Dizi yazarlığında roller

Açılış sahnesi

İskele'nin ekibi ilk kez bir masanın etrafında toplanıyor. Masanın başında Nesrin oturuyor. Selim Bey ona bir unvan vermiş: başyazar. Nesrin bu kelimeyi ilk kez kendi adının yanında görüyor.

Sağında iki genç yazar var. Ozan daha önce bir komedi dizisinde çalışmış. Melis bir kısa filmin senaryosunu yazmış, ilk kez bir diziye giriyor. Solunda ise Tülin Hanım oturuyor. Yıllardır kanal dizilerinde hikâye editörü olarak çalışıyor. Önünde kalın bir defter var.

İlk toplantının ortasında Ozan bir öneri getiriyor. "Hayri beşinci bölümde emekli olsun. Sonra torununun düğününde vapuru özlesin. Çok dokunaklı olur." Melis heyecanla başını sallıyor. Tülin Hanım defterine bir şey not ediyor. Herkes Nesrin'e bakıyor.

Nesrin önerinin güzel olduğunu düşünüyor. Ama Hayri beşinci bölümde emekli olursa dizinin çelişkisi çözülür. Öneriyi geri çevirmesi gerekiyor. Sorun şu ki Nesrin bu kararı verme yetkisinin kendisinde olup olmadığını bilmiyor. Kanal ne der? Selim Bey ne der?

Toplantıdan sonra Tülin Hanım yanına geliyor. "Bu masada herkes fikir söyler," diyor. "Ama dizinin neye dönüşeceğine biri karar verir. Önce kimin neye karar verdiğini konuşalım."

Dizi bir kişinin değil, bir ekibin yazısıdır; ama ekip ancak kimin neye karar verdiğini bildiğinde yazabilir.

Bu derste ne olacak

Bu derste bir dizinin yazısında görev alan başlıca rolleri tanıyacağız. Başyazarın, bölüm yazarının ve hikâye editörünün işini ayıracağız. Yazar odasının ne olduğunu hatırlayıp dizi ekibinin başka biçimlerine de bakacağız. Sonra kararların masada nasıl paylaşıldığını konuşacağız: yazar, başyazar, yapımcı ve yayıncı arasındaki sıra. Bütün terimleri İskele'nin ilk ekip toplantısında deneyeceğiz. Ardından on dizide bu rollerin nasıl dağıldığını izleyeceğiz. Sonunda kendi projen için nasıl bir ekip gerektiğini ve o ekipte hangi kararın kimde olacağını yazabileceksin. Bir ekibe katıldığında kendi rolünün sınırını da daha net göreceksin.

Sıfır noktası

Dizi yazarlığı hakkında yaygın bir resim var: bir yazar evinde oturur, bölümleri yazar, teslim eder. Bu resim bazı dizilerde doğrudur. Kimi yapımların her satırını tek bir kalem yazar. Ama birçok dizide yazı bir ekibin işidir. Bölümler farklı kişilerce yazılır, bir kişi hepsini tek bir sese getirir, bir başkası devamlılığı korur.

İkinci yaygın resim, ekibin eşitler topluluğu olduğudur. Herkes fikir söyler, en iyi fikir kazanır. Fikir aşamasında bu bir ölçüde doğrudur. Ama bir dizinin her kararı oylamayla verilmez. Bir karakterin ölüp ölmeyeceğine, bir sırrın ne zaman açılacağına biri karar verir. Karar yetkisi belirsiz kalırsa ekip ya kilitlenir ya da dizi yönünü kaybeder.

Üçüncü yanılgı, yazarın son sözü söylediğidir. Dizide son söz çoğu zaman tek bir kişide değildir. Başyazar hikâyeye karar verir. Yapımcı bütçeye ve takvime bakar. Yayıncı dizinin kendi ekranına uyup uymadığını sorar. Bir sahne yazıda mükemmel olabilir, ama bütçeye ya da yayın kuşağına uymayabilir. Yazar bu sırayı bilmezse en iyi fikrinin neden düştüğünü anlamaz.

Dördüncü yanılgı da Türkiye'ye dair. Yerli dizilerin tek bir modelle yazıldığı sanılır. Oysa uzun bölümler bazen tek bir yazar, bazen bir yazar ikilisi, bazen daha kalabalık bir ekip tarafından yazılır. Son yıllarda yazar odası düzenine daha çok yaklaşan ekipler de kuruluyor. Biçim değişir, ama roller aşağı yukarı aynı kalır.

Bu ders rolleri ezberletmeyecek. Her rolün dizinin hangi ihtiyacına cevap verdiğini gösterecek. Bir ekipte hangi işin boş kaldığını görmek, o ekibin neden zorlandığını anlamaktır.

Bir de şu yanılgı var: rol bir unvandır, bir kez verilir ve değişmez. Oysa rol bir iştir. Aynı kişi bir dizide bölüm yazarı, bir sonrakinde başyazar olabilir. Hatta aynı dizide bir sezon hikâye editörlüğü yapan biri, sonraki sezon bölüm yazabilir. Rollerin ne iş gördüğünü bilen yazar, hangi rolde olursa olsun ekibe daha çok katkı verir.

Mekanizma

Ekibi tanımlamak

Yazar odası Senaryo'nun ilk derslerinde tanıtılmıştı: bir masanın etrafında birkaç yazar oturur, sezonun bütün hikâyesini birlikte kurar, sonra bölümler dağıtılır. Bu, dizi ekibinin en bilinen biçimi. Ama tek biçimi değil.

İskele'nin yazı ekibi dört kişi. Bir oda kadar kalabalık değil, ama tek bir yazardan fazlası. Ozan ile Melis bölümlerin ilk taslaklarını yazacak. Tülin Hanım hikâyenin sürekliliğini koruyacak. Nesrin hepsinin başında duracak. Ekip, kanalın uzun sezonuna yetişmek için kuruldu. Tek bir yazar her hafta uzun bir bölüm teslim etmekte zorlanırdı. Ekip büyüdükçe toplantı da büyüyor. Nesrin ilk hafta bir kural koyuyor: masada fikir serbest, ama her fikrin çekirdeğe ne kattığı söylenecek. Bu kural masayı açık tutuyor ama dağılmasını da engelliyor.

Masanın başı

Nesrin başyazar. Hayri'nin çelişkisini, iskelenin dünyasını ve sezonun sorusunu en iyi o biliyor. Ozan'ın önerisi güzel, ama çekirdeği bozuyor. Başyazarın işi tam burada başlıyor. Nesrin öneriyi reddetmiyor, dönüştürüyor. Hayri beşinci bölümde emeklilik dilekçesini veriyor. Ama torununun düğününde vapuru özleyip dilekçeyi geri çekiyor. Ozan'ın dokunaklı sahnesi kalıyor. Çelişki de yaşamaya devam ediyor. Başyazarın ikinci işi de dizinin sesini korumak. Hayri'nin nasıl konuştuğunu, iskelenin hangi tonda anlatıldığını herkes onun kararlarından öğreniyor.

Bölümün sahibi

Ozan üçüncü bölümün yazarı. Bölüm kartları masada birlikte kuruldu. Ama sahneleri, diyalogları ve küçük ayrıntıları Ozan yazıyor. Taslağı Nesrin'e geldiğinde Nesrin bazı replikleri değiştiriyor. Hayri, Ozan'ın taslağında fazla espri yapıyor. Komedi geçmişi kalemine sızmış. Nesrin bu repliklerin yerine Hayri'nin suskunluğunu koyuyor. Bölüm yazarının işi kendi sesini değil, dizinin sesini yazmak. Ama bu, bölüm yazarının silik kalması demek değil. Ozan'ın komedi sezgisi, yolcu hattında bir yaşlı çiftin tatlı kavgasına çok iyi uyuyor. Nesrin o sahneye dokunmuyor.

Defteri tutan

Tülin Hanım'ın önündeki kalın defter bir hafıza. Hangi yolcu hangi bölümde bindi, Hayri belgeyi kime gösterdi, genç kaptan ile büfecinin kız kardeşi ilk kez nerede karşılaştı, hepsi orada. Melis ikinci bölümde Hayri'nin belgeyi Cemil'e gösterdiğini yazıyor. Tülin Hanım hemen işaretliyor: birinci bölümde Hayri belgeyi kimseye göstermemeye yemin etmişti. Melis sahneyi değiştiriyor. Cemil belgeyi Hayri'nin bilmeden görüyor. Çelişki bir hata olmaktan çıkıp yeni bir sır oluyor.

Hikâye editörünün işi her dizide aynı adla anılmaz. Bazı ekiplerde başyazar bu işi kendi yapar. Bazılarında ayrı bir kişiye verilir. Ama uzun bir sezonda bu iş mutlaka birinin üstündedir.

Kim neye karar verir

İskele'nin yetki sırası Tülin Hanım'ın önerisiyle masaya yazılıyor. Hikâyeyle ilgili kararlar Nesrin'de. Hayri'nin emekliliği, belgenin sırrı, sezonun sorusu. Bütçe ve takvim Selim Bey'de. Bir vapur yangını sahnesi isteniyorsa önce ona sorulacak. Kanalın yayın sorumlusu ise dizinin akşam kuşağına uyup uymadığına bakacak. Kanal aşk hattının erken başlamasını istiyor. Nesrin bunu kabul ediyor, ama aşkın nasıl başlayacağını kendisi belirliyor.

Yetki sırası bir hiyerarşi gösterisi değil. Ekibin aynı soruyu her hafta yeniden tartışmasını engelleyen bir düzen. Kararın kimde olduğu bilindiğinde masa fikirlere daha rahat açılabiliyor. Melis artık bir öneriyi söylemeden önce kime sorulacağını biliyor. Bütçe gerektiren bir fikri önce Selim Bey'e, hikâyeyi değiştiren bir fikri önce Nesrin'e götürüyor.

Dizilerden okuma

Usta katmanı

Yetki sırasını ilk toplantıda yaz. Kimin neye karar verdiğini ekip kurulduğu gün masaya koy. Sonradan konuşulan yetki, bir anlaşmazlığın ortasında konuşulmuş olur ve çoğu zaman kırgınlık bırakır.

Öneriyi reddetmeden önce dönüştürmeyi dene. Başyazarın en sık yaptığı iş bir öneriyi çekirdeğe uydurmaktır. Ozan'ın düğün sahnesi kaldı, emeklilik geri çekildi. Bölüm yazarı kendi fikrinin dizide yaşadığını görünce masaya daha cesur gelir.

Bölüm yazarına dizinin sesini öğret. Yeni bir yazar kendi alışkanlıklarıyla gelir. Ona dizinin üç bölümünü okut, karakterlerin nasıl konuştuğunu birlikte işaretle. Sesi önceden anlatmak, sonradan yeniden yazmaktan ucuzdur.

Hafızayı birine ver. Uzun bir sezonda hikâye editörlüğü kimsenin üstünde değilse çelişkiler birikir. Bir karakter bir şeyi iki kez öğrenir, bir söz unutulur. Defteri tutacak kişiyi baştan belirle.

Çelişkiyi hata saymadan önce sır olarak dene. Hikâye editörü bir çelişki bulduğunda her zaman silmek gerekmez. Melis'in sahnesi bir sırra dönüştü. Bazen hata, hikâyenin göremediğin bir kapısıdır.

Bütçe sorusunu erken sor. Bir sahne yapımcının onayını gerektiriyorsa onu son taslakta değil, kart aşamasında sor. Vapur yangını kartta konuşulursa yerine başka bir çözüm bulunabilir.

Yayıncının notunu kararın yerini anlamak için oku. Kanal aşk hattının erken başlamasını istedi. Not hikâyeye değil, izleyiciye dair bir kaygı taşıyordu. Kaygıyı anlayan başyazar notu kendi hikâyesine uygun biçimde karşılar.

Ekibin büyüklüğünü sezona göre seç. Kısa bir platform sezonu tek bir yazarla ya da bir ikiliyle yazılabilir. Uzun bir kanal sezonu daha fazla kalem ister. Ekip büyüdükçe yetki sırası daha da önemli hâle gelir.

Kredi konusunu belirsiz bırakma. Hangi bölümü kimin yazdığı ve jenerikte nasıl anılacağı baştan konuşulmalı. Belirsiz kredi ekibi içeriden çürütür.

Başyazarlığı bir yükleme değil, bir koruma işi say. Başyazar her şeyi kendisi yazmak zorunda değil. Asıl işi dizinin çekirdeğini korumak. Çekirdek korunduğu sürece bölümler farklı kalemlerden gelebilir.

Toplantıya bir kural koy. Masada her fikir söylenebilir, ama her fikir çekirdeğe ne kattığını da söylemeli. Bu kural masayı açık tutar ve dağılmasını engeller.

Bölüm yazarının güçlü yanını kullan. Ozan'ın komedi sezgisi yolcu hattına uyuyor. Her yazarın en iyi olduğu hattı bul ve o hattı ona ver.

Rolü bir unvan değil, bir iş olarak tanımla. Ekipteki herkesin ne yaptığını bir cümleyle yaz. Unvan aynı kalsa bile iş değişebilir.

Ayrılığa hazırlıklı ol. Başyazar ya da bölüm yazarı ekipten ayrılabilir. Dizinin sesini ve hafızasını yazılı tut. Ses rehberi ve hafıza defteri, bir kişinin gidişinin dizinin gidişi olmasını engeller.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Dizi yazısı çoğu zaman bir ekibin işidir.
• Yazı ekibi tek bir odada da, dağınık bir ikilide de toplanabilir.
• Başyazar dizinin hikâyesine ve sesine son kararı verir.
• Bölüm yazarı kendi bölümünü dizinin sesiyle yazar.
• Hikâye editörü dizinin hafızasıdır.
• Yetki sırası kimin neye karar verdiğini gösterir.
• Son söz yazar, yapımcı ve yayıncı arasında paylaşılır.
• Başyazar öneriyi reddetmeden önce dönüştürmeyi dener.
• Yetki sırası ilk toplantıda yazılmalıdır.
• Ekibin büyüklüğü sezonun hacmine göre seçilir.
• Bölüm yazarının güçlü yanı doğru hatta kullanılır.
• Rol bir unvan değil, bir iştir.
• Yayıncının notu bir kaygı taşır, kaygı anlaşılarak karşılanır.
• Ses rehberi ve hafıza defteri ayrılıklara karşı dizinin sigortasıdır.
• Kalabalık ekip daha çok yönetim ister.

Sonraki derse köprü

İskele'nin ekibi kuruldu. Ama Melis ile Ozan bir dizinin bölümünü nasıl okuyacaklarını henüz bilmiyor. Tülin Hanım onlara bir ödev veriyor. Sevdikleri bir dizinin tek bir bölümünü alacaklar ve onu sahne sahne kâğıda dökecekler. Her hattı ayrı bir renkle işaretleyecekler. Bölümün sorusunu ve cevabını bulacaklar. Dökümün sonunda bölümün yapısını kendi elleriyle çıkaracaklar. Sonraki ders bölüm dökümünü anlatıyor: diziyi bir izleyici gibi değil, bir yazar gibi izlemeyi.