Karakter analizi

Açılış sahnesi

Burcu atölyeye SON SEFER'in başkarakter sayfasını getiriyor. Sayfada ikinci okumadan kalmış tek bir satır var: Umut adaya geldikten bir süre sonra olayları o yönetiyor.

Emre satırı okuyunca omuz silkiyor. «Kardeşi gelmiş. Abla geri çekilir. Hayatta da böyle olur.»

«Olabilir,» diyor Burcu. «Ama bunu sayfada mı gördüm, yoksa öyle mi hatırlıyorum?»

Nermin Hanım çayını karıştırıyor. «Derya'nın son kararı hangi sahnede?»

Burcu cevap veremiyor. İlk kararını hatırlıyor. Sorgu başlamadan önce bavulu ayağıyla tezgâhın altına itiyor. Sonuncusunu ise bulamıyor. Belki ikinci yarının başında, belki daha önce.

Selim kalemini masaya bırakıyor. «Kurgu masasında kesmeleri tek tek sayarız. Hissettiğin yerle saydığın yer çoğu zaman tutmaz.»

Burcu senaryoyu kendi önüne açıyor; dosya masada dolaşmıyor. Derya'nın girdiği bütün sahnelerin kenarına birer harf koymaya karar veriyor. Kararı Derya veriyorsa bir harf, başkası veriyorsa başka bir harf. Hiç karar yoksa kısa bir çizgi.

Emre yine itiraz ediyor. «Saymak bir karakteri anlatır mı?»

«Anlatmaz,» diyor Nermin Hanım. «Ama nerede bakacağını gösterir.»

Bir karakterin edilgenleştiğini söyleyen analist, kararlarının hangi sahnede ve kimin eline geçtiğini sayfada gösterebilmelidir.

Bu derste ne olacak

Burcu'yla birlikte SON SEFER'in karakter sayfasını dolduracağız. Önce Derya'nın kararlarını sahne sahne sayacağız. Sonra amacını ve onu neyin harekete geçirdiğini arayacağız. Kaybedecek şeyin kime ait olduğuna, Derya'nın kurulup hiç kullanılmayan çelişkisine bakacağız. Umut'la ilişkisini ve arkını tartacağız. İki adamı işlevleri açısından, Hayri'yi geçmişiyle okuyacağız. Karakterlerin seslerini dinleyecek, kimin nasıl gösterildiğini kanıtla yazacağız. Her başlıkta yalnız bulgu ve bir arama yönü olacak; yeni sahne yazılmayacak. Burcu'nun karakter sayfası sonunda tek bir bölgeyi işaret edecek. Filmler Chicago'dan, New York sokaklarından, bir çöl kasabasından, bir lokantadan ve Maine kıyısında bir adadan geliyor.

Sıfır noktası

Karakter analizi, bir karakterin sayfada ne yaptığını okur. Yazarın onu nasıl tasarladığını değil, sayfaların onu nasıl taşıdığını tartar. Bu yüzden analist karakteri sıfatlarla değil, davranışlarla tarif eder.

Bir karakter hakkında sorulacak sorular tanıdık. Ne istiyor? Neden istiyor? Başaramazsa ne kaybeder? Nerede kendisiyle çelişir? Kiminle bağlı ve o bağ değişiyor mu? Film boyunca kendisi değişiyor mu? Karşısında kim duruyor, yanında kim? Nasıl konuşuyor? Metin onu nasıl gösteriyor?

Yazar bu soruları sayfaya başlamadan önce sorar. Analist ise aynı soruları bitmiş sayfaya sorar. Cevabı yazarın notlarında değil, sahnelerde arar. Bir karakterin cesur olduğunu söyleyen bir replik kanıt sayılmaz. Cesur bir karar kanıttır.

Kararlar bu yüzden karakter analizinin ana malzemesi. İki yol arasında kalan karakter birini seçer. Seçimin bir bedeli vardır ve karakter o bedeli bile bile öder. Okur karakteri en çok orada tanır. Analist de karakteri orada arar: hangi baskı altında, neyi seçti, neyi bıraktı?

Karakter analizi yapı analizinden ayrı bir başlıkta yazılır, ama ondan kopuk değildir. Yapı, olayların hangi sırayla geldiğini söyler. Karakter, o olayları kimin doğurduğunu söyler. Bir başkarakter kenara çekiliyorsa bunun izi iki başlıkta birden görünür. Analist her bulguyu kendi başlığına yazar ve aradaki bağı bir okla gösterir.

Bir tuzak da var. Okur bir karakteri tanıdıkça onu kafasında tamamlar. Sayfada olmayan bir nedeni, bir duyguyu, bir geçmişi kendisi ekler. Analist bu eklemeyi fark etmeli. Kendi tamamladığı bir karakteri metnin karakteri sanırsa, yazara eksik bir yeri dolu diye bildirir.

Karakter analizi bir sevgi ölçümü de değildir. Okur bir karakteri sevmeyebilir, ondan sıkılabilir. Bunlar ilk okuma kaydının konusu. Analiz sorar: bu karakter hikâyede ne iş görüyor ve o işi sayfada nasıl görüyor?

Bir başlık daha var: temsil. Bir metin karakterlerine sınıf, cinsiyet, yaş ve yer işaretleri verir. Bu işaretlerin bir örüntüsü olabilir. Analist onları bir ahlak sınavından geçirmez. Hangi işaretin kime verildiğini ve sahnelerde neye dönüştüğünü yazar. Yorumu ise bir okuma olarak bırakır.

SON SEFER'de bu soruların çoğu tek bir kişide düğümleniyor. Derya ilk yarıda filmi taşıyor. İkinci yarıda kenara çekiliyor. Burcu bu çekilmenin nedenini bir sıfatla değil, sayfalarla bulmak istiyor.

Mekanizma

Kenardaki harfler

Burcu kenarlara harf koymayı bitiriyor. İlk yarıda Derya'nın sahnelerinin neredeyse hepsinde onun harfi var. Bavulu saklıyor. Takım elbiseliye yalan söylüyor. Ocağı kapatmıyor, ışığı açık bırakıyor.

İkinci yarının ortasından sonra harfler değişiyor. Derya koşuyor, saklanıyor, bir kapıyı tutuyor. Ama bu hareketlerin kararını Umut veriyor. Kenarlarda Umut'un harfi çoğalıyor, Derya'nınki seyreliyor. Son sahnelerde Derya'nın yanında yalnız çizgiler var.

Sayım bir şeyi daha gösteriyor. Edilgenlik bir sahnede başlamıyor. Kararlar birkaç sahne boyunca yavaş yavaş el değiştiriyor.

Amaç ve neden

İlk yarıda Derya'nın amacı somut: parayı sabaha kadar saklamak. Amaç her sahnede bir hamle doğuruyor. Adamlar gelince yalan, ocak boşalınca bavulu yoklamak, Hayri yaklaşınca konuyu havaya çevirmek. İkinci yarıda amaç Umut'un ağzından konuşuluyor. Derya'nın kendi amacı sayfadan siliniyor. Kenardaki harflerin değiştiği bölgeyle amacın el değiştirdiği bölge üst üste biniyor.

Motivasyon için Burcu borca bakıyor. Borcun ne olduğu erken kuruluyor. Ama Derya'nın onu neden üstlendiğini gösteren bir an bulamıyor. Bir kardeşin borcunu ödemek tek başına bir neden sayılabilir. Okur yine de sorar: neden o? Burcu bulguyu çekinceyle yazıyor. «Bu okumada Derya'nın borcu neden taşıdığını gösteren bir sahne bulamadım.» Yok demiyor; yazar gösterebileceği bir sayfa bilebilir.

Kimin kaybı

İlk yarıda bedel Derya'nın. Bavulu o sakladı, adamlar onu sorguluyor. Umut gelince borç yeniden onun adıyla anılıyor. Bedel kardeşe dönüyor. Derya artık başkasının riskini taşıyan biri. Burcu bir okla iki sayfayı bağlıyor: kararların el değiştirdiği yer ile riskin el değiştirdiği yer aynı bölgede.

Bardaklar ve bavul

Derya ocaktaki her bardağı sayıyor. Ocağın her kaşığının hesabını tutuyor. Aynı kadın kendisine ait olmayan bir bavulu saklıyor. Çelişki güçlü. Ama hiçbir sahnede bu iki alışkanlık karşılaşmıyor. Burcu iki alışkanlığın aynı sahneye düştüğü bir yer bulamıyor. Yönü de oradan çıkarıyor: hesabı kuruşu kuruşuna tutan bir kadının, sahibi belli olmayan parayla yüzleştiği bir yer.

Umut ve ark

Umut ilk yarıda yalnız borçta ve Derya'nın sözlerinde var. Gelince ilişki tek yönlü işliyor. Umut söylüyor, Derya yapıyor. İkisi hiçbir sahnede ters düşmüyor. Derya bir kez bile hayır demiyor. Bir ilişki sayfada ancak baskı altında değişir. Burada baskı yok, yalnız bir sıralama var.

Arkı ölçmek için Burcu Derya'nın ilk sahnesini ve sonuncusunu ayrı ayrı okuyor. İlkinde Derya ocağı kendi düzeniyle yönetiyor. Sonuncusunda sahil güvenlik teknesi iskeleye yanaşırken bir kenarda duruyor. Başta yapamayıp sonda yaptığı bir şey bulamıyor. Belki bu düz bir ark. Ama o zaman çevresinin değişmesi gerekir. Umut'ta da bir değişim bulamıyor.

İki adam, tek iş

Burcu iki adamın seslerine bu kez dönmüyor. İşlerine bakıyor. İkisi de Derya'yı sıkıştırıyor. İkisi de bavulu soruyor. Burcu kâğıt üstünde birini siliyor. Hiçbir sahne çökmüyor. Adamların bavulu neden istediği de yazılmamış. Bavul gelmezse başlarına ne geleceğini bilmiyoruz. Riski olmayan bir tehdit uzun süre korkutamaz.

Hayri

Hayri ilk yarıda halat bağlıyor, vapur saatini söylüyor, Derya'dan çay alıyor. Eski polis olduğu ikinci yarıda tek bir konuşmada öğreniliyor. Burcu geri dönüp iz arıyor. Adamlara bakışında, ellerinde, bir alışkanlığında. Bulamıyor. Hazırlık borcu ödenmemiş.

Hayri'nin işlerini de sıralıyor. Adanın saatini tutuyor. Derya'nın tek tanığı. Sonra bir anda tehlikeyi bilen kişi oluyor. Sonuncusu geç geliyor ve öbür ikisinin üstüne bir anda biniyor.

Sesler

Burcu bu kez yalnız Derya'nın repliklerini okuyor. İlk yarıda kısa ve kaçamak. Adama bir çay uzatıp konuyu kapatıyor. İkinci yarıda replikler soruya dönüyor: «Şimdi ne olacak?» Edilgenlik sesinde de duyuluyor. Umut'un replikleri ise uzun ve vaatle dolu. Hayri havadan, rüzgârdan, vapurun gecikmesinden konuşuyor. Bu üç ses birbirinden ayrılıyor; metnin bu alanda bir gücü var.

Kim nasıl görünüyor

Burcu bir liste çıkarıyor. Derya: kadın, gece işçisi, çay ocağı, borç. Hayri: yaşlı, adalı, kulübe. İki adam: takım elbise, araba, «abla» hitabı, kentli. Takım elbise ile sürücü bir patron ve bir şoför vaat ediyor. Sahneler bu hiyerarşiyi hiç kullanmıyor.

Derya senaryoda adı olan tek kadın. Ada halkından sayfaya çıkanlar, Derya ile Hayri, iskelede çalışıyor. Burcu bir okuma yazıyor, hüküm değil. Tek kadın karakterin kararlarının ikinci yarıda bir erkek kardeşe geçmesi, yazar istemese de bir söz gibi okunabilir.

Emre araya giriyor. «Belki yazar tam bunu anlatmak istiyor. Abla her şeyi kardeşine bırakıyor.»

«Olabilir,» diyor Burcu. «O zaman metin bunu bir yerde göstermeli. Derya'nın bıraktığını fark ettiği bir an.» Böyle bir an bulamadığını da yazıyor. Yön kısa: Derya'nın ikinci yarıda kendine ait bir riski.

Filmlerden okuma

Usta katmanı

Hareketi değil kararı say. Koşan, saklanan, kapı tutan bir karakter etkin görünür. Kararı başkası verdiyse sayımda o sahne onun değildir.

Kararın kaynağını ayrı bir sütuna yaz. Bir karakter kendi adına karar verebilir ama başkasının planını uyguluyor olabilir. İkisi karışırsa sayım yanıltır.

Edilgenliğin başladığı sahneyi değil, bölgeyi ara. Kararlar çoğu zaman tek bir kesmede değil, birkaç sahne boyunca el değiştirir. Bölgeyi bulunca yapıyla bağını kur.

Riskin sahibini kararların sahibiyle karşılaştır. İki hat aynı yerde kırılıyorsa edilgenliğin kökü büyük olasılıkla risktedir. Yazara karakteri değil, kaybı göster.

Motivasyonu bir nedenle değil, bir anla ara. «Kardeşini seviyor» bir açıklamadır. Bunu gösteren bir sahne yoksa motivasyon sayfada değil, okurun tahminindedir.

Çelişkiyi bulunca karşılaştığı sahneyi ara. Çelişki bir karakteri derinleştirir, ama ancak baskı altında. Karşılaşma yoksa bulgu «kurulmuş, kullanılmamış» diye yazılır.

Arkı ilk ve son sahnenin farkıyla değil, son sahnedeki davranışla ölç. Başta yapamadığı bir şeyi sonda yapıyor mu? Söz değil davranış ara.

Antagonisti silerek sına. Bir karşı güç kâğıt üstünde silindiğinde hiçbir sahne çökmüyorsa, o karakterin kendi işi yoktur. Bu sınama sesi değil işlevi ölçer.

Karşı gücün riskini de sor. Başkarakter kadar antagonistin de kaybedecek bir şeyi olmalı. Riski olmayan tehdit tekrar eder ama büyümez.

Yardımcı karakterin işlerini sırala. Bir yan karakter geç ve aynı anda birkaç iş yükleniyorsa, metin onu bir araç olarak kullanıyor olabilir.

Açıklanan geçmiş için geriye dön. İlk yarıda bir iz ara. İz yoksa bulgu açık: hazırlık ödenmemiş. İz varsa açıklama bir doğrulamadır.

Sesi tek başına oku. Bir karakterin repliklerini öbürlerinden ayırıp art arda oku. Edilgenlik çoğu zaman önce cümle biçiminde, soruların çoğalmasında duyulur.

İşaret dökümünü iki sütunlu yap. Bir yanda verilen işaret, öbür yanda sahnelerde neye dönüştüğü. Kullanılmayan işaret de bir bulgudur.

Temsil okumasını niyet tahminine çevirme. Yazarın ne düşündüğünü bilemezsin. Sayfanın hangi örüntüyü kurduğunu görebilirsin. Okumayı o örüntüye bağla.

Okur olarak tamamladığın yeri işaretle. Bir karakterin nedenini ya da geçmişini kafanda kurduysan, o yeri ayrı bir renkle yaz. Yazara dolu diye bildirdiğin bir boşluk, bulunması en zor kusurdur.

İlişkiyi bir ret anıyla sına. İki karakter arasında hiç «hayır» geçmiyorsa ilişki bir sıralamadır. Değişim, birinin öbürüne karşı durduğu yerden başlar.

Ark bulgusu için iki karaktere birden bak. Başkarakter değişmiyorsa çevresine bak. İkisi de değişmiyorsa bulgu yalnız karakterin değil, filmin sorusunun da bulgusudur.

Yorumu tek bir kanıta yaslama. Temsil okuması bir örüntü ister. Tek bir sahne bir tesadüf olabilir; aynı işaret birkaç sahnede aynı yöne gidiyorsa yazılabilir.

Güçlü yanı da karakter sayfasına yaz. Derya'nın çay ocağındaki elleri metnin en sağlam karakter işi. Yazar ikinci yarıyı değiştirirken onu korumak isteyebilir.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Kilit özet

• Karakter analizi sayfadaki davranışı okur, yazarın tasarımını değil.
• Karar sayımı hareketi değil kararı ve kararın kaynağını sayar.
• Edilgenlik çoğu zaman bir bölgede, kararlar yavaşça el değiştirerek başlar.
• Risk sahipliği, kararların kime geçtiğini açıklayabilir.
• Kullanılmayan çelişki kurulmuş ama sınanmamış bir derinliktir.
• Ark son sahnedeki davranışla ölçülür.
• İşlev çakışması silme sınamasıyla görünür olur.
• Elverişli geçmiş hazırlığı ödenmemiş bir açıklamadır.
• İşaret dökümü temsil okumasını kanıta bağlar.
• Motivasyon söylenen bir nedenle değil, o nedenin doğurduğu kararla görünür.
• İlişki baskı altında değişir; hiç ret yoksa ilişki bir sıralamadır.
• Temsil okuması bir örüntüye dayanır ve hüküm değil okuma olarak yazılır.
• Burcu'nun bulgusu: Derya'nın kararları ve riski ikinci yarıda aynı bölgede Umut'a geçiyor. Güçlü yanı ise ilk yarıdaki elleri.

Sonraki derse köprü

Burcu'nun harfleri hangi sahnelere bakılacağını gösterdi. Ama karar sayımı her sahneye tek bir harf veriyor. Oysa bir sahnenin içinde karar tek anda verilmez. Derya bir sahneye bir şey isteyerek girer ve karşısında onu durdurmak isteyen biri vardır. Aradaki çekişme bir yerde döner ya da hiç dönmez. Tek harf bunların hepsini örter. Hiçbir şeyi değiştirmeden biten bir sahne filmden çıkarılsa ne eksilir? Bir sahneyi içeriden okumak başka bir mercek ister. Sıradaki ders sahne analizi.