Popüler modeller ve kanıt

Açılış sahnesi

İkinci görüşme. Güler oturur oturmaz çantasından spiralli bir defter çıkarıyor. Kapağında bir otel salonunun adı ve iki gün süren bir atölyenin tarihi yazılı. Harville Hendrix'in kitabından doğan bir çift programına katılmışlar; defterde, salondaki eğitmenin tahtaya yazdığı üç adım var: aynala, doğrula, empati kur.

"Orada çok iyiydik," diyor Güler. "Bahri ilk kez beni sonuna kadar dinledi. Eve döndük, üç gün sürdü, sonra eskisi gibi oldu. Sizden bunu bizimle her hafta yapmanızı istiyoruz. Kural basit: Biri konuşurken öteki araya girmeyecek, önce duyduğunu aynen tekrar edecek."

Bahri telefonunu uzatıyor. Ekranda bir sosyal medya hesabından yaptığı bir test var: "Benim sevgi dilim hizmet davranışları, onunki onaylayıcı sözler. Çözüm bu. Ben ona daha çok iltifat edeceğim, o da bana yardım edecek. Bunu da plana koyabilir miyiz?"

Terapist defteri ve ekranı geri vermiyor; ikisine de bir süre bakıyor. Sonra soruyor: "Atölyede sizi en çok ne iyi hissettirdi? Ve eve döndükten üç gün sonra ne oldu da bıraktınız?" Güler bir an duraksıyor. "Bahri sesini yükselttiği gün kural bozuldu," diyor. "Ben de bir daha denemeye cesaret edemedim."

Bu derste ne olacak

M20 boyunca sistem kuramından çözüm odaklı ve anlatı geleneklerine, M20-D08'de de zihinselleştirmeye kadar, her biri bir kuram ve bir araştırma çizgisi taşıyan yaklaşımlara baktık. Bu ders, danışma odasına danışanın kendisinin getirdiği modellere dönüyor: kitaplardan, atölyelerden, uygulamalardan ve sosyal medyadan öğrenilmiş kurallara.

Önce popülerlik ile kanıtın neden ayrı şeyler olduğunu konuşacağız. Sonra Imago ilişki terapisinin sınandığı birkaç denetimli çalışmayı okuyacağız; sevgi dilleri modelinin M03-D10'daki tablosunu kısaca hatırlayacağız; ticari çevrim içi programlarda kimin yardım aradığına bakacağız. Son olarak terapistin Güler ile Bahri'nin defterine ve ekranına nasıl yaklaşacağını tartışacağız: modeli küçümsemeden, ama kanıt hakkında dürüst kalarak.

Sıfır noktası

Bir model çok satan bir kitaptan, kalabalık atölyelerden ya da milyonlarca izlenen videolardan geliyorsa insanlar onun sınanmış olduğunu varsayar. Oysa yayılma hızı ile araştırılma derinliği farklı süreçlerle belirlenir. Bir kitap tek bir güçlü anlatıyla yayılır; bir yaklaşımın işe yaradığını göstermek ise yıllar süren, kontrol gruplu ve farklı ekiplerce tekrarlanan çalışmalar ister.

Mekanizma

Popülerlik neden kanıt yerine geçer

Popüler bir modelin inandırıcılığı birkaç kaynaktan beslenir: kurucusunun karizması, çiftlerin anlattığı dönüşüm öyküleri, tanıdık gelen bir dil ve kolay hatırlanan birkaç adım. Bunların hiçbiri kötü değildir; insanlar bir şeyi denemeye ancak onu anlayabildiklerinde başlar. Sorun, bu güçlerin kanıtın yerini almasıdır.

Değerlendirme için yeni bir araca gerek yok; seri onları zaten verdi. M17-D11'de tanımlanan araştırmacı bağlılığı, yaklaşımı geliştiren ekibin kendi çalışmasını okurken sorulacak ilk soruyu verir. Aynı dersteki öncesi-sonrası etki büyüklüğü, "katılımcılar atölyeden sonra daha mutluydu" cümlesinin neden yetmediğini açıklar. M18-D10'daki bağımsız tekrar ve dolaylı kanıt ayrımları ile oradaki kanıt sınıflandırma ölçütleri, bir modelin hangi basamakta durduğunu sormayı sağlar. M18-D01'deki yöntem sertifikası ise bir unvanın, yöntemin işe yaradığına değil, bir eğitim basamağının tamamlandığına işaret ettiğini hatırlatır.

Imago: yaygın bir model ve az sayıda deneme

Imago, Hendrix'in 1980'lerde yayımlanan kitabıyla geniş kitlelere ulaştı ve kitabın adını taşıyan hafta sonu atölyeleriyle dünyanın birçok yerinde uygulanıyor.

Bu yapı tanıdık gelebilir: M06-D02'deki geri yansıtma ve M19-D03'teki konuşan-dinleyen tekniği benzer bir iskelete dayanır. Imago'yu ayıran, diyaloğu çocukluk yaralarının onarımı diye okuyan kuramıdır. Aşağıdaki denemeler kuramın bu iddiasını ayrıca sınamıyor; sınadıkları şey terapinin bütün paketi.

Bu kartın ağırlığı, M15-D02'de tanımlanan klinik anlamlılık ayrımında. İstatistiksel bir artış gerçekten var, ama çiftleri sıkıntılı aralıktan çıkarmaya yetmiyor; M19-D10'un güvenilir iyileşme ölçütüyle bakıldığında çift düzeyinde tek bir çift kalıyor.

Üç kart birlikte okunduğunda tablo şu: Imago'nun denetimli çalışmaları var ve yönleri olumlu. Ama sayıları az, iki tanesi aynı yazar çekirdeğinden geliyor, biri yalnız erkeklerle ve rastgele atama olmadan yapılmış, en sıkı olanı da etkinin klinik eşiğe ulaşmadığını söylüyor. M18-D10'da kartı verilen güncel değerlendirmede "ılımlı destek" alan yedi model arasında Imago yer almıyordu. Bu, Imago'nun işe yaramadığı anlamına gelmez; dünyada uygulanma ölçüsüne göre çok az sınandığı anlamına gelir.

Sevgi dilleri ve atölye salonundan eve taşınan kurallar

Bahri'nin ekrandaki testi başka bir popüler modelden geliyor. M03-D10 Chapman'ın beş sevgi dilini ayrıntılı tartıştı; oradaki kartlar karışık bir tablo çiziyordu. Dillerin beş ayrı boyut olarak ölçülebildiğine dair bir bulgu var, bir çalışmada sevgiyi partnerin tercih ettiği biçimde göstermek memnuniyetle bağlantılıydı; ama eşleşmenin tek başına memnuniyeti açıkladığı desteklenmedi ve modeli bütünüyle değerlendiren derleme, üç temel varsayımına güçlü destek bulmadı. Bu derste o tartışmayı yinelemiyoruz; yalnız modelin terapi odasına nasıl girdiğine bakıyoruz.

Ticari çevrim içi programlar ve kimin başvurduğu

Kitap ve atölyelerin yanında artık abonelikle satılan uygulamalar, video kursları ve kısa mesajla çalışan programlar var. M15-D07 ve M15-D08 bu alanın araştırılmış ucunu, kendi kendine yönetilen ve rehberli programları kartlarıyla tartıştı. Ticari pazarın büyük kısmı ise o kartlardaki programlar gibi sınanmadan satılıyor. Ayrıca kimin bu programlara başvurduğu da önemli bir soru.

Bu kartın bu derse getirdiği şey, programın etkisinden çok ilk aşamadaki gözlem: Çevrim içi yardım arayanlar, toplumdaki şiddet örüntüsünü de yanlarında getiriyor. Araştırılmış bir program şiddeti tarayabilir ve sınırlarını yazabilir. Bir sosyal medya kursu ya da kalabalık bir atölye çoğu zaman bunu yapmaz.

Usta katmanı

Güler ile Bahri'nin defteri ve ekranı terapiste iki yanlış yol açıyor. Birincisi modeli olduğu gibi benimsemek: her hafta diyalog yaptırmak, sevgi dili planı yazmak. İkincisi modeli küçümsemek: "Bunlar bilimsel değil" deyip defteri kapatmak. İlki terapistin kendi formülasyonunu bırakması demek; ikincisi çiftin umudunu ve atölyede yaşadığı gerçek bir deneyimi yok saymak. M15-D03'teki modele bağlı ortak etken kavramı üçüncü bir yol gösterir: Imago diyaloğundaki yavaşlama ve dinlenme deneyimi, başka yaklaşımlarda da bulunan bir değişim unsurudur. Terapist bunu çiftin kendi dilinde tutabilir, kuramının sınanmamış iddialarını üstlenmeden. Ilımlı ortak etkenler görüşü de bu yolun neden makul olduğunu açıklar: Yaklaşımlar arasındaki farklar sıfır değildir, ama çiftin güvendiği bir yapıyı tümden atmanın bedeli de vardır.

Pratikte bu dürüstlük birkaç cümleyle kurulur: "Atölyede yaşadığınız şey gerçekti ve onu kullanabiliriz. Bu yöntemin ne kadar sınandığını da size söylemem gerekiyor; birkaç deneme var, sonuçları olumlu ama ölçülü." Sonra modelin hangi parçasının bu çiftin formülasyonuyla uyuştuğuna bakılır. Bu dersteki karar noktalarını okumak, bir çiftin getirdiği modeli süpervizyon altında birkaç kez birlikte tartmanın yerini tutmaz.

Popüler bir modelin zarar verebileceği en açık yer, korku ve kontrolün iletişim sorunu diye okunmasıdır. Kapının kilitlendiği, telefonun denetlendiği ya da sesin yükselmesinden sonra birinin susmayı öğrendiği bir evde aynalama alıştırması, susmayı öğrenene bir kural daha yükler. Getirilen model ne olursa olsun, M16-D04'teki tarama o modelin uygulanıp uygulanmayacağı sorusundan önce gelir; M13'te anlatılan örüntüler görünüyorsa ortak bir alıştırma beklemeye alınır.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki Imago kanıtı birkaç küçük çalışmaya dayanıyor. Denemelerin ikisi aynı yazar çekirdeğinden geliyor; M17-D11'deki araştırmacı bağlılığı sorusu burada açık duruyor ve bu sonuçların başka bir ekipçe tekrarlanıp tekrarlanmadığını özetlerden göremiyoruz. Rastgele atamalı denemenin örneklem büyüklüğü ve kontrol koşulunun türü özette yok; İsfahan çalışması yalnız erkeklerle, rastgele atama olmadan ve izlemsiz yapıldı. Kalabalık hafta sonu atölyelerinin tanıtımlarında geçen başarı oranları, hakemli bir çalışmada karşılığı gösterilmedikçe kanıt yerine geçmez. Çevrim içi şiddet bulgusu yalnız düşük yoğunluklu şiddete ait ve tek bir araştırılmış programdan geliyor; ticari pazardaki sınanmamış ürünlere genellenemez. Bu kanıtın Türkiye'de otel salonlarında ve sosyal medyada yayılan çift programlarına ne kadar taşınabileceği bilinmiyor ve tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir modelin kaç kişiye ulaştığı ile kaç kez ve kimin tarafından sınandığı, birbirinden bağımsız iki sorudur.

Imago'nun denetimli çalışmaları olumlu yönde ama azdır; en sıkı deneme istatistiksel artışı gösterirken klinik eşiği karşılayamadı.

Danışanın getirdiği modeli küçümsemek de, sorgusuz benimsemek de terapistin formülasyonunu bırakması demektir; değerli parçayı tutup iddiayı tartmak üçüncü yoldur.

Korkunun olduğu bir evde bir iletişim kuralı, susmayı öğrenmiş eşin yükünü artırabilir.

Sonraki derse köprü

Güler ile Bahri atölyeden bir kural getirdi ve kural sesler yükseldiği gün çözüldü. Bir sonraki yaklaşım bu tür anlara farklı bir yerden bakıyor: Bir kuralın tutulup tutulmaması yerine, bir çiftin zor duygular gelip geçerken bile neyi önemsediğini ve hangi yöne yürümek istediğini soruyor. Bireysel terapide geliştirilmiş, değerleri ve kararlı eylemi merkeze alan bir modelin iki kişilik bir odaya nasıl uyarlandığı, ve bu uyarlamanın ne kadar sınandığı sıradaki dersin konusu: Kabul ve kararlılık çift çalışmasında.