曾经, 始终, 立刻, 渐渐, 即将

Kanca

Bir garda hoparlörden «Tren birazdan hareket etmek üzeredir» diye bir ses geliyor. Evde çay demlenirken kimse «Çay demlenmek üzeredir» demez. Pekin Güney Garı'nın (北京南站) hoparlöründe aynı işi tek bir kelime görür: 列车即将进站. Anlamı «birazdan», yeri duyurular.

Bu derste beş zaman zarfı var: geride kalan dönem (曾经), baştan bugüne kesilmeyen çizgi (始终), hemen şimdi (立刻), ağır ağır ilerleyen değişme (渐渐) ve kapıdaki olay (即将). Her birinin gündelik bir kardeşini zaten biliyorsun; iş, ayrıldıkları yeri görmek.

Anlatım

曾经: bir zamanlar oldu, bitti

曾经 céngjīng fiil öbeğinin önüne gelir ve bir olayın ya da hâlin geçmişte bir kez yaşandığını söyler. 汉典'nin tanımı kısadır: «表示从前有过某种行为或情况». Eylem fiilleriyle çoğunlukla deneyim bildiren 过 ile birlikte kurulur: 我们曾经一起去过西安. 喜欢, 想 gibi duygu ve düşünce fiillerinde 过 isteğe bağlıdır: 我曾经以为汉字是画儿. 是, 在, 有 ise 过 almaz: 这里曾经是一个学校.

Peki 过 deneyimi zaten bildiriyorken 曾经 ne katıyor? 我去过西安 yalnız bir deneyimi kaydeder; 我曾经去过西安 o deneyimi geride kalmış bir döneme yerleştirir, «bir zamanlar» der. Tek karakterlik 曾 aynı işi daha kısa görür: 他曾在上海工作. Olumsuzda dikkat: 不曾经 ya da 没曾经 kurulmaz; konuşmada 没……过 yeter, yazıda 不曾 ya da 未曾 kullanılır: 我们不曾见过面.

已经'yi «çoktan, artık» anlamıyla biliyorsun (Ders HSK2.5). 已经 bir şeyin tamamlandığını ya da bir noktaya vardığını söyler ve o durum bugün de sürüyor olabilir: 我已经是大学生了. 曾经 ise durumun sona erdiğini ima eder: 他曾经是大学生 diyen, o kişinin artık öğrenci olmadığını anlatıyor. 已经'li cümle çoğunlukla 了 ile, 曾经'li cümle çoğunlukla 过 ile biter. Tayvan kaynaklı 国语辞典 ise 曾经'yi «已经» diye açıklar ve iki kelimeyi yakın anlamlı sayar; «bitti / sürüyor» ayrımı anakara ders kitaplarının öğrettiği ayrımdır.

始终: baştan sona aynı

始终 shǐzhōng'un iki karakteri «başlangıç» ve «son» demektir. Zarf olarak bir durumun başından sonuna kadar değişmediğini söyler; 汉典 «从开始到最后一直保持某种状态» der. 国语辞典'nin örneği bir bekleyişi anlatır: 我们等了他半天，他始终没来. Olumsuzla sık gelir: 始终没说, 始终不同意.

一直 da kesintisiz süreyi çizer (Ders HSK3.8) ve 始终 kullanılan her cümlede 一直 da kullanılabilir. Tersi her zaman olmaz. 一直 geleceğe uzanabilir: 我打算以后一直住在北京. 始终 kendi başına geleceği kapsamaz; yalnız 会 ya da 将 gibi bir gelecek yargısıyla gelir: 我会始终记着你. 一直'nin arkasındaki fiil süre alabilir (大雨一直下了大半天); 始终 alamaz. 一直'nin bir de mekân anlamı var, 一直往前走. 始终 ise isim olarak «baştan sona bütün süreç» anlamına da gelir (贯穿始终).

立刻: hemen, saniyesinde

立刻 lìkè bir eylemin ötekinin hemen arkasından, arada zaman bırakmadan geldiğini söyler. 汉典 onu «马上；立即» diye açıklar, zıt anlamlısı olarak da 逐渐'yi verir. Çoğu zaman bir tetikleyiciye cevaptır: 他一看到我，立刻站了起来.

马上'yi üçüncü düzeyden tanıyorsun. Kısa bir sürede ikisi yer değiştirir: 我立刻去, 我马上去. Ayrıldıkları yer sürenin uzunluğu. 马上 konuşanın kısa saydığı bir zamanı anlatır ve bu zaman günler, hatta aylar olabilir: 下个月就是爸爸的生日，他马上就要六十岁了. Burada 立刻 kullanılamaz, çünkü 立刻 saniyelerin, en fazla birkaç dakikanın kelimesidir. Üslupta da fark var: 立刻 yazının ve resmî konuşmanın, 马上 gündelik dilin kelimesidir.

渐渐: yavaş yavaş, fark ettirmeden

渐渐 jiànjiàn bir değişmenin adım adım olduğunu söyler: 汉典 «逐步地；慢慢地». Arkasında çoğu zaman değişmeyi tamamlayan bir öğe durur: 天气渐渐暖和起来了, 雨渐渐小了, 我渐渐习惯了. Cümlenin başına da geçebilir; o zaman 地 alır ve arkasından virgül gelir: 渐渐地，我听懂了他们的话. 杜永道 bu kuralı anlatırken 渐渐'nin çoğunlukla yazı dilinde kullanıldığını da not eder. Yakın anlamlısı 逐渐 zhújiàn aynı işi görür.

越来越 (Ders HSK3.36) ise bir derecenin her an bir öncekinden fazla olduğunu söyler; arkasında derecelenebilen bir sıfat ya da duygu fiili ister: 越来越冷, 越来越喜欢. 渐渐 ise değişmenin kendisine bakar ve bir sona varabilir: 雨渐渐停了 olur, «durmak»ın derecesi olmadığı için 越来越 ile kurulmaz. İkisi aynı cümleye de sığar: 天渐渐黑了，风越来越大.

即将: hemen önde, duyuru dilinde

即将 jíjiāng bir olayın çok yakında gerçekleşeceğini söyler; 汉典'nin tanımı «将要；就要». İçindeki 将'yi haber başlıklarındaki «-ecek» anlamıyla tanıyorsun. Anlamca 就要……了 ile aynı yerdedir, ama sesi başka: bir dil sitesinin benzetmesiyle 即将, 就要……了'nın takım elbise giymiş hali. Gar ve stadyum duyurularında, haberlerde, resmî yazılarda geçer: 比赛即将开始，请观众入座. Bir ismin önüne niteleyici olarak da girer: 即将到来的春天, 即将毕业的学生. Arkadaş arasında aynı şey 马上就要……了 ile söylenir.

Beş zarf ve gündelik kardeşleri

Karakter köşesi

曾 bir de zēng okunur ve akrabalıkta iki kuşak ötesini anlatır: 曾祖父 zēngzǔfù «büyük dede». 立 tek başına «ayakta durmak» demektir; 立刻'de «durduğun yerde, hemen» anlamına kayar. Pekin'de bu dersin sahnesinden bir gün önce, 4 Şubat'ta, 立春 «baharın girişi» vardı. 逐 «kovalamak» demektir; 逐渐 ve 逐步'da «sırayla, adım adım» anlamına kayar. 返'nin sağındaki 反 ile okunuşu aynıdır; 返回 «geri dönmek», 往返 «gidiş-dönüş».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe geçmişte kalmış bir durumu çoğunlukla bir zarfla ve fiilin zaman ekiyle birlikte anlatır: «eskiden», «bir zamanlar». Göksel ve Kerslake'in örneği: «Eskiden bütün otobüslerde biletçi olurdu.» Cümle geçmişteki bir düzeni anlatır ve «artık öyle değil» diye okunur. 曾经 bu «eskiden»in işini görür; Çince fiil zaman eki almadığı için bitmişlik bilgisi zarfta ve 过'da kalır.

渐渐'nın karşılığı yapı bakımından da tanıdık: «yavaş yavaş». İki dil de bir kelimeyi ikileyerek bir süreç kuruyor. Gramer, ikilenmiş «yavaş yavaş»ın her zaman «yavaşça» ya da «giderek» demek olduğunu, tek başına «yavaş»ın ise «sessiz, yumuşak» da olabildiğini not eder (16.1.3).

立刻 ile 马上 arasındaki üslup farkının da bir yankısı var: «hemen» her yerde kullanılır, «derhal» bir emrin, bir yönetmeliğin sesidir; gramer ikisine aynı anlamı verir (16.4.1.4). 即将'nin karşılığı ise bir yapı: «-mAk üzere», olmak üzere olan ya da olmuş bir eylem için (21.2.3). Hoparlördeki «kalkmak üzeredir» ile 列车即将出发 aynı resmî tonda buluşur.

始终'ye Türkçede «baştan sona», «hep», olumsuzla «bir türlü» karşılık gelir: 他始终没来 «Bir türlü gelmedi.»

Örnekler

Örnek diyalog

5 Şubat 2028 cumartesi sabahı, Pekin Güney Garı. Ay takviminde 正月十一; 元宵节'ya dört gün var. 大卫 Şanghay'a dönüyor, Deniz ile 小明 onu uğurlamaya gelmiş.

Deniz'in 即将到来'sı dilbilgisi bakımından kusursuz; 小明 yalnız sesine itiraz ediyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 曾经 — bir kez olmuş, arkada 过 var. (b) 已经 — gitme işi tamam ve bugün de geçerli. (c) 曾经 — ilkokul dönemi bitti.
2. (a) Her ikisi; 立刻 daha keskin. (b) Yalnız 马上 — tatile haftalar var.
3. (a) İkisi de — geçmişten bugüne süren bir olumsuzluk. (b) Yalnız 一直 — fiil süre almış (两天两夜). (c) Yalnız 一直 — mekân anlamı.
4. 火车马上就要开了。 ya da 车马上就走了。 İkincisi: 我渐渐开始用汉语想问题了。 ya da 渐渐地，我开始用汉语想问题了。

Özet kartı

1. 曾经 + fiil + 过: bir zamanlar oldu ve bitti. 是, 在, 有 ile 过 gelmez. Olumsuzu 没……过; yazıda 不曾, 未曾.
2. 已经'nin durumu bugün de sürebilir, 曾经'ninki bitmiştir: 我已经是大学生了 / 他曾经是大学生.
3. 始终 baştan sona değişmeyen durum; çoğunlukla olumsuzla. 一直'den farkı: tek başına geleceğe uzanmaz, süre almaz, mekân anlamı yoktur; isim olarak da kullanılır.
4. 立刻 saniyeler ve dakikalar; 马上 konuşanın kısa saydığı her süre, aylar dahil.
5. 渐渐 adım adım değişme; cümle başında 渐渐地 + virgül. 越来越 derece ister, 渐渐 bir sona varabilir: 雨渐渐停了.
6. 即将 = 就要……了'nın duyuru ve yazı sesi; niteleyici olarak 即将到来的春天.
7. Yeni karakterler: 曾 (曾经), 渐 (渐渐), 立 (立刻, 立春), 逐 (逐渐), 返 (返回).

Sonraki derse köprü

大卫 mesajı ne zaman atacağını 一下车就发 diye söyledi: biri olur olmaz öteki. 张老师 aynı anı bir ödevde yazı diliyle isteseydi, bu 就'nin yerine tek karakterlik 便 gelebilir miydi? Sıradaki ders 便'yi, girebildiği ve giremediği yerlerle birlikte işliyor; yanında da bir eşik anını koşul yapan 一旦……就…… var. 一……就…… ile 一旦……就…… aynı 就'yi paylaşıyor; 一旦'nin kurduğu koşulu ayıran ne?