Araştırma tasarlamak

Açılış sahnesi

Gece, bir adam sokak lambasının altında yerde bir şey arıyor. Yanına biri geliyor ve yardım ediyor.

Yarım saat sonra soruyor: burada kaybettiğine emin misin?

Adam başını kaldırıyor. Hayır, diyor. Şurada, karanlıkta kaybettim.

Peki neden burada arıyoruz?

Çünkü burası aydınlık.

Bu eski bir fıkra ve bu meslekteki en yaygın araştırma hatasının tam tarifi.

Bir projeye başlayınca ilk yapılan şey nedir? Görsel arama açılır, panolara resim toplanır, benzer işler bakılır. Saatler geçer. Sonunda elde yüz görsel olur.

Ve o yüz görselin hepsi lambanın altındadır. Yani zaten görülebilir olanın, zaten yapılmış olanın, zaten kolay bulunanın içinde.

Aradığın şey ise karanlıkta.

Bu derste ne olacak

Önce araştırmanın ne olmadığını netleştireceğiz. Sonra altı araştırma kanalını açacağız; çoğu ekip bunların yalnızca ikisini kullanır. Ardından araştırma sorusunun nasıl yazıldığını konuşacağız, çünkü kötü soru kötü cevaptan daha pahalıdır. Sonra bulguyu bilgiye çevirmeyi göreceğiz: örüntü, çelişki, gerilim ve fırsat. En sonda on altı filmden sahnelerle bunu okuyacağız. Ders bittiğinde bir konu için araştırma planı kurabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Sokak lambasına geri dönelim, çünkü bu benzetme ders boyunca bizimle kalacak.

Bu tanımdaki iki kelime önemli: bilinmeyen ve sistematik.

Bilinmeyen, çünkü araştırma bilmediğin şeyle başlar. Bildiğini doğrulamak araştırma değil, rahatlamadır.

Sistematik, çünkü rastgele bakmak da bir şeyler bulur ama neyi kaçırdığını söylemez. Bir plan olmadan yapılan araştırmanın sonunda "yeterince baktık mı" sorusunun cevabı yoktur.

Şimdi görsel pano meselesine dönelim, çünkü bu iş yanlış anlaşılıyor.

Görsel toplamak kötü bir şey değil. Sorun, onun araştırmanın tamamı sanılması.

Bir pano dolusu görsel sana şunu söyler: bu alanda daha önce ne yapılmış. Söylemediği şey ise çok daha önemlidir: neden yapılmış, kime yapılmış, işe yaramış mı ve neyin hiç yapılmadığı.

Birinci seviyede referansın bir düşünceyi sınamak için kullanıldığında işe yaradığını, düşüncenin yerine geçtiğinde kopyalamaya dönüştüğünü konuşmuştuk. Araştırma tam olarak o düşünceyi üreten iştir.

Bu benzetme bir yere kadar doğru. Şurada bozulur: fıkradaki adam anahtarını nerede düşürdüğünü biliyor. Sen bilmezsin. Bu yüzden senin işin karanlıkta aramak değil, karanlığa lamba taşımaktır. Araştırma tasarlamak tam olarak budur: nereye ışık tutacağına karar vermek.

Mekanizma

Altı kanal

Sanat yönetmenliği araştırması altı kanaldan yürütülür. Çoğu ekip yalnız ikisini kullanır ve dördünü hiç açmaz.

Birincisi masa başı araştırması. Kitaplar, makaleler, arşivler, raporlar. Ucuzdur, hızlıdır ve genellikle yeterince derine inilmez.

İkincisi izleyici araştırması. Görüşme, gözlem, günlük çalışması, anket. En değerli kanaldır ve en çok atlanandır, çünkü zaman ister ve insanla konuşmayı gerektirir.

Üçüncüsü kültürel araştırma. Dil, sembol, ritüel, tarih ve güç ilişkileri. Birinci seviyenin dördüncü modülü baştan sona bu kanalın hazırlığıydı.

Dördüncüsü rakip araştırması. Mesaj, mecra ve görsel kod haritası. Bir sonraki derste buna ayrı bir ders ayıracağız.

Beşincisi görsel araştırma. Ve dikkat: tasarım dışındaki alanlardan yapı ve atmosfer örnekleri. Yani başka tasarımcıların işlerine bakmak değil; mimari, doğa, mühendislik, tıp, spor, mutfak. Görsel araştırmanın değeri, tasarım dünyasının dışından gelmesinden gelir.

Altıncısı üretim araştırması. Malzeme, zanaat, teknoloji, maliyet ve uygulanabilirlik. Birinci seviyede üretim katmanının en çok küçümsenen katman olduğunu söylemiştik; araştırma tarafında da öyle.

Şimdi asıl bilgiyi söyleyeyim. Bu altı kanal farklı türde bulgu üretir ve birbirinin yerine geçmez.

Masa başı sana bağlam verir. İzleyici araştırması davranış verir. Kültürel araştırma anlam verir. Rakip araştırması boşluk gösterir. Görsel araştırma dil önerir. Üretim araştırması sınır çizer.

Yalnız beşinci kanalı kullanan bir ekip, çok güzel görünen ama neye hizmet ettiği belirsiz bir iş üretir. Yalnız ikinci kanalı kullanan ekip ise doğru ama sıkıcı bir iş üretir.

Araştırma sorusunu yazmak

Şimdi dersin en pratik kısmına geliyoruz.

"Gençler ne seviyor?" çok geniştir. Bu soruyla üç ay çalışabilirsin ve elinde hiçbir kullanılabilir şey olmaz.

"Üniversite öğrencileri uzun eğitim içeriklerine hangi koşullarda devam ediyor, hangi noktada bırakıyor?" ise işlevseldir.

İkincisini işlevsel yapan üç şey var.

Birincisi: kim, belirli. İkincisi: davranış, gözlenebilir. Üçüncüsü: koşul soruluyor, tercih değil.

O üçüncü madde en önemlisi ve en sık atlanan. İnsanlara ne sevdiklerini sorduğunda sana kendilerini nasıl görmek istediklerini anlatırlar. Ne yaptıklarını sorduğunda ise gerçeği anlatırlar. Ne zaman yaptıklarını sorduğunda ise sana bir tasarım kararı verirler.

Pratik kural: soru "ne" ile değil, "hangi durumda" ile başlasın.

Bir de şu var. Araştırma sorusu tek olmaz. On soru yazılır, sonra elenir. Elemenin ölçütü şudur: bu sorunun cevabı bir tasarım kararını değiştirir mi? Değiştirmiyorsa merak edilen ama gereksiz bir sorudur ve zaman yer.

Bulguyu bilgiye çevirmek

Araştırmanın sonunda yalnızca bulgular listelenmez.

Bu dördünü tek tek açalım, çünkü çoğu araştırma raporu yalnız birincide kalır.

Örüntü: tekrar eden şey. Beş görüşmenin dördünde aynı cümle geçtiyse, orada bir örüntü var.

Çelişki: birbirini tutmayan iki bulgu. İnsanlar hem "vakit ayıramıyorum" diyor hem de günde iki saat aynı uygulamada geçiriyor. Çelişki bir hata değildir; en verimli yerdir.

Gerilim: bir kişinin içindeki karşıtlık. Hem öğrenmek istiyor hem başlamaktan korkuyor. Gerilim, bir sonraki dersin konusu olan içgörünün ham maddesidir.

Yaratıcı fırsat: bulgudan çıkan, henüz kimsenin yapmadığı hamle.

Ve son olarak bir kayıt işi var: kaynakların tarihi, güvenilirliği ve olası yanlılığı not edilir. Birinci seviyede kaynak güvenilirliği etiketlerini konuşmuştuk. Araştırma günlüğü tutmayan bir ekip, üç ay sonra bir bulgunun nereden geldiğini hatırlamaz ve o bulguyu savunamaz.

Teoriyi bırakıp perdeye bakalım.

Filmlerden okuma

Örnekleri üç grupta topladım. Önce yöntemi doğrudan konu edinen filmler. Sonra lambanın altında arayanlar. En sonda da görüşmeyle kurulmuş olanlar.

Önce yöntemi konu edinenler

Sonra lambanın altında arayanlar

Şimdi görüşmeyle kurulmuş olanlar

Usta katmanı

Az önce görüşmede insanların ne yaptığını sormayı önerdim. İşin aslı biraz daha ince: en değerli bilgi, sorulmayan sorunun cevabında saklıdır.

Bir görüşmede insan sana hazırladığı cevabı verir. Asıl bilgi, o cevabı verirken duraksadığı yerde, düzelttiği cümlede ya da konuyu değiştirdiği anda çıkar. Bu yüzden deneyimli araştırmacı soru listesine sıkı sıkıya bağlı kalmaz; listeyi bir güvenlik ağı olarak tutar ve asıl işi dinleyerek yapar. Pratik bir alışkanlık: her cevaptan sonra üç saniye sus. İnsanlar sessizliği doldurur ve doldururken hazırlıksız konuşur.

İkinci nüans örneklem büyüklüğüyle ilgili. Sanat yönetmenliği araştırmasında amaç istatistiksel temsil değil, örüntü yakalamaktır. Beş ilâ sekiz derinlemesine görüşme, çoğu projede yeni bilginin gelmeyi bıraktığı noktaya ulaşır. Yüz kişilik bir anketten daha çok şey söyler, çünkü anket yalnız sorduğun şeyi öğretir; görüşme sormadığını da öğretir.

Üçüncüsü bir sınır durumu ve dürüstlük meselesi. Araştırma bulgusu, önceden verilmiş bir kararı süslemek için kullanılmamalıdır. Bu, sektörde çok yaygın bir kötüye kullanımdır: karar alınır, sonra onu destekleyen bulgular seçilir. Kendi araştırmanı sınamanın yolu şudur — bulguların brief'i hiç değiştirmediyse, muhtemelen araştırma yapmamışsındır.

Dördüncüsü bir meslek pratiği ve beşinci kanalla ilgili. Görsel araştırmayı tasarım dışına taşımanın somut yolu şudur: konunun yapısal karşılığını başka bir alanda ara. Bir eğitim programı tasarlıyorsan, tasarım işlerine değil; bir spor antrenman programına, bir fizik tedavi sürecine ya da bir müzik metoduna bak. Yapı oradan gelir, görüntü değil. Aynı panoya yüz tasarım işi toplayan kişi, kendi kategorisinin kodlarını tekrar etmekten başka bir şey yapamaz — ki bir sonraki dersin konusu tam olarak o kodlardır.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Uygulama — kendin dene

Bir konu seç. Bir önceki derste brief yazdığın eğitim markası iyi olur; devam edersen iki ders birbirini besler.

Şimdi dört şey yaz.

Birincisi on araştırma sorusu. Hepsi "hangi durumda" ya da "ne zaman" ile başlasın; hiçbiri "ne seviyor" olmasın.

İkincisi beş kaynak türü. Altı kanaldan en az dördüne dokun; masa başı ve görsel araştırmayla yetinme.

Üçüncüsü üç görüşme profili. Kimlerle konuşacaksın? Yalnız hedef kitleyi değil, sınırdakileri de düşün: bırakmış olanlar, hiç başlamamış olanlar.

Dördüncüsü bir görsel arşiv sınıflandırması. Topladığın görselleri hangi etiketlerle ayıracaksın? Etiketler görsel değil kavramsal olsun.

Şuna dikkat et: on sorunu yazdıktan sonra her birine tek bir soru sor — bu sorunun cevabı hangi tasarım kararını değiştirir? Cevabı olmayanları çiz. Kalan soru sayısı muhtemelen dörde düşecek ve o dört soru, dersin sana bıraktığı asıl şey.

Kilit özet

Birincisi. Araştırma görsel toplamak değil, bilinmeyeni sistematik olarak azaltmaktır. Bildiğini doğrulamak araştırma değil, rahatlamadır.

İkincisi. Altı kanal farklı türde bulgu üretir ve birbirinin yerine geçmez: bağlam, davranış, anlam, boşluk, dil ve sınır.

Üçüncüsü. İyi araştırma sorusu "ne seviyor" diye sormaz; kimi, hangi gözlenebilir davranışı ve hangi koşulu sorduğunu bilir.

Dördüncüsü. Bulgu bilgi değildir. Örüntü, çelişki, gerilim ve fırsat ayrılmadan araştırma bitmemiştir. En verimli yer çelişkidir.

Beşincisi. Bulguların brief'i hiç değiştirmediyse, muhtemelen araştırma yapmamışsındır.

Sonraki derse köprü

Bu derste bulguları dört başlığa ayırdık ve birinin üstünde durmadan geçtim: gerilim.

Çünkü gerilim tek başına bir bulgu değildir; bir sonraki adımın ham maddesidir.

İnsanlar bir şeyi istiyor ama başka bir şey yapıyor. Bu çelişkinin altında bir sebep var ve o sebep söylenmemiş, çoğu zaman fark edilmemiş durumda.

Sonraki derste o sebebi çıkarmayı öğreneceğiz. Adı içgörü ve bu meslekte en çok yanlış kullanılan kelimelerden biri.