Sevgi haritaları ve hayranlık

Açılış sahnesi

İkinci görüşmenin ortası. Terapist elindeki kartları masaya bırakıyor ve "Kısa bir oyun yapalım, puan tutmayacağım" diyor. İlk soru Kâmil'e: "Aydan'ı bu aralar en çok ne kaygılandırıyor?"

Kâmil hiç duraksamıyor. "Annesinin ameliyatı. Her gece telefonda onu konuşuyorlar."

Aydan bir an ona bakıyor, sonra gözlerini kartlara indiriyor. "Annem bahardan beri iyi. Beni kaygılandıran kardeşim. Üç haftadır her gece mesajlaşıyoruz, okulu bırakmak istiyor." Kâmil şaşırmış görünüyor; bunu hiç duymadığını söylüyor. Aydan "Sen sormadın ki" diye fısıldıyor.

Sıra Aydan'a geçiyor. Kâmil'in en yakın arkadaşının adını, işteki bitmeyen projesini, babasıyla neden konuşmadığını tek tek, eksiksiz sayıyor. Terapist son kartı çeviriyor: "Kâmil'in sizi hâlâ etkileyen bir özelliği?"

Aydan'ın sesi bu kez gelmiyor. Uzun bir sessizlik. "Bilmiyorum," diyor sonunda, "eskiden çoktu."

Terapist iki şeyi deftere yazıyor. Biri eşinin bugünkü kaygısını bilmiyor; öteki eşinin dünyasını ezbere biliyor ama ona dair güzel bir şey söyleyemiyor. İki farklı eksik, iki farklı iş.

Bu derste ne olacak

M18-D03 Gottman'ın ilişkiyi katlı bir yapı gibi düşündüğünü göstermişti. Bu ders o yapının en alttaki iki katını açıyor: eşin iç dünyasını bilmek ve ona duyulan hayranlığı canlı tutmak.

Dört soruya bakacağız. Sevgi haritası neyi kapsar ve neden eskir? Hayranlık ve takdir modelde neden ayrı bir kat sayılır? Terapist bu iki alanda hangi araçlarla çalışır? Ve asıl soru: Bu iddiaların arkasında ne kadar kanıt var, hangi bulgu modelin kendisini, hangisi yalnız genel bir ilişki olgusunu destekliyor?

Sıfır noktası

Okur katmanında yakınlığın, minnettarlığın ve eşi doğru okumanın ilişki için ne ifade ettiğini gördük. M06-D09 empati doğruluğunun her zaman yarar getirmediğini, M05-D07 de minnettarlığın nasıl işlediğini tartışmıştı. Klinik odada soru değişiyor: Terapist bir çiftin birbirini ne kadar tanıdığını nasıl anlar, bu bilginin eksik olduğunu görünce ne yapar?

Gottman'ın yaklaşımında bu iki alan bir dostluk zemini sayılır. Model, çatışma becerilerinin bu zemin üzerinde durduğunu varsayar: Eşini tanıyan ve ona değer veren biri, kavga sırasında da onu daha cömert okur. Bu bir varsayımdır ve dersin sonunda ne kadarının sınandığına bakacağız.

Mekanizma

Haritanın içinde ne var

Gottman eşin zihninde tutulan bilgi alanına bir ad verir.

Bu tanımın klinik değeri iki noktada. İlki, haritanın bir kez çizilip bitmemesi. İnsanlar değişir; iş değiştirir, bir yakınını kaybeder, yeni bir merak edinir. Harita güncellenmezse eş, artık var olmayan birine göre davranmaya başlar. İkincisi, haritanın en çok geçiş dönemlerinde eskimesi. Bir bebeğin doğumu, emeklilik, bir hastalık ya da taşınma, iki kişinin dünyasını aynı anda ve farklı yönlerde değiştirir.

Haritanın içeriği de dengesiz dağılabilir. Açılıştaki Aydan, eşinin dünyasını ayrıntısıyla biliyor; Kâmil ise onu eski bir kaygıyla tanımlıyor. Terapist bunu bir kişinin suçu gibi okumaz. Bilginin bir yönde akıp öteki yönde durması, kimin sorduğu ve kimin anlattığıyla ilgili bir örüntüdür.

Hayranlık ve takdir

Haritanın yanındaki ikinci kat bilgiyle değil, duyguyla ilgili.

Bu kavram M05-D07'de anlatılan minnettarlıkla karıştırılabilir ama aynı şey değil. Minnettarlık genellikle bir davranışa, bir iyiliğe karşı duyulur. Hayranlık ise kişinin kendisine yöneliktir: "Bana kahve yaptığın için teşekkür ederim" ile "Zor bir günde bile insanlara nazik kalmana hayranım" arasındaki fark.

Model bu katı M06-D05'te adını koyduğumuz küçümsemenin karşıtı olarak konumlar. Küçümseme eşi aşağıdan gören bir bakıştır; hayranlık onu değerli gören. Gottman'ın klinik önerisi, küçümsemenin yerleştiği bir ilişkide yalnız küçümsemeyi durdurmaya çalışmanın yetmediği, eşin değerli yanlarını yeniden görmenin de gerektiği yönündedir. Bu bir uzman görüşüdür.

Hayranlığın önemli bir özelliği, tamamen kaybolmuş gibi görünse bile çoğu zaman geçmişte bir yerde durmasıdır. M16-D05 sözlü öykü görüşmesinin çiftin ortak geçmişine bugün nasıl baktığını yakaladığını göstermişti. Gottman'ın yaklaşımında terapist bu görüşmeyi biraz da şunu bulmak için yapar: Bu iki insan birbirinde bir zamanlar neyi beğenmişti, o beğeni bugün nereye gitti?

Terapistin araçları

Gottman'ın yönteminde bu iki katla çalışmanın araçları basittir; zorluk zamanlamadadır.

Harita için ilk araç açık uçlu sorulardır. "Gününüz nasıldı" yerine "Bu hafta seni en çok ne yordu?", "Şu sıralar neyi dört gözle bekliyorsun?", "Hayatında bir şeyi değiştirebilseydin ne olurdu?" Terapist bu soruları oturumda örnek olarak sorar, sonra eşlerin birbirine sormasını ister. Amaç bilgi toplamak değil, merak etme alışkanlığını geri getirmektir. Açılıştaki kart oyunu bu tür bir araçtır; doğru ya da yanlış yanıt puanlanmaz, yalnız boşluklar görünür olur.

Hayranlık için araç, eşin değer verilen bir özelliğini somut bir anıyla birlikte bulmaktır. Soyut bir övgü ("o çok iyi biridir") genellikle etkisizdir. Belirli bir an ("geçen kış komşunun çocuğu hastalanınca gece yarısı hastaneye götürmüştün") hem söyleyene hem dinleyene gerçek gelir. Sözlü öykü görüşmesi bu anların bulunduğu ana kaynaklardan biridir.

Bu basit görünen soruların hangi çiftte işe yarayacağını, hangisinde yarayı kaşıyacağını kestirmek uzun süre gözetim altında çalışmayı gerektirir; bu ders o süreci kısaltmaz, yalnız haritasını çizer.

İddianın dayanağı

Buraya kadar anlatılanlar modelin iddialarıydı. Şimdi bu iddiaları kanıtla karşılaştıralım ve bir ayrımı baştan koyalım: Eşini tanımanın ya da ona saygı duymanın ilişkiyle bağlantılı olduğunu gösteren genel araştırmalar, Gottman'ın bu alandaki müdahalesinin işe yaradığını göstermez. Birincisi bir ilişki olgusu, ikincisi bir tedavi etkisi iddiasıdır.

Bu üç bulgu birbirini tamamlıyor ama aynı şeyi söylemiyor. Neff ve Karney ile Frei ve Shaver, eşini doğru tanımanın ve ona saygı duymanın ilişki memnuniyetiyle bağlantılı olabileceğini gösteriyor. Modelin genel sezgisi böylece desteklenmiş oluyor. Babcock ve arkadaşları ise doğrudan Gottman'ın dostluk bileşenini sınıyor, ve sonuç modelin "önce dostluk" vurgusunu tek başına doğrulamıyor: Dostluk çalışması yalnızken en güçlü koşul değildi.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist bu iki katla çalışırken önce şunu tartar: Çift buna hazır mı? Dostluk katını güçlendirmeye yönelik çalışmalar, eşler arasında hâlâ bir güvenlik kaygısı varsa ilk iş olamaz; korku içinde yaşanan bir evde eşe hayranlık sormak, korkuyu görünmez kılar. Bu tarama M16-D04'ün konusu ve burada tek cümleyle hatırlatmakla yetiniyoruz.

İkinci tartı, bilginin nasıl kullanıldığıdır. Bir kişi eşini çok iyi tanıyabilir ve bu bilgiyi kavgada silah olarak kullanabilir. Sevgi haritası, eşin en hassas noktalarını da içerir; bu yüzden harita genişledikçe güven de genişlemelidir. Terapist bilginin hangi yöne aktığına bakar.

Kanıtın sınırı

Sevgi haritası ve hayranlık hakkındaki iddiaların önemli bir kısmı, Gottman'ın klinik gözlemlerine ve yöntemin kendi kılavuzlarına dayanıyor; bunlar uzman görüşü düzeyinde. Genel ilişki araştırmaları eşini tanımanın ve ona saygı duymanın memnuniyetle bağlantılı olabileceğini gösteriyor, ama bu bağlantıların büyük kısmı aynı anda ölçülmüş verilerden geliyor ve nedensellik konusunda sınırlı bilgi veriyor. Neff ve Karney'in bulgusu yalnız kadınlarda görüldü ve bunun neden böyle olduğu bilinmiyor.

Müdahale tarafında doğrudan sınama daha da az. Babcock ve arkadaşlarının çalışması dostluk bileşenini ayrı olarak inceleyen az sayıdaki denemelerden biri, ama yöntemin geliştiricileri tarafından yürütüldü ve tek bir örneklemde kaldı. M17-D11'de tartıştığımız araştırmacı bağlılığı sorunu burada da geçerli. Bu sonuçların başka ekiplerce tekrarlanıp tekrarlanmadığı bu derste okunan kaynaklarda görünmüyor.

Türkiye için durum şu: Yöntemin kavramları burada da öğretiliyor ve kullanılıyor, ama bu ülkedeki çiftlerde sevgi haritası ya da hayranlık çalışmalarının ne kadar işe yaradığını gösteren bir deneme, Anlatan'ın derlemesine göre bulunmuyordu. Eşin iç dünyasını sormanın, takdiri sözle ifade etmenin kültürel biçimleri de farklı olabilir; bunu genellemeden önce yerel verilere ihtiyaç var.

Kendin dene

Aklında kalsın

Eşi tanımak bir kez öğrenilen bilgi değil, sürekli yenilenen bir merak. Hayranlık da çoğu zaman yok olmaz, şikâyetlerin altında kalır. Terapistin işi bu ikisini bulmaya yardım etmek; ama bu işin ne kadar fark yarattığı konusunda modelin söylediği, kanıtın gösterdiğinden daha fazla.

Sonraki derse köprü

Sevgi haritası bilgiyle, hayranlık bakışla ilgili. Ama bir ilişki en çok gündelik anlarda yaşanır: Biri pencereden bakıp "şu kuşa bak" dediğinde, öteki başını kaldırır mı, yoksa telefonuna bakmaya devam mı eder? Gottman bu küçük çağrıları birer teklif sayar, onlara özel bir ad verir ve bunlara verilen yanıtların zamanla biriktiğini öne sürer. Sonraki adımda bu çağrıları, onlara dönmenin, sırt çevirmenin ya da karşı çıkmanın ne değiştirdiğini ve bu iddianın dayanağını konuşacağız.

Bağlantı teklifleri.