Yaklaşımları karşılaştırmak

Açılış sahnesi

Çarşamba sabahı, kahvaltı masası. Akın, yazıcıdan çıkardığı üç sayfayı reçel kavanozunun yanına bırakıyor. Bursa'daki bir yedek parça fabrikası ona üretim müdürlüğü öneriyor; maaş neredeyse iki katı, cevap cumaya kadar bekleniyor. "Bir bakar mısın, lojmanın planı da var," diyor.

Hamiyet sayfalara bakmıyor. Altı yıl önce açtığı eczanenin kepengini sekiz buçukta kaldırması gerekiyor. "Şimdi değil," diyor, çay bardağını tezgâha götürüyor.

Akın kalkıp peşinden mutfağa geliyor. "Ne zaman? Pazartesiden beri 'şimdi değil' diyorsun. Cuma geliyor."

Hamiyet balkona çıkıp sardunyaları sulamaya başlıyor. Akın'ın sesi yükseliyor: "Sen sustukça ben tek başıma karar vermiş gibi oluyorum, sonra da bunu yıllarca başıma kakacaksın."

Hamiyet sulama kabını yere bırakıyor. "Sen zaten karar vermişsin, Akın. Ben neyi konuşayım?"

Çantasını alıp çıkıyor. Akın öğlene kadar dört mesaj atıyor. Hamiyet akşam eve geldiğinde "Yorgunum" diyor ve erkenden yatıyor. Ertesi gün aynısı oluyor, yalnız mesajlar altıya çıkıyor.

Üç hafta sonra terapistin defterinde, en üstte tek bir cümle duruyor: "Akın teklifi konuştukça Hamiyet çekiliyor, Hamiyet çekildikçe Akın bastırıyor." Cümlenin altında on bir başlık var ve her başlığın altı boş.

Bu derste ne olacak

Bölüm V boyunca on bir terapi geleneği tanıdık; her birinin kendi dili ve kendi ilk hamlesi vardı. Bu son ders onları aynı masaya oturtuyor ve Akın ile Hamiyet'in tek döngüsünü M17'den M20-D10'a uzanan sırayla, her gelenek için ayrı ayrı okuyor.

Amaç bir kazanan seçmek değil. M20-D11 geleneklerin nasıl birleştirilebileceğini tartıştı; burada ondan önceki adıma bakıyoruz: her okuma neyi aydınlatıyor, neyi karanlıkta bırakıyor, terapistin ilk cümlesini nasıl değiştiriyor. Sonda doğrudan karşılaştırma araştırmalarının neyi söyleyip neyi söyleyemediğini toparlayacağız.

Sıfır noktası

Bir formülasyon, çiftin anlattıklarına konan bir hipotezdir. M16-D11 bunun iki katını ayırmıştı: gözlenen döngünün betimlemesi ve onu açıklayan kuramsal yorum. Akın ile Hamiyet'te ilk kat hemen hemen tartışmasızdır; on bir yaklaşımın hepsi aynı ısrarı ve aynı çekilmeyi görür. Ayrılık ikinci katta başlar.

Terapi akademisinde Terapi S12-P01-D03 bireysel bir vakada birden çok formülasyonu yan yana yazmayı ve onları bir mercek tablosunda karşılaştırmayı öğretmişti. Çift odasında aynı alıştırmanın bir farkı var: açıklanacak birim bir kişi değil, iki kişinin arasında dönen bir örüntü.

Mekanizma

Duygu, etkileşim ve kabul: üç büyük çift geleneği

Duygu odaklı terapi için Akın'ın ısrarı ile Hamiyet'in balkona çıkışı, M17-D02'deki takipçi ve geri çekilen konumlarının tipik bir örneğidir. Terapist Akın'ın yükselen sesini M17-D03'ün diliyle ikincil bir duygu olarak duyar ve altında bir birincil duygu arar: belki tek başına bırakılma korkusu. İlk müdahale döngüyü izlemek ve onu M17-D04'teki gibi ortak düşman olarak yeniden çerçevelemektir. Sertliği bir bağlanma çağrısına çevirebilmesi bu okumanın kazancıdır; teklifin somut ağırlığı ise kolayca arka plana düşer: altı yıllık bir eczanenin taşınamazlığı duygudan önce bir hesap meselesi olabilir.

Gottman yöntemi sahneye önce M18-D09'daki çok yöntemli değerlendirmeyle bakar. Terapist Akın'ın girişini sert bir açılış, Hamiyet'in balkona çıkışını bir taşma işareti olarak not edebilir; M18-D06'daki fizyolojik kendini yatıştırma ilk araçlardan biridir. Ardından teklifin çözülebilir bir sorun mu, M18-D07'deki kilitlenmenin bir yüzü mü olduğu sorulur: belki Akın için "sonunda takdir edilmek", Hamiyet için "kendi kurduğunu bırakmamak" bir çatışmadaki hayaldir. Bu okuma ölçmeyi ve beceriyi öne çıkarır; davranışlara odaklanırken teklifin bağlanma anlamını ikinci sıraya itebilir.

Bütüncül davranışçı çift terapisi soruyu tema düzeyine taşır. M19-D05'in DEEP analizi bir farklılık görür: biri belirsizliği hızla kapatmak ister, öteki kararı sindirmeden konuşamaz. Akın bastırdıkça Hamiyet içine çekilir; ikisi de karşılıklı bir tuzağa düşer. İlk müdahale M19-D06'daki empatik birleşme ya da M19-D07'deki birlikte uzaklaşmadır. Bu okuma kabulü öne çıkarır; cuma gelen bir son tarihin ne kadar kabul alanı bıraktığı ise ayrıca düşünülmelidir.

Sistemin gözü: sistemik, yapısal, stratejik ve Bowen okumaları

Sistemik gelenek ilk soruyu döngünün dışına doğru sorar. M20-D01'in döngüsel nedenselliğiyle kimin başlattığı aranmaz. Semptomun işlevi sorusu ise bir kapı açar: kararsızlık bu evde neyi koruyor? Belki çift, evliliğin bundan sonra kimin hayatına göre kurulacağı sorusunu erteliyor.

Yapısal okuma (M20-D02) sınırlara bakar: aradaki mesafe bir kopukluğa mı dönmüş, biri kararda eşinden çok bir kardeşine ya da ortağına mı yaslanıyor? İlk müdahale katılmadır; terapist çiftin ritmine uyar, sonra ikisini doğrudan birbirine konuşturur. Stratejik okuma M20-D03'teki sorunu sürdüren çözüm girişimini arar: Akın'ın her mesajı sorunu çözme çabasıdır ve derinleştirir, Hamiyet'in "şimdi değil"i çatışmayı önleme çabasıdır ve büyütür. İlk müdahale küçük, somut bir yönergedir. İki okumanın gücü hızdır; kaçırabilecekleri şey iç dünyadaki anlamdır.

Bowen kuramı döngüyü kuşaklar boyunca uzatır. Terapist M20-D04'ün benliğin farklılaşması kavramıyla Akın'ın kaygısını eşine aktararak mı yatıştırdığını, Hamiyet'in çekilmesinin bir duygusal kopma tekrarı olup olmadığını sorar. Bir genogram, Akın'ın babasının bir teklifi geri çevirdiği için pişmanlıkla anıldığını, Hamiyet'in annesinin kocasının tayinleri yüzünden işini dört kez kapattığını gösterebilir. İlk müdahale tepkiselliği düşürüp her eşi kendi aile öyküsünü sakin bir merakla anlatmaya davet etmektir. Geçmişi öne çıkarır; cumaya dört gün kalmışken yavaşlığı bir sınırdır.

İç dünya ve anlam: psikodinamik, zihinselleştirme ve anlatı okumaları

Psikodinamik okuma, iki kişinin iç dünyalarındaki parçaları nasıl paylaştığına bakar. M20-D05'in yansıtmalı özdeşim kavramıyla Akın'ın "her şeyi kaybederim" kaygısını Hamiyet'e taşıdığı, Hamiyet'in de değişim isteğini onun yerine reddettiği düşünülebilir. Ortak savunma, ikisinin de konuşmaktan korktuğu bir yası, bir dönemin bitişini perdeliyor olabilir. Terapist kendi karşı aktarımını da veri sayar. İlk müdahale zamanlaması özenle seçilen bir yorumdur; risk, yorum yaparken bugünkü pratik sıkışmayı küçümsemektir.

Zihinselleştirme temelli okuma (M20-D08) döngünün içindeki düşünme kapasitesine bakar. Akın'ın "yıllarca başıma kakacaksın" diyen kesinliği bir psişik eşdeğerlik anıdır; Hamiyet'in "Sen zaten karar vermişsin" demesi de eşinin zihnini bilinmiş saymaktır. Terapist bilmeme tutumuyla iki eşi merak etmeye çağırır ve kopuş anını durup geri sararak inceler. Gerilimle çöken kapasiteyi görünür kılar; ama düşünme açıldığında bile verilmesi gereken somut bir karar hâlâ masadadır.

Anlatı okuması M20-D07'deki dışsallaştırıcı konuşmayla döngüye bir ad verir; çift ona "Cuma Telaşı" diyebilir. Terapist telaşın ne zaman ikisini ele geçirdiğini sorar ve bir eşsiz sonuç arar: belki geçen yıl benzer bir kararı telaşsız verdikleri bir gün. Baskın öykü "Akın hep kariyerini öne koyar" ya da "Hamiyet hep fren olur" olabilir. Suçlamayı azaltır; tehlikesi ise iki kişinin gerçekten farklı istediklerini ortak düşmanın gölgesinde görünmez kılmasıdır.

Hedefe ve değere dönük okumalar: çözüm odaklı ve kabul ve kararlılık

Çözüm odaklı terapi döngünün nedeniyle pek ilgilenmez. M20-D06'daki istisnayı arar: Akın ile Hamiyet bu konuyu beş dakika bile birlikte düşünebildikleri bir an yaşadı mı? Ölçekleme sorusu da ilerlemeyi sıfırla on arasında somutlaştırır. Hız ve umut getirir; Akın'ın korkusu ya da Hamiyet'in yası gibi istisnayla çözülmeyen katmanlar ise dokunulmadan kalabilir.

Kabul ve kararlılık terapisi (M20-D10) soruyu değerlere taşır. Akın'ın ısrarı belirsizlikten, Hamiyet'in çekilmesi çatışmanın verdiği rahatsızlıktan kaçma çabası olarak okunabilir; ikisi de psikolojik katılığın birer yüzüdür. Terapist her eşe, karar ne olursa olsun bu dönemde nasıl bir eş olmak istediğini sorar ve bir kararlı eylem seçmesine yardım eder. Kararı ötekinin hamlesine bağlamaktan kurtarır. Değerlerin gerçek çatışması ise bu çerçevede çözülmüş olmaz: biri büyümeye, öteki kök salmaya sadık kalırsa karar yine ortada durur.

Usta katmanı

On bir okuma yan yana yazıldığında üç şey göze çarpar. Birincisi, bütün okumalar döngüyü iki kişinin ortak ürünü sayar; M15-D03'ün ikili sorun tanımı burada her yaklaşımda bir biçimde var. İkincisi, yaklaşımlar en çok giriş noktalarında ayrışır: duygu, davranış dizisi, sınır, aile öyküsü, iç dünya, öykü, istisna, değer. Üçüncüsü, her okuma bir şeyi görünür kılarken başka bir şeyi geri plana iter; bu bir kusur değil, odaklanmanın bedelidir.

Doğrudan karşılaştırmalar bu tabloya ölçülü bir ses katar. Rathgeber ve arkadaşları (M17-D02) duygu odaklı ve davranışçı terapiler arasında anlamlı fark bulmadı. Christensen ve arkadaşlarının denemesinde (M19-D10) iki davranışçı kol benzer yere farklı yollardan vardı. M17-D10'da aktarılan dört yıllık izlem ise kısa vadede ayrışmayan iki terapinin boşanma oranında sonradan ayrışabildiğini gösterdi. Doss ve arkadaşları (M17-D11) ile Jackson ve arkadaşları (M18-D10) birçok modeli benzer kanıt basamaklarına yerleştirdi; Fischer ve arkadaşları (M19-D09) davranışçı biçimlerin kendi aralarında pek ayrışmadığını, Carr ile von Sydow ve arkadaşları (M20-D01) sistemik müdahalelerin geniş destek bulduğunu aktardı. Hiçbiri Akın ile Hamiyet için hangi kapının daha iyi olduğunu tek başına söylemez.

M15-D03'ün ortak etkenlere ölçülü bakışıyla yan yana konunca Wampold'un çerçevesi şunu düşündürür: farklı kapılar aynı ittifakı ve aynı umudu besliyorsa, seçim yaklaşımın adından çok bu çiftte o etkenleri ne kadar harekete geçirdiğine bağlıdır. Yumuşama olayı ile istisna sorusu, M15-D03'ün modele bağlı ortak etkenlerinin iki örneği sayılabilir.

Hedefi netleştirmek, iki eşi ayrı ölçmek, ittifakı izlemek: bu adımlar her okumaya eklenebilir. Bu yüzden yaklaşımlar arası formülasyonun son satırı bir yaklaşım adı değil, bir izleme planıdır; Terapi S12-P01-D03'ün zayıflatıcı gözlemi burada da işe yarar.

On bir okumayı kâğıda yazabilmek, on birini odada uygulayabilmek demek değildir; her geleneğin kendi eğitim ve süpervizyon yolu vardır. Döngüde korku, tehdit ya da denetim seziliyorsa hangi okumanın daha zarif olduğu sorusu bekleyebilir; sıra M16-D04'teki taramadadır.

Kanıtın sınırı

Yaklaşımları doğrudan karşılaştıran denemeler az ve küçüktür; çoğu yalnız iki yaklaşımı yan yana koyar, on bir okumayı aynı çiftlerde sınayan bir çalışma yoktur. Ortalamalardaki benzerlik her çift için aynı sonucu vaat etmez; hangi giriş noktasının hangi çifte uyduğunu öngören güvenilir ölçütler hâlâ tartışmalıdır. Ortak etkenler kanıtı ağırlıkla bireysel terapiden gelir ve çift odasına genellenmesi bir varsayımdır. Psikodinamik, anlatı, zihinselleştirme ve kabul ve kararlılık okumalarının çiftlere özgü kontrollü verisi sınırlıdır; bu işe yaramadıklarını değil, ne ölçüde yaradıklarının bilinmediğini gösterir. Bu kartlardaki gözden geçirmeler Türkiye'deki çiftleri ayrıca ele almıyor; kariyer kararlarının ve kuşaklar arası bağın farklı işlediği bir ortamda karşılaştırmaların tekrarlanması gerekir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Aynı ısrar ve aynı çekilme, on bir yaklaşımda on bir farklı ilk soruya dönüşebilir.

Yaklaşımlar en çok döngünün neresinden içeri girdikleriyle ayrılır; döngünün iki kişilik olduğu konusunda çoğu birleşir.

Her okumanın bir gördüğü, bir de bilerek ya da bilmeyerek geri plana ittiği şey vardır.

İyi bir formülasyon kendini çürütecek işareti de baştan yazar.

Sonraki derse köprü

Bölüm V yaklaşımları sıradan bir döngü üzerinden tanıttı. Bölüm VI belirli bir yaranın çift terapisini nasıl biçimlendirdiğine bakıyor ve ilk durağı, güvenin başka bir ilişkiyle sarsıldığı çiftler. Böyle bir odada terapist ilk haftalarda neyi önceler, kimseden yana durmadan nasıl kalır, ve sadakatsizliğin ardından yürüyen çalışma hangi aşamalardan geçer? Sadakatsizlik sonrası terapi.