Atölye: Sekiz Zor Davranış, İhtiyaç ve Araç

Giriş

Masanda üç olaylık bir ABC kaydı duruyor: evindeki en sık zor davranışın son üç tekrarı, her birinin öncesi, kendisi ve hemen ardından olanlar. Bu kayıtları yan yana koyduğunda çoğu zaman davranışın kendisinden çok öncesi dikkat çeker. Üç olayın ikisi aynı saatte, aynı yorgunlukta ya da aynı kişinin yanında yaşanmıştır. Sonrası da ipucu verir: çocuk o davranışın ardından neredeyse her seferinde bir şey kazanıyordur, bir ilgi, bir erteleme, bir kaçış. Bugün bu okuma biçimini sekiz davranışa uygulayacağız.

Bu ders bir uygulama atölyesi. Evlerde en çok yaşanan sekiz zorlu davranışı aynı şemayla ele alacağız: davranışın altındaki olası ihtiyaçlar, önleme, an ve sonrası, bir de yaşa göre farklar. Bu dersin sonunda kendi evindeki bir davranış için bu şemayı tek başına doldurabileceksin; şema, davranışın türünden bağımsız çalıştığı için listede olmayan davranışlarda da işe yarar. Araçlara 8.3'teki numaralarıyla atıf yapacağız.

Ana anlatım

1. Vurma ve saldırganlık. Olası ihtiyaçlar: dilin henüz yetmemesi, aşırı uyarılma, güç ya da sınır arayışı, boş bir duygusal hesap, taklit ve duyguyu düzenlemekte zorlanmak. Evde şiddet ya da sert bir dil varsa önce ona bakılır. Bebekleri on yedi aylıktan üç buçuk yaşına kadar izleyen bir Kanada çalışmasında çocukların büyük çoğunluğu fiziksel saldırganlığa bebeklikte başladı; çoğu, okula başlamadan önceki yıllarda dil ve öz-denetim geliştikçe yerine başka yollar kullanmayı öğrendi; bu yüzden küçük çocuğun vurması bir karakter işareti değil, gelişimsel bir aşamadır. Önleme: AYAG, dolu bir hesap, itme ve güreş gibi gücü güvenle kullandıran oyunlar. An: sakin ama kararlı biçimde durdurmak, tek cümle, "Vurmak yok, can yakar" ve ilk ilgiyi vurulan çocuğa vermek. Sonrası: sakinleşince "Ne istiyordun, bunu nasıl söyleyebilirdin?" sorusu, onarım ve tekrar ediyorsa birlikte problem çözme. Bir-üç yaşta dil öğretilir; dört-yedi yaşta duygu adlandırılır ve yerine yapılabilecekler gösterilir: yastığa vurmak, koşmak, "Dur!" demek. Sekiz yaştan sonra vurmanın belirgin biçimde azalmış olması beklenir; sürüyorsa bir uzman değerlendirmesi gerekebilir. Çocuk ebeveynine vurduğunda cevap "Bana vurmana izin vermeyeceğim" cümlesi ve elini tutmak ya da geri çekilmektir; asla geri vurmak değil.

2. Yalan. Olası ihtiyaçlar: en sık ceza korkusu, küçük yaşta istek ile gerçeğin karışması, kendini iyi göstermek ve ergenlikte özerklik alanını korumak. 5.1'de konuştuğumuz gibi, sert cezalandırmanın olduğu ortamlarda çocukların daha sık ve daha ustaca yalan söylediğini gösteren araştırmalar var. Önleme: cezanın şiddetini düşürmek, cevabını bildiğin tuzak soruları sormamak ve ebeveynin kendi küçük yalanlarına bakmak. An: gördüğün bir şey için "Ben gördüm" demek ve tartışmaya girmemek; davranışı ve yalanı ayrı ayrı konuşmak. Sonrası: doğruyu söylemenin bedelini gerçekten düşürmek ve güveni konuşmak. Üç-beş yaşta çoğu yalan hayal ve istek karışımıdır; altı-on iki yaşta bilinçlidir ve güven konuşması gerekir. Ergenlikteki yalanlar çoğu zaman nerede olduğuyla ilgilidir; burada "Güvenliğin için bilmem gerekenler" ile "Bilmek zorunda olmadıklarım" ayrımı yardımcı olur.

3. Küfür ve kötü söz. Olası ihtiyaçlar: küçük yaşta kelimenin gücünü test etmek ve tepki almak, öfkeyi ya da gücü ifade etmek, ergenlikte akran grubuna ait olmak ve taklit. Kelimeyi nereden duyduğu sorusu önemlidir. Önleme: evdeki dil ve izlenen içerik. An: küçük çocukta büyük tepki vermemek, çünkü tepki yakıttır; sakin bir "Bu kelimeyi evimizde kullanmıyoruz" ve konuyu geçmek. Söz öfkenin ifadesiyse duyguyu adlandırmak ve başka bir söz önermek: "Çok kızgınsın; 'Sinir oldum' diyebilirsin." Sonrası: sekiz yaşından itibaren kelimenin anlamını ve kime nasıl dokunduğunu konuşmak. Ergenlikte arkadaşları arasındaki diline karışmamak ama evde ve büyüklere karşı bir sınır koymak mümkündür. Birine yönelik hakaret ise küfürden ayrıdır ve her yaşta net bir sınırdır.

4. Saygısızlık ve karşı gelme. Olası ihtiyaçlar: iki-dört yaşta ve ergenlikte özerklik ve irade; boş bir hesap; tutarsız sınırlar, çünkü sınır yer değiştiriyorsa çocuk onu sınar; utanç, çünkü aşağılanan çocuk saldırır; ve taklit, yani ebeveynlerin birbirleriyle nasıl konuştuğu. Önleme: seçim sunmak, müzakere, dolu hesap ve ebeveynin kendi ses tonunu denetlemesi. An: göz devirme gibi olağan işaretlerle savaşmamak; hakaret gibi gerçek bir ihlalde sakin bir sınır koyup konuşmayı bitirmek: "Böyle konuşulmaz; sakinleşince devam ederiz." Sonrası: yeniden yapmak, "Bunu başka nasıl söylerdin?", ve birlikte problem çözme. Saygıyı çocuğa öğreten şey onun istenmesi değil, ona gösterilmesidir.

5. Kardeş kavgası. Olası ihtiyaçlar: ilgi, çünkü ebeveyn her kavgada koşup geliyorsa kavga bir ilgi kapısına dönüşür; adalet duygusu; güç; sıkılma ve kıskançlık. Önleme: her çocukla ayrı zaman, karşılaştırma yok, "iyi çocuk" ve "zor çocuk" rolleri yok, paylaşılması gerekmeyen özel eşya hakkı ve sıkılma saatleri için bir plan. An: küçük anlaşmazlıklarda hemen araya girmemek, çünkü çocuklar anlaşmayı biraz da tartışarak öğrenir. Ancak biri sürekli ezen, diğeri sürekli ezilen taraf olduğunda ya da fiziksel zarar söz konusuysa müdahale şarttır; kardeşler arasındaki sürekli zorbalığın sonraki yıllarda depresyon ve kendine zarar vermeyle ilişkili olduğunu gösteren büyük bir izleme çalışması var. Müdahale edildiğinde hakem olunmaz, çünkü "Kim başlattı?" sorusunun doğru bir cevabı yoktur. İki çocuğa aynı cümle söylenir: "İkiniz de çok kızgınsınız. Vurmak yok. Anlaşana kadar oyuncak bende." Sonrası: sakinleşince üçlü bir problem çözme; her biri anlatır, diğeri dinler, çözümü birlikte bulurlar. Kanada'da beş-on yaş arası kardeşleri olan kırk sekiz aileyle yapılan bir çalışmada, arabuluculuk eğitimi alan ebeveynlerin çocukları anlaşmazlıklarını daha yapıcı çözmeye, daha sık uzlaşmaya ve kardeşlerinin bakış açısını daha iyi anlamaya başladı. Yaş farkı büyükse büyük çocuk "Sen büyüksün, anlayışlı ol" yüküne mahkûm edilmez; küçüğün de bir sınırı vardır.

6. Ekran savaşı. Ekranın kendisi bir ihtiyaç değildir; altında çoğu zaman sıkılma, bağlantı eksikliği, uygulamaların tasarımından kaynaklanan öz-düzenleme zorluğu ya da ergenlikte akran dünyasında kalma isteği vardır. Önleme: 6.4'teki aile sözleşmesi, ortak alanda duran ve gece dışarıda kalan cihazlar, gerçek alternatifler, çünkü ekranı kapatan çocuğun gidebileceği ilginç bir yer olmalıdır, ve ebeveynin kendi ekranı. An: ön uyarı, kapatma biçiminde seçim, tek cümle ve tartışmasızlık. Sonrası: önceden bilinen bir sonuç, örneğin ertesi gün kısalan süre, ve yeniden yapmak. İki yaş altında görüntülü görüşme dışında ekran önerilmez; iki-altı yaşta kısa ve birlikte; altı-on iki yaşta sözleşmeyle; ergenlikte müzakere ve konuşmayla.

7. Ödev savaşı. Olası ihtiyaçlar: özerklik, çünkü ödev ebeveynin projesine dönüşmüş olabilir; gerçek bir beceri eksiği; ödevin ebeveynle tek temas anı olması; okuldan hemen sonraki yorgunluk ve bir öğrenme güçlüğü olasılığı. Önleme: sabit bir yer ve saat, okuldan sonra bir mola ve hareket, 6.1'deki ödev protokolü, yani yanında durmak ama yerine yapmamak, ve ödevsiz bir özel zaman. An: iskele kurmak, "Soru ne istiyor?", bir süre sınırı ve kapanış. Sonrası: doğal sonuç, yani eksik ödevin öğretmenle yaşanması ve ebeveynin çocuğu kurtarmaması; öğretmenle iş birliği ve zorluk sürüyorsa bir değerlendirme. Okuma, yazma ya da dikkatle ilgili kalıcı güçlükler Modül 11'de ele alınacak.

8. Uyku ve yatma zamanı. Olası ihtiyaçlar: küçük yaşta ayrılık kaygısı; gün içinde eksik kalan bağlantıyı gece tamamlama isteği, yani "Bir bardak su daha" çoğu zaman "Biraz daha sen" demektir; aşırı ya da yetersiz yorgunluk; üç-altı yaşın korkuları; ekranın ışığı ve uyarımı; ergenlikte kayan iç saat. Önleme: her gece aynı sırada ve aynı sürede işleyen bir rutin, yatmadan bir saat önce ekranın kapanması, gün içinde hareket, rutinin içine yerleştirilmiş on dakikalık bir "günün konuşması" ve korkular için 5.1'deki araçlar. Dört yüzü aşkın bebek ve küçük çocukla yapılan randomize bir çalışmada, üç hafta boyunca her gece aynı sırayla uygulanan banyo, masaj ve sakin etkinlik rutini uykuya dalma süresini kısalttı, gece uyanmalarını azalttı ve annelerin ruh hâlini de iyileştirdi. An: sıkıcı bir tutarlılık; kalkıp gelen çocuk sakin ve az konuşarak yatağına geri götürülür, gerekirse on kez. Sonrası: rutini çocukla birlikte gözden geçirmek. Ergenlikte en güçlü araç yatak odasında ekran olmamasıdır; saat müzakere edilir, ekran kuralı edilmez.

Şemanın kendisi. Her davranış için aynı dört soru sorulur. Birincisi: bu davranış hangi ihtiyacı anlatıyor olabilir? En az üç aday yaz. İkincisi: kutunun ilk beş aracından hangileri eksik? Üçüncüsü: an için tek cümlem ne ve o anda bedenim nasıl olmalı? Dördüncüsü: sonrası için dört testten geçen bir sonuç, bir onarım ve gerekirse birlikte problem çözme nasıl kurulur? Bu dört soru, listede olmayan her davranış için de çalışır: tırnak yemekten sofradan kalkmamaya, yemek seçmekten evden izinsiz çıkmaya kadar.

Yanlış giderse. Şema her zaman ilk turda doğru ihtiyacı bulmaz. Bir hafta boyunca ilgi ihtiyacına göre plan kurdun, ama davranış değişmedi; o zaman yanlış olan şema değil, ilk adaydır. ABC kaydına geri dön, ikinci ve üçüncü adayı dene. Bazen ihtiyaç ilk bakışta görünmeyen bir yerdedir: okulda yaşanan bir zorbalık, bir öğretmenle gerilim, evdeki bir taşınma ya da ebeveynler arasındaki bir soğukluk. Bir başka sık tuzak, aynı anda dört davranışı birden düzeltmeye çalışmaktır; çocuk da ebeveyn de bunalır ve hiçbiri değişmez. Bir davranış seç, iki-üç hafta onunla çalış, sonra ötekine geç.

Bazı durumlar ise şemanın ötesindedir. Vurma ve saldırganlık yaşla azalmak yerine artıyorsa, hayvanlara ya da küçük çocuklara zarar veriliyorsa, çocuk kendine zarar veriyorsa, yalanlar hırsızlık ve okuldan kaçmayla birleşiyorsa ya da davranış hem evde hem okulda aylardır sürüyorsa, bu bir ebeveynlik planıyla değil, bir uzman değerlendirmesiyle ele alınır. Kardeş kavgasında da çizgi açıktır: İngiltere'de yaklaşık yedi bin genci izleyen bir çalışmada, on iki yaşına kadar kardeşi tarafından düzenli olarak zorbalığa uğrayan gençlerde on sekiz yaşında depresyon ve kendine zarar verme belirtileri yaklaşık iki kat daha sık görüldü. "Kardeş arasında olur" denip geçilen sürekli ezme, akran zorbalığı kadar ciddiye alınmalıdır.

Örnekler

• Basit: Yedi yaşındaki Egemen ile dört yaşındaki kardeşi Lavin her akşam televizyon kumandası için kavga ediyor. İhtiyaç adayları: adalet, ilgi ve akşamüstü sıkıntısı. Önleme: buzdolabına asılan haftalık "Bugün kim seçiyor?" takvimi, yani görünür bir adalet; akşam yemeğinden önce her çocukla on dakikalık ayrı zaman; ekrandan önce balkonda ya da parkta biraz hareket. An: hakem yok, tek cümle: "Anlaşana kadar televizyon kapalı." Sonrası: sakin bir anda üçlü problem çözme. Bir hafta içinde kavga, takvimin karşısında gücünü yitiriyor; çünkü artık kimin seçeceği önceden belli ve kavgayla kazanılacak bir şey kalmamış.
• Orta: On bir yaşındaki Rana annesi Tuba'ya "Sen hiçbir şey anlamıyorsun, salaksın!" diyor. İhtiyaç adayları: ergenliğin başındaki özerklik isteği, Tuba'nın yeni işe başlamasıyla boşalan hesap ve utanç, çünkü Tuba o gün Rana'nın arkadaşının önünde onu küçük düşüren bir şey söylemiş. An: "'Salak' kelimesiyle bu evde kimse kimseye seslenmez. Sakinleşince konuşalım." ve bağırmadan odadan çıkmak. Sonrası akşam, mutfakta yan yana: "Bugün çok kızmıştın. Ne oldu?" Utanç ortaya çıkıyor. Önce Tuba onarım yapıyor: "Arkadaşının önünde onu söylemem yanlıştı." Ardından Rana yeniden deniyor: "Bana kızdığında bunu nasıl söyleyebilirsin?" İki yönlü bir onarım, ceza yok ve ikisi de bir şey öğrenmiş.
• Gerçek hayat: Sekiz yaşındaki Göktuğ üç aydır yalan söylüyor: ödevini yapmadığı hâlde "Yaptım" diyor, dişlerini fırçalamadan "Fırçaladım" diyor, düşük notunu hiç söylemiyor. Babası Burhan her yakalayışta tablet yasağını uzatıyor; şu an birikmiş altı haftalık bir yasak var. İhtiyaç açık: ceza korkusu ve "Zaten kaybedecek bir şeyim kalmadı" duygusu; ceza büyüdükçe yalan da büyüyor. Burhan yasağı sıfırlıyor ve bunu açıkça söylüyor: "Ceza büyüdükçe yalan da büyüdü; bu benim hatamdı. Yeniden başlıyoruz." Doğruyu söylemenin bedelini düşürüyor: "Ödevimi yapmadım dersen birlikte plan yaparız, ceza yok." Ödev ve diş için görünür bir kontrol listesi kuruyorlar. Yalan yakalandığında kısa ve ilgili bir sonuç var: "Bir süre, güvenimiz yeniden oturana kadar ödevini ben kontrol edeceğim." Altı hafta içinde yalanlar seyrekleşiyor, çünkü doğruyu söylemek artık güvenli.

Ebeveyn için beden pratiği (3 dk)

Evindeki en zor davranışı düşün: çocuğun sana yalan söylediği, bağırdığı ya da kardeşine vurduğu o tanıdık sahneyi. Şimdi dikkatini başından ayaklarına doğru yavaşça indir ve "Artık dayanamıyorum" hissinin bedeninde nerede toplandığını bul: çenede, ensede, midede ya da göğüste. O noktaya avucunu koy ve kendine sessizce bir soru sor: "Bu davranış bende hangi eski sahneyi uyandırıyor?" Yalanı dayanılmaz bulan ebeveyn çoğu zaman bir yerde kandırılmıştır; saygısızlığı dayanılmaz bulan bir yerde ezilmiştir; kardeş kavgasını dayanılmaz bulan kendi kardeşiyle yaralanmıştır. Cevap gelmezse zorlama; sorunun kendisi yeterlidir. Çocuğun davranışı senin eski bir yaranı gösteriyorsa, o davranışa verdiğin tepkinin bir kısmı çocuğa değil o yaraya aittir. Böyle anlarda 3.3'teki DUR adımlarına dön.

Bu hafta evde

Şimdi sıra sende: ABC kaydını tuttuğun davranış için şemanın dört sorusunu doldur: en az üç ihtiyaç adayı, eksik olan önleyici araçlar, an için tek cümlen ve o andaki beden duruşun, sonrası için ne yapacağın. Planı yedi gün uygula, olayları ABC ile kaydetmeye devam et ve davranışın sıklığının, şiddetinin ve süresinin nasıl değiştiğini not et. Sonra listede olmayan ikinci bir davranış seç ve aynı şemayı bu kez hiçbir örneğe bakmadan tek başına kur. Hedef: Şemayı içselleştirmek ve her davranışı ihtiyaç ile araç üzerinden okumak. Gözlem günlüğü: İhtiyaç adaylarından hangisi gerçek çıktı ve seni en çok şaşırtan hangisi oldu?

Mini test

1. Kardeş kavgasında "Kim başlattı?" sorusu neden sorulmaz ve hangi durumda mutlaka müdahale edilir?
2. Dört yaşındaki oğlun misafirlerin önünde yeni öğrendiği bir küfrü bağırarak söylüyor ve herkes gülüyor; sonraki günlerde aynı kelimeyi her fırsatta tekrarlamaya başlıyor. Ne yaparsın?
3. Yalanda cezayı sertleştirmek genellikle ne sonuç verir?
4. Beş yaşındaki kızın her gece yatağa girdikten sonra en az dört kez kalkıyor: su, tuvalet, "Bir şey soracağım", sonra yine su. Saat on biri buluyor ve sen artık bağırıyorsun. Şemayı kullanarak bu akşamları nasıl yeniden kurarsın?
5. Şemanın dört sorusu nedir?

Özet

• Sekiz davranış, tek şema: ihtiyaç, önleme, an ve sonrası.
• Vurma çoğu zaman dil ve düzenleme eksiğidir; yalan çoğu zaman ceza korkusudur; küfür tepki testidir; saygısızlık özerklik ve utancın dilidir.
• Kardeş kavgasında hakem olunmaz, arabulucu olunur; sürekli ezme varsa müdahale şarttır.
• Ekran ve ödevde sistem kurulur; uykuda sıkıcı bir tutarlılık işe yarar.
• Davranış senin eski bir yaranı gösteriyorsa tepkinin bir kısmı çocuğa değil yaraya aittir; şema listede olmayan her davranışta çalışır.

Sonraki derse hazırlık

Ders 8.5, "Disiplinin Öznesi Ebeveyndir: Tutarlılık, Öfke, Tükenmişlik ve Aile Planı", Modül 8'i kapatıyor: tutarlılığın neden bu kadar zor olduğu, kendi öfkeni yönetmenin aşamaları, iki ebeveyn ve büyükanne arasındaki farklar, ebeveyn tükenmişliği ve evdeki bütün yetişkinlerin uygulayabileceği bir disiplin planı. Hazırlık olarak önümüzdeki yedi gün boyunca çocuğuna kaç kez bağırdığını dürüstçe say. Her birinin yanına, o anda kendi durumunu yaz: uykusuz muydun, aç mıydın, iş stresi mi vardı, eşinle bir gerginlik mi?

Kaynaklar

• Tremblay, R. E. ve ark. (2004). Physical aggression during early childhood: Trajectories and predictors. Pediatrics, 114(1), e43–e50.
• Talwar, V. ve Lee, K. (2011). A punitive environment fosters children's dishonesty: A natural experiment. Child Development, 82(6), 1751–1758.
• Bowes, L. ve ark. (2014). Sibling bullying and risk of depression, anxiety, and self-harm: A prospective cohort study. Pediatrics, 134.
• Smith, J. ve Ross, H. (2007). Training parents to mediate sibling disputes affects children's negotiation and conflict understanding. Child Development, 78(3).
• Mindell, J. A., Telofski, L. S., Wiegand, B. ve Kurtz, E. S. (2009). A nightly bedtime routine: Impact on sleep in young children and maternal mood. Sleep, 32(5), 599–606.