zorlamaktan iyidir.

Bırakılan fikri sakla. Bir konsepti bırakmak onu çöpe atmak değildir. Bir fikir defterine yaz. Yıllar sonra başka bir fikirle buluşup bir diziye dönüşebilir.

Testi pilottan önce yap. Konsept testi yazmaya başlamadan önce yapılır. Pilot yazıldıktan sonra yapılan test, emeği boşa çıkarabilecek bir sonuç verebilir.

Testi ekiple yap. Bir yazar kendi konseptinin zayıf yanlarını görmekte zorlanır. Ekibin her üyesi kendi kartlarını yazsın. Farklı kalemler, havuzun gerçek derinliğini gösterir.

Kartları ayrı ayrı yazdır, sonra birleştir. Ekip aynı odada yazarsa fikirler birbirine benzer. Herkes kendi masasında yazsın. Kartlar ancak sonra aynı masaya dökülsün. Tekrarlar o zaman gerçek bir kuruma işaretidir.

İkinci sezonu da kartla. İlk sezonun havuzu dolu olabilir. Bir de ikinci sezon için on kart yaz. Bu kartlar zorlanıyorsa motorun ömrü kısadır. Yapımcı bu soruyu er geç soracak.

Belirtileri gizleme. Kanal ya da platform sunumunda zayıf yanı saklamak caziptir. Ama deneyimli bir yönetici onu ilk okumada görür. Zayıf yanı önce sen söyle, yanında çözümünü de getir.

Kaydırırken ufku yeniden yaz. Bir konsepti mini diziye kaydırdığında kapanış ufkunu baştan kur. Kaç bölüm, hangi soruyla bitiyor? Biçim değişince kurallar da değişir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Bir konseptin kaç bölüm taşıdığı kartlarla ölçülür.
• Bölüm fikri havuzu sezonun belirgin biçimde üstünde olmalıdır.
• Kartları hatlara ayırmak motorun hangi parçasının çalıştığını gösterir.
• Kuruma noktası fikirlerin birbirine benzemeye başladığı yerdir.
• Kuruma noktası çoğu zaman bir hattın sınırıdır, konseptin değil.
• Zorlama soruları motorun en kırılgan parçasını bulur.
• Kırılgan parçaya bir yedek eklenir.
• Zayıf konsept belirtileri konseptin biçimini sorgulatır.
• Biçim kaydırma bir yenilgi değil, doğru biçimi bulmaktır.
• Konsept testi pilottan önce yapılır.
• Test bir sınav değil, bir haritadır; zayıf yer çalışılacak yeri gösterir.
• Havuzu ekiple çıkarmak, yazarın kendi fikrine körlüğünü dengeler.
• Kısa ömür bir karar olabilir; her konsept uzun yaşamak zorunda değildir.

Sonraki derse köprü

Gökhan Bey İskele'nin havuzunu, zorlama sorularını ve cevaplarını dinliyor. Sonunda başını sallıyor. "Tamam," diyor. "Şimdi pilotu görelim." Ekibin önünde artık bir motor, bir dünya, bir kadro ve bir cümle var. Ama bunların hepsini tek bir bölüme sığdırmak gerekiyor. Pilot dizinin dünyasını, ana karakterlerini, ilişkilerini ve motorunu tanıtmalı. Aynı zamanda kendi hikâyesini anlatmalı ve sezonun sorusunu başlatmalı. Sonraki ders pilot bölümü ele alıyor ve pilotun türlerini tanıtıyor.