Pinyin ve temel karakterler

Açılış sahnesi

Bir metinde iki kez "Shi" yazıyor.

Birinci cümlede Shi bir örüntü türünü anlatıyor: fazlalık.

İkinci cümlede Shi bambaşka bir şeyi anlatıyor: nem.

Aynı harfler. Aynı ses. İki ayrı terim.

Bu ikisini ayıran tek işaret Çince karakterdir. Fazlalık için 實, nem için 濕. Karakter yazılmadığında ayrım kaybolur ve okuyucunun elinde yalnızca bir tahmin kalır.

Şimdi bunun bir tıp metninde ne anlama geldiğini düşün. Fazlalık örüntüsü ile nem örüntüsü aynı yaklaşımı gerektirmez. Yani burada kaybolan şey bir yazım detayı değil, bir ayrım.

Bu ders, terimlerin nasıl yazılacağını ve neden öyle yazılması gerektiğini öğretir.

Bu derste ne olacak

Önce Pinyin'in ne olduğunu ve neyi kaybettiğini göreceğiz. Sonra bu akademide zorunlu olan dört parçalı terim gösterimini kuracağız. Ardından eşsesli terimleri tek tek ele alacağız — burada karakterin neden süs değil zorunluluk olduğu netleşecek. Sonra akupunktur kanal kodlarına bakacağız; bunlar bir yazım tercihi değil uluslararası bir standart. En sonda çeviri seçiminin bir terimi nasıl dönüştürdüğüne geleceğiz. Ders bittiğinde bir terimi doğru yazabiliyor ve yanlış yazılmış bir terimi tanıyabiliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Türkçede bir örnek düşünelim.

"Yüz" yazıyorsun. Bu bir sayı mı, bir organ mı, yoksa bir fiil mi?

Cümle içinde çoğunlukla anlarsın. Ama bir terim listesinde, bir tablo hücresinde ya da bir başlıkta bağlam yoktur ve "yüz" tek başına belirsizdir.

Çince'de bu durum çok daha yaygındır, çünkü hece sayısı sınırlı ve aynı hece birçok farklı karakteri karşılar. Konuşurken ton bu ayrımın bir kısmını yapar; yazarken karakter yapar.

Pinyin, Çince'yi Latin harfleriyle yazma sistemidir. Çok işe yarar: telaffuzu aktarır, arama yapılabilir kılar, uluslararası iletişimi kolaylaştırır. Ama bir şeyi taşımaz — karakterin kendisini.

Pinyin sesi taşır, karakter ayrımı taşır. Terim yazarken ikisine de ihtiyaç var.

Bu benzetme bir yere kadar doğru. Nerede kırıldığını söyleyeyim: Türkçede "yüz" belirsizliği yalnızca bir kelime oyunudur, terminolojik bir sorun değildir. Çin tıbbında ise eşseslilik terminolojinin merkezinde durur ve bir tanı terimini başka bir tanı terimine dönüştürebilir.

Mekanizma

Dört parçalı gösterim

Bu akademide bir terim ilk kez kullanıldığında dört parça birlikte verilir ve sıra sabittir.

Türkçe tercih edilen terim, sonra Pinyin, sonra Çince karakter, sonra İngilizce standart karşılık.

Örnek: Qi — qì — 氣 ve sadeleştirilmiş biçimiyle 气 — qi.

Sonraki kullanımlarda Türkçe terim ya da Pinyin yeterlidir. Yani dört parça bir yük değil, bir kayıt açma işlemidir: terimi bir kez tam kimliğiyle tanıtırsın, sonra kısa adıyla kullanırsın.

Neden İngilizce karşılık da isteniyor? Çünkü uluslararası literatür İngilizce yazılıyor ve bir terimi arayabilmek için o dildeki standart karşılığını bilmek gerekiyor. DSÖ'nün 2022 tarihli uluslararası TCM terminoloji standardı bu ortak dili kurmak için var.

Eşsesli terimler

Şimdi karakterin neden zorunlu olduğuna gelelim. Kaynak paketin saydığı örnekler şunlar.

Shi 實 fazlalık demektir; Shi 濕 nem demektir. İkisi tanı dilinde farklı örüntü aileleridir.

Fu 浮 yüzeysel nabız demektir; Fu 伏 gizli nabız demektir. Nabız değerlendirmesinde bu ikisi neredeyse zıt bulgulardır.

Jing 精 öz demektir. Jing 經 ise bağlama göre kanal, klasik ya da menstrüasyon anlamına gelir. Yani ikinci Jing tek başına üç farklı yöne gidebilir.

Buradan çıkan pratik kural şu: bir sözlük ya da terim listesi hazırlıyorsan karakter sütunu boş bırakılamaz. Bir metinde eşsesli bir terim geçiyorsa ilk kullanımda karakter verilir.

Organ adlarında büyük harf

Türkçe bize bir ayrım aracı daha veriyor ve bu akademide zorunlu.

Geleneksel işlevsel ağdan söz ediliyorsa organ adı büyük harfle yazılır: Karaciğer Qi durgunluğu, Dalak Qi yetersizliği, Böbrek Yin yetersizliği.

Anatomik ya da biyomedikal organdan söz ediliyorsa küçük harfle yazılır: karaciğer enzimleri, dalak büyümesi, böbrek yetmezliği.

Bu kuralın gerekçesini Seviye 0'ın ilk dersinde kurmuştuk: iki ayrı harita var ve aynı kelime ikisinde de geçiyor. Büyük harf, cümlenin hangi haritadan konuştuğunu bildiren tek karakterlik bir işarettir.

Kanal kodları

Akupunktur kanalları için DSÖ'nün standart kodları kullanılır. On dört hat vardır ve kodları uluslararasıdır.

• LU — Akciğer
• LI — Kalın Bağırsak
• ST — Mide
• SP — Dalak
• HT — Kalp
• SI — İnce Bağırsak
• BL — Mesane
• KI — Böbrek
• PC — Perikard
• SJ ya da TE — Üçlü Isıtıcı
• GB — Safra Kesesi
• LR — Karaciğer
• GV yani Du — Yönetici Damar
• CV yani Ren — Kavrayış Damarı

Nokta yazımı da standarttır: ilk kullanımda PC6 Neiguan biçiminde, sonraki kullanımlarda yalnızca PC6.

Bu kodların önemi şu: bir noktayı yalnız Pinyin adıyla yazarsan, farklı okullarda farklı adlar kullanıldığı için karşı taraf hangi noktayı kastettiğini bilemeyebilir. Kod ise tek anlamlıdır.

Çeviri seçimi terimi dönüştürür

Şimdi işin en ince yerine geliyoruz.

Bir terimi çevirmek onu değiştirir. Bu kaçınılmaz, ama görünür kılınabilir.

Kaynak paketin tercih ettiği çeviriler şöyle. Yin ve Yang çevrilmez; ilişkisel nitelik modeli olarak bırakılır. Wuxing için Beş Evre tercih edilir, Beş Element parantez içinde alternatif olarak verilebilir. Zang–Fu için Zang–Fu organ ağları denir ve anatomik organlarla özdeş olmadığı belirtilir. Jingluo için kanallar ve bağlantılar tercih edilir, meridyen yaygın alternatiftir. Jing için Öz ya da Jing kullanılır ve genetik enerji DENMEZ. Shen bağlama göre çevrilir. Xue için Kan ya da Xue kullanılır ve biyomedikal kanla tam özdeş olmadığı belirtilir.

Zheng için örüntü tercih edilir; sendrom alternatiftir ama biyomedikal sendromla karışabilir. Sanjiao için Üçlü Isıtıcı denir ve tek bir anatomik organ gibi gösterilmez. Paozhi için tıbbi madde işleme denir. Tuina için Tuina ya da Çin manuel terapisi kullanılır; genel masajdan daha geniş olabilir. Moksa için moksa ya da yakı uygulaması denir, yakma tedavisi tek başına kullanılmaz.

Her tercihin yanında bir gerekçe olduğuna dikkat et. Bu bir zevk listesi değil; her satır bir yanlış anlamayı engellemek için orada.

Usta katmanı

Üç inceltme.

Birincisi ton. Pinyin ton işaretleriyle yazılabilir: qì, qí, qǐ, qī farklı hecelerdir. Akademik metinlerde ton işaretleri korunur; günlük kullanımda çoğunlukla düşer. Ton düştüğünde belirsizlik artar ve karakterin yükü daha da büyür.

İkincisi geleneksel ve sadeleştirilmiş karakter. 氣 geleneksel, 气 sadeleştirilmiş biçimdir. İkisi aynı terimdir. Klasik metin çalışıyorsan geleneksel biçimi, güncel Çin kaynaklarında sadeleştirilmiş biçimi görürsün. Bir sözlükte ikisini birden vermek en güvenlisidir.

Üçüncüsü ve en önemlisi: karakterlerin anlamı zaman içinde değişir. Bir karakterin bugünkü anlamı, Han dönemindeki anlamıyla aynı olmayabilir. Bu yüzden klasik metin araştırması karakterlerin dönemsel anlam değişimlerini ayrı bir konu olarak inceler. Yani bir klasikten alıntı yaparken "bu karakter şu demek" cümlesi bile tarihlendirilmek zorundadır.

Bir de şunu ekleyeyim. Terim standardı kuralcı görünüyor olabilir ve bir dereceye kadar öyle. Ama amacı bir dil polisliği değil, izlenebilirlik. Bugün yazdığın bir dersle iki yıl sonra yazılacak bir ders aynı terimi aynı biçimde yazarsa, ikisi birbirine bağlanabilir. Yazım her yazarda değişirse, akademi kendi içinde arama yapılamaz hâle gelir.

Kendi kendine kontrol

Kapanış

Bu dersin tek bir cümlesi var.

Aynı hece iki ayrı terim olabilir; karakter, ikisini ayıran tek işarettir.

Yazım kuralları bu alanda bir biçim meselesi gibi görünür ama değildir. Bir tanı teriminin başka bir tanı terimine dönüşmesini engelleyen şey çoğu zaman tek bir karakterdir.

Bir sonraki derste bu seviyenin son parçasına geleceğiz: bugün dünyada öğretilen TCM çerçevesinin ne zaman ve nasıl oluştuğuna.