Tarihi dokuda doğru rengi bulmak

Kısa cevap

Bir restorasyonda "doğru renk" kendiliğinden en eski katman değildir. Uluslararası koruma ilkelerinin temel metni olan 1964 tarihli Venedik Tüzüğü, bir anıtın yapımına bütün dönemlerin yaptığı geçerli katkılara saygı gösterilmesini ister, çünkü üslup birliği restorasyonun amacı değildir; alttaki bir evreyi açığa çıkarmak ancak istisnai durumlarda, kaldırılan katman az önemliyse ve ortaya çıkan malzeme büyük değer taşıyorsa haklı görülür. Hangi dönemin renginin seçileceği bu yüzden bir tercih değil, bir karardır: boya katmanlarının analizi, arşiv belgeleri ve fotoğraflar birlikte okunur ve karar tek bir kişiye bırakılmaz.

Duvarın içindeki takvim

Tarihi bir yapının duvarları, yüzyıllar boyunca defalarca boyanır. Her yeni boya bir öncekinin üstüne sürülür ve eski katmanlar çoğu zaman yok olmaz, alta gömülür. Mimari boya araştırmacısı Lisa Oestreicher, bu durumu bir kazı alanına benzetir: arkeolog toprak katmanlarını ve içlerindeki buluntuları nasıl tarihlendiriyorsa, boya analisti de duvardan alınan örneklerdeki boya katmanlarıyla bir odanın süslemesinin ve yapısal değişikliklerinin gelişimini izleyebilir.

Oestreicher'ın 2001 tarihli yazısına göre bu yöntem, bazı boya malzemelerinin ne zaman icat edildiğinin ya da kullanılmaya başlandığının bilinmesine dayanır. Bir katmanda zümrüt yeşili bulunursa, bu pigment 1814'e kadar keşfedilmediği için o katman 1814'ten eski olamaz. Aynı mantıkla, İngiltere'deki Montacute evinin eski mutfağında bulunan on beş boya düzeninin ilkinde 1828'de icat edilen Fransız ultramarini çıkmış ve bu boyaların, 1601'de yapılmış bir binada, 1828'den eski olamayacağı anlaşılmıştır.

Kesit: katmanları görmek

Katmanları okumanın başlıca aracı boya kesitidir.

Örnek, alt yüzeyden bir parçayla birlikte alınır; böylece en alttaki katmanın gerçekten ilk katman olduğundan emin olunur. Her örneğin yeri, alındığı anda bir çizim ya da fotoğraf üzerine işaretlenir. Kesitlerin karşılaştırılması yalnız renkleri değil, yapının değişikliklerini de ortaya çıkarır: sonradan eklenmiş bir öğe, çevresindeki öğelerden daha az katman taşır.

Oestreicher'ın anlattığı Attingham Park örneği bunu açıkça gösterir. İngiltere'deki bu kır evinin giriş salonu 1782'de tasarlanmış, 1805'te salonun bir yanındaki sütun dizisi bir duvarla kapatılmıştır. Belgeler bu değişikliği anlatıyordu; boya analizi de doğruladı. Salonun öbür duvarlarında üç açık krem boya düzeni vardı, sonradan eklenen duvarda ise hiçbiri yoktu. Yeni duvarın ilk süslemesi olan gri mermer taklidi boya, öbür duvarlardaki dördüncü düzenle eşleşiyordu.

Kesitte görülen rengin kendisine ise dikkatle yaklaşmak gerekir. Bir katmanın üst yüzeyi kir, is ve güneş ışığıyla değişmiş olabilir; katmanın içi ise özgün rengini daha iyi korur. Bağlayıcılar sararabilir, bazı pigmentler solabilir (MA-11). Kesitteki renk bu yüzden bir ipucudur; yeniden üretilecek rengin tanımı, malzemenin kimliği, belgeler ve karşılaştırmalı ölçümlerle birlikte verilir.

Raspa: katmanları yerinde açmak

Kesit küçük bir noktayı derinlemesine gösterir. Bir cephenin ya da odanın bütününde hangi düzenin nerede bulunduğunu görmek için ise katmanlar yerinde, kademeli olarak açılır.

Türkiye'den güncel bir örnek, iki yöntemin birlikte nasıl çalıştığını gösterir. Okçuoğlu ve Al'ın 2022'de yayımlanan makalesine göre, Topkapı Sarayı'nın Harem Dairesi'ndeki ahşap yapıların cepheleri yıllar içinde özgün renklerini kaybetmiş ve tamamen beyaza boyanmıştı. 2018 ile 2022 arasında III. Osman Taşlığı'nın çevresindeki ahşap cephelerde yapılan restorasyonlarda, raspa ve boya analizleriyle Osmanlı dönemine ait özgün renk katmanlarına ulaşıldı. Analizlerde bulunan kırmızı, yeşil, mavi ve turuncu tonlar köşklerin cephelerinde yeniden kullanıldı.

Makalenin kaynakçasında Topkapı Sarayı Arşivi'nden 1956–1962 tarihli bir restorasyon öncesi ve sonrası fotoğraf albümü de yer alır. Boya analizi ile arşiv belgeleri, burada da birbirini tamamlar.

Arşiv ve fotoğraf: griyi okumak

Belgeler ve eski fotoğraflar, bir yapının hangi dönemde nasıl göründüğünü anlamanın vazgeçilmez kaynaklarıdır. Oestreicher belgelerin her zaman güvenilir olmadığını da hatırlatır: bir mimarın önerisi uygulanmamış olabilir, bir odanın tarifleri kişiden kişiye değişebilir. Fotoğraflar için ayrı bir tuzak vardır: 20. yüzyılın ortasına kadarki fotoğrafların çoğu siyah-beyazdır ve rengi değil yalnız açıklığı kaydeder.

Bir cephenin rengini siyah-beyaz bir fotoğraftan tahmin etmenin ne kadar zor olduğunu hesapla gösterdik. Beş temsilî cephe rengini, gözün açıklık duyarlılığına yakın bir pankromatik filmle ve kırmızıyı görmeyen, EC-03'teki sadeleştirilmiş ortokromatik modelle "fotoğrafladık" ve her rengin gri tonunu CIELAB açıklığıyla ifade ettik.

Pankromatik bir fotoğrafta yeşil ve mavi cepheler neredeyse aynı gridedir; aradaki fark 2 birimdir. Ortokromatik bir fotoğrafta ise aşı kırmızısı belirgin biçimde koyulaşır, mavi yeşilden açık çıkar ve iki rengin sırası tersine döner. Aynı cephe, iki farklı filmle çekilmiş iki fotoğrafta farklı tonda görünebilir. Bu yüzden bir arşiv fotoğrafındaki gri, bir rengin kanıtı değil, yalnız bir açıklık ilişkisinin kanıtıdır; hangi filmle çekildiği biliniyorsa o ilişki daha iyi yorumlanır. Model sadeleştirilmiştir ve gerçek film duyarlılıklarını temsil etmez; gösterdiği, grinin renk hakkında ne kadar az şey söylediğidir.

Kireç ve toprak boyalar

Tarihi yapılarda kullanılan boyaların çoğu bugünkü sentetik boyalardan farklıdır. Geleneksel duvar boyalarının başlıcası kireç badanadır.

Kireç badana doğal toprak pigmentleriyle renklendirilebilir. Aşı boyası (RH-01) gibi demir oksitli topraklar kırmızıdan sarıya uzanan cephe renklerinin bilinen kaynaklarındandır; demir oksit pigmentleri MA-03'te ayrıntılı ele alındı. Kireç badananın görünüşü modern plastik boyalardan farklıdır: ince katlar hâlinde sürüldüğü için alttaki yüzeyin dokusunu bir ölçüde gösterebilir. Bu yüzden tarihi bir cephede yalnız rengi eşlemek yetmez; aynı renk, farklı bir bağlayıcıyla sürüldüğünde farklı bir yüzey üretir. Farklı malzemelerle yapılan eşleştirmelerin bir ışıkta tutup başka bir ışıkta bozulabileceği de (BI-15) ayrıca hesaba katılır.

Türkiye'de ahşap ve taş

Türkiye'nin tarihi kentlerinde iki yapı geleneği yan yana yaşar. 1994'ten beri UNESCO Dünya Mirası olan Safranbolu bunun en bilinen örneğidir. UNESCO'nun tarifine göre kent üç tarihi bölgeden oluşur: Çukur, Kıranköy ve Bağlar. Kıranköy'deki evler taştan yapılmıştır, Çukur'dakiler ise ahşaptandır; bu karşıtlık, Osmanlı döneminde Müslüman ve gayrimüslim mahallelerinin ayrılığının her topluluğun kendi geleneklerine göre yerleşim kurmasına olanak verdiğini gösterir. Eski evlerin çoğu ahşap iskeletlidir ve iskeletin arası çeşitli malzemelerle doldurulmuştur; evlerin birçok tavanı zengin oymalı ve boyalıdır.

Ahşap ve taş yapılar renk araştırmasında farklı sorunlar çıkarır. Ahşap cepheler hava koşullarına çok açıktır ve Topkapı örneğinde görüldüğü gibi sık sık yeniden boyanır; özgün katmanlar kalın ve karmaşık bir yığının altında kalabilir. Taş cephelerde ise renk çoğu zaman taşın kendisidir; boyanmamış bir taşa renk sürmek, tarihi dokuya yeni bir katman eklemek demektir.

Hangi dönem? Venedik Tüzüğü

Katmanlar okunduktan sonra asıl soru ortaya çıkar: hangi katmanın rengi yeniden uygulanacak? Venedik Tüzüğü bu soruya kesin bir dönem adıyla değil, bir ilkeyle cevap verir.

Bu ilke, "en eski renk en doğru renktir" düşüncesine karşı bir uyarıdır. Bir yapının 18. yüzyıl rengi, 19. yüzyılda yapılan önemli bir değişikliğin rengi kadar değerli olabilir. Karar, katmanların değeri, korunma durumu ve yapının bugünkü anlamı birlikte tartılarak verilir. Topkapı örneğinde, beyaz katmanların altındaki Osmanlı renklerinin yeniden kullanılması böyle bir değerlendirmenin sonucudur.

Adım adım: bir cephenin renk araştırması

1. Belgeleri toplayın: arşiv kayıtları, eski fotoğraflar, gravürler ve daha önceki onarımların raporları. Fotoğrafların griliğini renk kanıtı saymayın.
2. Cephede örnek noktalarını belirleyin: özgün olduğu düşünülen öğeler, sonradan eklenenler, güneşe ve yağmura farklı açıdan bakan yüzeyler.
3. Birkaç noktada raspa pencereleri açın ve her birini fotoğraflayıp yerini bir çizime işaretleyin.
4. Seçilen noktalardan alt yüzeyle birlikte örnek alın, kesit hazırlatın ve katmanları, malzemeleri ve olası tarihleyici pigmentleri belirletin.
5. Bulguları belgelerle karşılaştırın, katmanların bir tablosunu çıkarın ve hangi dönemin renginin uygulanacağını, gerekçesiyle birlikte, bir kurulda tartışın.

Örnek — aşı kırmızısı bir cephenin önünde dört yüz

Arşiv fotoğrafları çoğu zaman bir binayı insanlarla birlikte gösterir ve fotoğrafın grileri, insanların yüzlerini de cepheyle aynı ölçüde dönüştürür. Dört ten örneğini aşı kırmızısı bir cephenin önünde, iki film modeliyle "fotoğrafladık" ve yüzün grisini cephenin grisiyle karşılaştırdık.

Açık ve orta tenler aşı kırmızısı cepheden belirgin biçimde ayrılır. Orta-koyu ten ise iki filmde de cepheyle neredeyse aynı gride kalır; bu kişinin yüzü böyle bir fotoğrafta cepheye karışır. En koyu ten cepheden koyudur, ama ortokromatik filmde fark azalır. Arşiv fotoğrafında bir yüzün seçilemiyor olması fotoğrafın yetersizliğinden değil, iki rengin aynı griye düşmesinden kaynaklanabilir. Tenlerin eski filmlerde nasıl kaydedildiği EC-03'te ayrıca ele alındı; burada vurgulanan, aynı gri düşüşünün yapı ve insan için birlikte işlediğidir.

Sık yapılan yanlış

Özet

1. Boya stratigrafisi, bir yapının boyanma tarihini katman katman okur; kesitler, raspa pencereleri ve tarihleyici pigmentler bu okumanın araçlarıdır.
2. Belgeler ve fotoğraflar vazgeçilmezdir, ama sınırlıdır: öneriler uygulanmamış olabilir ve siyah-beyaz bir fotoğrafın grisi rengi değil yalnız açıklığı gösterir.
3. Hangi dönemin renginin uygulanacağı Venedik Tüzüğü'nün ilkesiyle, bütün dönemlerin katkısı gözetilerek, katmanların değeri ve durumu tartılarak ve tek bir kişiye bırakılmadan kararlaştırılır.

Kendini sına

1. (Kolay) Boya kesiti nasıl hazırlanır?
2. (Kolay) Tarihleyici pigment ne işe yarar?
3. (Orta) Bir restorasyonda "doğru renk" hangi döneme göre belirlenir?
4. (Orta) Attingham Park'ta boya analizi hangi değişikliği doğruladı?
5. (Zor) Siyah-beyaz bir arşiv fotoğrafı bir cephenin rengi hakkında neden sınırlı bilgi verir?
6. (Zor) Aşı kırmızısı bir cephenin önünde çekilmiş eski bir fotoğrafta hangi tendeki yüz cepheye karışabilir ve neden?

Cevaplar

1. Yapıdan alt yüzeyle birlikte alınan küçük bir örnek reçineye gömülür, yan yüzünden kesilip parlatılır ve katmanları mikroskop altında incelenir. Bkz. "Kesit".
2. İcat ya da yaygınlaşma tarihi bilinen bir pigment, bulunduğu katmanın o tarihten eski olamayacağını gösterir; örneğin zümrüt yeşili içeren bir katman 1814'ten eski olamaz. Bkz. "Duvarın içindeki takvim".
3. Kendiliğinden en eski döneme göre değil; Venedik Tüzüğü bütün dönemlerin geçerli katkılarına saygıyı ister, alttaki bir evrenin açığa çıkarılmasını ancak istisnai koşullarda haklı görür ve kararın tek bir kişiye bırakılmamasını ister. Karar, katman analizleri ve belgeler birlikte değerlendirilerek verilir. Bkz. "Hangi dönem?".
4. 1805'te salonun sütun dizisinin bir duvarla kapatıldığını; yeni duvarda öbür duvarlardaki ilk üç krem düzen yoktu ve ilk süslemesi öbür duvarların dördüncü düzeniyle eşleşiyordu. Bkz. "Kesit".
5. Çünkü fotoğraf yalnız açıklığı kaydeder ve filmin duyarlılığına göre renkleri farklı grilere çevirir; hesapta pankromatik filmde yeşil ile mavi cephe arasındaki fark yalnız 2 birimdi, ortokromatik filmde ise sıraları tersine döndü. Bkz. "Arşiv ve fotoğraf".
6. Orta-koyu ten 8D5524; yüzünün grisi iki film modelinde de cephenin grisinden yalnız 5 ile 7 birim farklıdır. Bkz. "Örnek".

Kaynaklar

• ICOMOS, «International Charter for the Conservation and Restoration of Monuments and Sites (The Venice Charter)», 1964.
• Oestreicher, L., «Paint Analysis and the Archaeology of Decoration», The Building Conservation Directory, 2001.
• Okçuoğlu, T. ve Al, F., «Topkapı Sarayı'nda III. Osman Taşlığı'nı Çevreleyen Ahşap Yapılarda Tespit Edilen Renk Bulgularının Değerlendirilmesi», Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi 23: 16–31, 2022.
• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, «City of Safranbolu», 1994.
• Mallett, I. ve Yuksel, C., «Spectral Primary Decomposition for Rendering with sRGB Reflectance», Eurographics Symposium on Rendering, 2019.

Sonraki adım

MI-07, cephe ve çatı renginin bir başka etkisine, ısıya geçiyor: yüzeylerin güneş ışığını ne kadar yansıttığını anlatan albedoyu, serin çatı kaplamalarını, Akdeniz mimarisindeki beyazı ve bu çözümlerin sınırlarını ele alıyor ve beyaz bir çatının kışın neden dezavantaj olabileceğini soruyor. EC-03 ise bu dersin arşiv fotoğrafı bölümünün arkasındaki tarihi anlatıyor: boya kimyasının fotoğraf emülsiyonlarını nasıl duyarlılaştırdığını, ortokromatik ve pankromatik filmlerin doğuşunu ve tenlerin eski filmlerde nasıl kaydedildiğini.